Талқин тизимлари

Ўн қанот

Бронза даврининг фолбинлик қўлланмаси фалсафий классикага айланди, чунки кимдир унга шарҳлар бириктирди. Анъанавий равишда Конфуцийга нисбат бериладиган, аммо аниқ унга тегишли бўлмаган ўн бўлимдаги етти матн космологияни, этикани ва анъанадаги кейинги ҳамма нарса ишлатадиган луғатни берди.

7
матн
10
бўлим
c. 300 BCE
энг қадимги қатламлар

Етти матн

Ўнта сони уч матннинг иккитадан бўлимга бўлинганидан келади. Ҳар бири асл оракулда бўлмаган нарсани беради, ва улар ҳамма нарсада ҳам бир-бирига мос келавермайди.

⚖️

Туань Чжуан: Ҳукмлар ҳақида

Хитой мил. авв. тахм. 3-аср

Икки қисмдан иборат. У ҳар бир гексаграмманинг Ҳукмини шакл тузилишига асосланиб тушунтиради: қайси чизиқ уни бошқаради, бошқарувчи чизиқ марказий ва тўғрими, икки триграмма бир-бирига нима қилади. Чизиқ таҳлилининг техник луғати айнан шу ерда белгиланади.

🏔️

Катта Тимсоллар

Хитой мил. авв. тахм. 3-аср

Икки триграммани расм сифатида ўқийди ва ундан деярли ҳамиша «шунинг учун олийжаноб инсон шундай қилади» шаклида хатти-ҳаракат қоидасини чиқаради. Бутун китобдаги энг кўп иқтибос келтириладиган ва энг изчил ахлоқий қатлам.

🔍

Кичик Тимсоллар

Хитой мил. авв. тахм. 3-аср

Алоҳида чизиқ матнларига қисқа изоҳлар бериб, ҳар бирини ўз ўрни, тўғрилиги ёки қўшниларига муносабати билан тушунтиради. Лўнда, баъзан айланма, ва оракул тилини унинг тузилмавий таҳлили билан боғловчи асосий кўприк.

🌌

Буюк шарҳ, биринчи қисм

Хитой мил. авв. тахм. 3-аср

Фалсафий юрак. У ўзгариш космологиясини, икки усулни ва тўрт образни туғдирувчи Олий Қутбни ҳамда доно кишиларнинг шаклларни қандай яратгани ҳақидаги ҳикояни баён қилади. У шунингдек мингяпроқ жараёнининг ягона қадимий тавсифини ўз ичига олади.

🧠

Буюк шарҳ, иккинчи қисм

Хитой мил. авв. тахм. 3-аср

Гексаграмма образларига нисбат бериладиган цивилизациянинг ихтироси, тил ва маъно ҳақидаги мулоҳазалар ҳамда танланган чизиқлар бўйича кенгайтирилган шарҳ билан давом этади. Умумий хитой тилига кирган кўп иборалар манбаси.

🐉

Вэньянь: дастлабки икки гексаграмма ҳақида

Хитой мил. авв. тахм. 3-аср

Фақат Цянь ва Кунга бағишланган узлуксиз шарҳ, уларни бошқа ҳеч бир гексаграмма олмайдиган чуқурликда кўриб чиқади. Аждар чизиқларининг қатламли ўқилиши анъана бир чизиқни бир нечта регистрда бирвақтнинг ўзида қандай талқин қилишининг намунасидир.

☰

Шогуа: триграммалар ҳақида

Хитой мил. авв. тахм. 3-аср

Триграмма мосликларининг каталоги: образлар, оиладаги роллар, ҳайвонлар, тана аъзолари, йўналишлар ва фасллар. Усиз Олхўри гули, Вен Ван Гуа ва фэн-шуйнинг кўп қисмида ишлатадиган нарса бўлмас эди.

🔗

Сюйгуа: кетма-кетлик

Хитой мил. авв. тахм. 3-аср

Ҳар бир гексаграмма нега олдингисидан кейин келишини қисқа сабабли жумлалар занжирида тушунтиради. Мулоҳаза кўпинча зўрма-зўракидир, шунга қарамай, бу анъананинг Ван Вен тартиби нега тартиб эканлиги ҳақидаги ўз баёнидир.

