Dagaz

De vorm

Twee verticale staafjes verbonden door twee diagonalen die er tussenin kruisen, zodat een zandloper- of strikjesvorm ontstaat. De rune is symmetrisch in beide assen.

Het kruispunt is het opvallende kenmerk. Anders dan Ehwaz en Mannaz, die hetzelfde tweestaafs kader gebruiken maar de verbindingsstreken in het bovenste deel houden, lopen de diagonalen van Dagaz van hoek tot hoek en komen in het midden samen. De rune heeft een middelpunt en alles aan de ene zijde spiegelt de andere.

Voor een rune die dageraad betekent is dat op zijn minst een gelukkige samenloop: twee helften die samenkomen in één punt, waarbij dat punt het hele onderwerp is.

De naam

Oergermaans dagaz, dag. Oudengels dæg geeft het moderne Engelse day; Duits Tag is hetzelfde woord. Een van de veiligste reconstructies in de rij, zonder concurrerende kandidaten.

Het woord duidt daglicht en de dagperiode aan, niet de vierentwintiguurscyclus: een onderscheid dat de Germaanse talen maakten. Oudnoors en Oudengels rekenden tijd in nachten in plaats van dagen, wat in het Engels overleeft in fortnight, veertien nachten, en in Tacitus' opmerking dat de Germaanse volken bij nachten telden in plaats van bij dagen.

Dagaz is dus geen tijdseenheid. Het is het verlichte deel, en het moment waarop dat begint.

De volgordekwestie

Dagaz staat in het centrum van de enige werkelijke onenigheid over de futhark-volgorde, en het is de moeite waard dit te vermelden omdat runentabellen van elkaar afwijken en lezers dat opmerken.

De Kylver-steen uit Gotland, rond 400 n.Chr. en het oudste volledige futhark dat wij kennen, sluit de rij af met Dagaz dan Othala: ...ᛗ ᛚ ᛜ ᛞ ᛟ.

Het Vadstena-bracteaat, rond 500 n.Chr., keert de laatste twee om: ...ᛗ ᛚ ᛜ ᛟ ᛞ.

Beide zijn historisch geattesteerd, geen van beide is een vergissing en er is geen manier om tussen hen te kiezen. Deze website volgt Kylver, dat Dagaz op de drieëntwintigste plaats zet en Othala als laatste, en dat is een conventie, geen bevinding.

De keuze heeft een kleine interpretatieve consequentie. Afsluiten met Othala beëindigt het alfabet op geërfd land, wat netjes contrasteert met Fehu's bewegelijk vermogen aan het begin. Afsluiten met Dagaz beëindigt het op dageraad. Beide lezingen zijn gemaakt en beide zijn retrospectief: de volgorde is oud, vastgelegd en door geen enkele bron verklaard.

Dag voor iedereen

Dagaz is een van de zeven runen die in het Jonger Futhark zijn verdwenen, zodat alleen de Oudengelse strofe overleeft.

Zij is kort en opvallend vrijgevig. Dag is de bode van de Heer, dierbaar aan mensen, het heerlijke licht van de metod, de Meter. Dan de zin die het werk doet: myrgþ and tohiht eadgum and earmum, eallum brice. Een vreugde en een hoop voor de welvarenden en de armen, nuttig voor allen.

Het runengedicht gaat doorgaans uit van een gelaagde wereld. De strofen richten zich tot edelen, thanen, krijgers en heren, en de voorbeelden zijn ontleend aan hallen en landgoederen. Deze ene wijst dat uitdrukkelijk af. Daglicht verschijnt voor rijk en arm gelijkelijk en is nuttig voor iedereen.

De Jera-strofe doet hetzelfde, waarbij de aarde haar vruchten geeft beornum ond ðearfum, aan edelen en aan behoeftigen. Twee runen van de negenentwintig maken die stap, en beide gaan over natuurlijke cycli die niemand bezit.

In inscripties

Als de letter d verschijnt zij door het gehele corpus, al is /d/ minder gangbaar in het Germaans dan in de talen waaruit het schrift werd ontleend, vanwege de medeklinkverschuivingen beschreven door de Wet van Grimm.