🔀

Загуа: аралаш гексаграммалар

Хитой мил. авв. тахм. 3-аср

Гексаграммаларни жуфтлаб, ҳар бирини кўпинча қарама-қаршилик орқали бир неча белгида таърифлайди. Қофияли, зичлаштирилган ва ёдлаш учун фойдали, у Сюйгуа ҳимоя қилиб турган кетма-кетликка эътибор бермайди.

📐

Чизиқ таҳлили аппарати

Хитой қанотлардан

Тўғрилик, марказийлик, мослик, миниш ва қўллаб-қувватлаш: гексаграммани унинг ички тузилишидан ўқишнинг бутун асбоблар тўплами Чжоуидан эмас, айнан шу матнлардан келади.

☯️

Ўзгариш космологияси

Хитой қанотлардан

Олий Қутб, ин ва яннинг Йўл сифатидаги алмашинуви, осмон, ер ва инсоният орасидаги мослик. Неоконфуцийчилик метафизикаси кўп жиҳатдан Буюк шарҳдаги бир неча жумланинг кенгайтирилишидир.

🧭

Ахлоқий бурилиш

Хитой қанотлардан

Қанотлар қурбонликлар, асирлар ва юришлар ҳақидаги оракулни хатти-ҳаракат ҳақидаги китобга айлантирди. Энг қадимги қатламда деярли учрамайдиган олийжаноб инсон китобнинг марказий фигурасига айланади.

Ғоялар, саволлар ва далиллар

Қанотлар нимани киритгани, уларни аслида ким ёзгани ҳамда қазиб топилган қўлёзмалар нимани кўрсатгани.

Конфуций нисбати

анъанавий Хитой

Анъана Қанотларни Конфуцийга нисбат беради, ва бирорта замонавий олим буни қабул қилмайди. Матнлар ундан икки аср ёки кўпроқ кейин пайдо бўлган, луғат ва фалсафада бир-биридан фарқ қилади ва аниқ бир нечта қўл томонидан ёзилган.

Оуян Сю

1007–1072 Сун Хитойи

Қанотлар ҳаммаси бир муаллиф томонидан ёзилиши мумкин эмаслигини ички далиллар асосида биринчи бўлиб чоп этган хитой олими. Эрта матн танқидининг ёрқин намунаси, уни умумий тан олиниши эса асрлар талаб қилди.

Мавандуй қўлёзмалари

1973-йилда қазиб топилган Хунань

Мил. авв. тахминан 200-йилларга оид, бошқача гексаграмма тартибига ва қабул қилинган Қанотларда йўқ шарҳ матнларига, жумладан Конфуций ва шогирдлари орасидаги суҳбатларга эга нусха. Шарҳ қатлами ҳали шаклланаётганининг тўғридан-тўғри далили.

Ван Бининг улардан фойдаланиши

226–249 Вэй Хитойи

Унинг маъно-тамойил ўқиши деярли бутунлай Қанотлар берган тузилмавий аппарат билан ишлайди, Хан мосликларини ташлаб. Йили мактаби шу маънода Қанотларга қайтишдир.

Хан Канбо

тахм. 332–380 Шарқий Цзинь

Ван Би гексаграммаларга шарҳ берган, аммо Қанотларга эмас; Хан Канбо уларга шарҳ бериб ишни якунлаган. Шундан кейин иккиси ягона қабул қилинган шарҳ сифатида бирга тарқалган.

Чжу Сининг ажратиши

1130–1200 Фуцзянь

У асл фолбинлик матнини устига қўйилган шарҳлардан ажратишни талаб қилиб, уларни ўз нашрида алоҳида чоп эттирган. Қатламларни кўришни хоҳлаган ҳар ким учун муҳим таҳририй қадам.

Олий Қутб парчаси

Буюк шарҳ Хитой

Олий Қутб икки усулни туғдиргани, улар эса тўрт образни, сўнг саккиз триграммани туғдиргани ҳақидаги ягона жумла. Чжоу Дуньи ўн етти аср кейин Неоконфуцийчилик космологиясини айнан шунга қуриб чиққан.

Соядаги турна

Буюк шарҳ Хитой

Шарҳ 61-гексаграмманинг иккинчи чизиғини кенгайтиришга тўхтаб, ундан самимий сўзлар минг чақирим наридан жавоб олиши ҳақидаги даъвони чиқаради. Китобдаги энг кўп иқтибос келтириладиган шарҳ лаҳзаси.

Нега Шогуа энг муҳими

амалий Хитой

Барча Қанотлар орасида бу амалиётчи фолбинлар кундалик ишлатадигани, чунки триграмма мослик жадваллари Олхўри гули, Олти Чизиқ ва фэн-шуйнинг барчасининг хом ашёсидир.

Замонавий ажратиш

20-асрдан бошлаб Ғарб

Ричард Ратт каби тарихга йўналтирилган таржимонлар Чжоуини Қанотларсиз тақдим этишади, бронза даври матни фалсафа қўшилишидан олдин нима дейишини кўрсатиш учун. Тафовут ажаблантирадиган даражада катта.

Вилгелмнинг бирлаштириши

1924 Германия

Бунинг аксича Вилгелм Қанотларни таржимаси орқали тўқиб юборган, шунинг учун инглиз тилидаги Ўзгаришлар иловали оракул эмас, узлуксиз ҳикмат адабиёти сифатида ўқилади.

Нега ўн, етти эмас

анъанавий Хитой

Етти матндан учтаси, Туань, Сян ва Буюк шарҳ, ҳар бири иккитадан қисмга бўлинган, бу эса сонни ўнга етказади. Сон мазмунга эмас, бўлинишга боғлиқ масала.

Қанотлар нима қилди

Ўзгаришлар китобини энг қадимги қатламигача ечиб ташласангиз, қолгани лўнда ва ғалатидир. Гексаграмма номлари, қисқа оракул Ҳукмлари ва ҳар бирида олтита чизиқ баёноти, қурбонликлар, асирлар, чорва, ов, никоҳ ва ҳарбий юришлар ҳақида. Унда фалсафа жуда кам, этика эса деярли йўқ.

Ҳамма ўқийдиган китоб эса шу матн плюс Ўн қанот: Хан давригача чўзилган давр ичида қўшилган, ўн бўлимдаги етти шарҳ. Улар космологияни, ахлоқий луғатни ва таҳлилий аппаратни берди, ва улар туфайли Ўзгаришлар қўлланма бўлиб қолиш ўрнига классикага айланди.

Ўн сони мазмундан кўра арифметикадир. Етти матндан учтаси ҳар бири иккитадан қисмга бўлинган, бу эса умумий бўлим сонини ўнга етказади.

Етти матн

Туань Чжуан ҳар бир гексаграмманинг Ҳукмини шакл тузилишидан тушунтиради: қайси чизиқ уни бошқаради, ўша чизиқ марказий ва тўғрими, триграммалар бир-бирига нима қилади. Сян Чжуан икки турда келади. Катта Тимсоллар триграмма жуфтини расм сифатида ўқиб, ундан хатти-ҳаракат чиқаради, деярли ҳамиша олийжаноб инсон шунга мувофиқ нима қилиши шаклида. Кичик Тимсоллар алоҳида чизиқ матнларини ўрни ва муносабати билан изоҳлайди.

Сицы, яъни Буюк шарҳ, икки қисмда, фалсафий юракдир. У Олий Қутбнинг икки усулни, тўрт образни ва саккиз триграммани туғдириши ҳақидаги баённи; доно кишиларнинг гексаграмма образидан цивилизацияни ихтиро қилиши ҳикоясини; тилнинг чегаралари ҳақидаги мулоҳазаларни; ва мингяпроқ жараёнининг ягона қадимий тавсифини ўз ичига олади.

Вэньянь фақат Цянь ва Кунга шарҳ беради, бошқа ҳеч нарса олмайдиган чуқурликда. Шогуа триграмма мосликларини рўйхатга олади. Сюйгуа ҳар бир гексаграмма нега олдингисидан кейин келишини тушунтиради. Загуа гексаграммаларни жуфтлаб, ҳар бирини бир неча қофияли белгида таърифлайди, Сюйгуа ҳимоя қилган кетма-кетликка бемалол эътибор бермай.