Er is geen geattesteerd zelfstandig gebruik. De hedendaagse, wijdverbreide praktijk om Dagaz als doorbraak- of transformatieamuletten te gebruiken is een twintigste-eeuwse ontwikkeling zonder grondslag in het historische materiaal.

In de duiding

Dagaz is het scharnier. Zij markeert het precieze moment waarop een situatie ophoudt het ene te zijn en het andere wordt.

Dat is smaller en bruikbaarder dan 'transformatie', de omschrijving die de meeste runenboeken geven. Dagaz is niet het veranderingsproces en niet de uitkomst ervan. Het is het keerpunt, en in een legging betekent het gewoonlijk dat de wending nu plaatsvindt of op het punt staat te beginnen.

De dageraadslezing geeft haar een bepaalde richting. De dageraad beëindigt een nacht, en Dagaz markeert heel vaak het einde van een moeilijke periode veeleer dan het begin van een goede. Dat zijn geen gelijke claims. Wat op een dageraad volgt is een gewone dag, niet noodzakelijk een triomf.

Zij draagt ook helderheid in de letterlijke zin. Bij dageraad worden dingen zichtbaar die de hele nacht aanwezig waren. Dagaz verschijnt dikwijls wanneer de vraagsteller op het punt staat iets te zien dat al die tijd waar was.

En de vrijgevigheid van het gedicht verdient aandacht. Dagaz leest niet als een beloning voor iemand. Dag is nuttig voor allen en breekt aan of de nacht verdiend was of niet.

Waarom zij geen omgekeerde betekenis heeft

Dagaz is symmetrisch van boven naar beneden en van links naar rechts. Keer haar om en er verandert niets.

Zij is een van negen niet-omkeerbare runen in het Oudere Futhark, naast Gebo, Hagalaz, Naudhiz, Isa, Jera, Eihwaz, Sowilo en Ingwaz.

Thematisch is de afwezigheid bijna ideaal. Een scharnier is het punt waar twee toestanden samenkomen en kijkt per definitie beide kanten op. Een rune waarvan het onderwerp de grens tussen nacht en dag is, kan bezwaarlijk een goede en een slechte kant worden toegewezen, omdat zij zelf de overgang is en die overgang in beide richtingen verloopt.

Moderne esoterische lagen

De spar, de elementen en de godheidstoewijzingen zijn afkomstig uit de twintigste-eeuwse herleving, voornamelijk van Thorsson en Aswynn.

Dagaz heeft meer moderne uitbreidingen opgedaan dan de meeste andere runen, grotendeels omdat doorbraak en transformatie nuttige begrippen zijn in een divinatorische context. Lezingen van haar als verlichting, mystieke drempelervaring of evenwichtspunt tussen tegengestelde krachten zijn alle twintigste-eeuws en steunen op de vorm veeleer dan op de strofe.

Guido von Lists Armanen-systeem kent geen Dagaz, omdat het is opgebouwd op de zestienrune-reeks. De vorm werd desondanks gebruikt in nazistische contexten: in gewijzigde gedaante op bepaalde SS- en Reichsarbeitsdienst-insignes. Zoals bij Sowilo, Algiz, Tiwaz en Othala is de toe-eigening een twintigste-eeuwse gebeurtenis zonder continuïteit met de ijzertijd.

Met andere runen

Dagaz met Isa (ᛁ) of Naudhiz (ᚾ) is de dooi of de ontknoping. Een van de meest hoopvolle combinaties in de reeks, omdat zij een statische toestand een einde geeft.

Dagaz met Ingwaz (ᛜ) is het verzegelde dat opengaat, en is beslissend op een manier die geen van beide runen afzonderlijk is.

Dagaz met Sowilo (ᛊ) verdubbelt het licht: het moment van de dageraad en de zon die erop volgt.

Dagaz met Jera (ᛃ) plaatst het keerpunt binnen een cyclus en betekent gewoonlijk dat de verandering seizoensgebonden is veeleer dan eenmalig.

Dagaz met Othala (ᛟ) is het eigen einde van de rij, in welke volgorde men de laatste twee ook plaatst, en leest als een drempel die te maken heeft met thuis, familie of erfenis.