Конфуций томонидан ёзилмаган

Анъана Қанотларни Конфуцийга нисбат беради. Бирорта замонавий олим буни қабул қилмайди, ва шубҳалар янги ҳам эмас: Оуян Сю ўн биринчи асрдаёқ ички далиллар асосида уларнинг барчаси бир қўл томонидан ёзилиши мумкин эмаслигини баҳслашган.

Матнлар Конфуцийдан икки аср ёки кўпроқ кейин пайдо бўлган. Улар бир-биридан луғат, фалсафий тахмин ва сифат жиҳатидан фарқ қилади. Уларда, айниқса ин ва яннинг космик тамойиллар сифатидаги ғояси, унинг ҳаётига эмас, Курашувчи подшоҳликлар ва Хан даврига тегишли фикрлар мавжуд.

Мил. авв. тахминан 168-йилда мўҳрланган мозордан 1973-йилда қазиб топилган Мавандуй қўлёзмалари масалани бошқа томондан ҳал қилди. Ўша нусхада бошқача гексаграмма тартиби бор ва қабул қилинган Қанотларда йўқ, жумладан Конфуций Ўзгаришларни муҳокама қиладиган суҳбатларни ўз ичига олган шарҳ матнлари сақланган. Анъана уни аллақачон белгиланган деб билган пайтда, шарҳ қатлами ҳали ёзилаётган ва қайта тартибланаётган эди.

Улар аниқ нима қўшди

Уч нарса, ва анъана уларнинг бирортасисиз танилмас эди.

Таҳлилий аппарат: тўғрилик, марказийлик, мослик, миниш ва қўллаб-қувватлаш. Гексаграммани унинг ички тузилишидан ўқишнинг ҳар бир техникаси Чжоуидан эмас, Қанотлардан келади, бутун Йили мактаби эса шунга қурилган.

Космология: ин ва яннинг Йўл сифатидаги алмашинуви, Олий Қутб ва унинг кетма-кет бўлинишлари, осмон, ер ва инсониятнинг учлиги. Чжоу Дуньининг Неоконфуцийчилик метафизикасининг асосчи матни моҳиятан Буюк шарҳдаги бир жумланинг кенгайтирилишидир.

Этика: энг қадимги қатламда деярли учрамайдиган олийжаноб инсон марказий фигурага айланади. Ҳар бир Катта Тимсол расмни хатти-ҳаракат қоидасига айлантиради, ва китобнинг ҳикмат адабиёти сифатида ўқилишида энг масъул қатлам шудир.

Шогуа алоҳида зикрга лойиқ, чунки у амалиётчи фолбинлар ҳар куни ишлатадиган Қанотдир. Ҳар бир триграмма нимани билдиришининг жадваллари Олхўри гули, Вен Ван Гуа ва фэн-шуйнинг хом ашёсидир.

Улар билан ёки уларсиз ўқиш

Чжу Си асл оракулни устига қўйилган шарҳлардан ажратишни талаб қилиб, уларни алоҳида чоп эттирган, бу эса қатламларни кўришни хоҳлаган ҳар ким учун катта хизмат. Ричард Ратт каби замонавий тарихга йўналтирилган таржимонлар яна ҳам нарига бориб, Чжоуини ёлғиз тақдим этишади.

Ричард Вилгелм эса тескари йўлдан борган, Қанотларни таржимасига тўқиб юбориб, шарҳ ва матн бир узлуксиз асар сифатида ўқилишига эришган. Шунинг учун инглиз тилидаги Ўзгаришлар иловали оракул эмас, ҳикмат китоби сифатида ҳис қилинади, ва бу Шарқий Осиё матнни аслида қандай қабул қилганининг ҳақиқий тасвиридир.

Ҳеч бир ёндашув хато эмас, аммо улар ҳақиқатан турли китоблар беради, ва ўқувчи қўлида қайси бири борлигини билиши керак.

Кўп бериладиган саволлар

Барча И Цзин усуллари

So'nggi maqolalar

Taro kartalarining qadimiy donishmandligini kashf eting va ma'naviy yo'lingizdagi sirlarni oching. Blogimiz taro o'qishning boy ramziyligi, ma'nolari va amaliy qo'llanilishini tushunishga eltuvchi darvozadir.