Dagaz

Kształt

Dwie pionowe laski połączone dwoma przekątnymi krzyżującymi się między nimi, tworzącymi kształt klepsydry lub muszki. Runa jest symetryczna w obu osiach.

Punkt przecięcia to najważniejszy element znaku. W przeciwieństwie do Ehwaz i Mannaz, które korzystają z tej samej ramy dwóch lasek z łączącymi kreskami skupionymi w górnej części, przekątne Dagaz biegną od narożnika do narożnika i spotykają się w środku. Runa ma centrum, a wszystko po jednej jego stronie jest lustrzanym odbiciem drugiej.

Dla runy oznaczającej świt to co najmniej szczęśliwy przypadek: dwie połowy spotykają się w jednym punkcie, a ów punkt jest właśnie jej tematem.

Nazwa

Pragermańskie dagaz, dzień. Staroangielskie dæg daje współczesne angielskie day; niemieckie Tag to to samo słowo. Jedna z najbezpieczniejszych rekonstrukcji w całym rzędzie, bez żadnych alternatywnych kandydatów.

Słowo oznacza światło dzienne i okres jasności, nie zaś dobę, którą języki germańskie wyraźnie od siebie odróżniały. Zarówno staro-nordyckie, jak i staroangielskie rachowanie czasu odbywało się w nocach, a nie w dniach, co przetrwało w angielskim fortnight (czternaście nocy) i w uwadze Tacyta, że ludy germańskie liczyły według nocy, nie dni.

Dagaz nie jest zatem jednostką czasu. Jest oświetloną częścią doby i chwilą, w której ona się zaczyna.

Spór o kolejność

Dagaz stoi w centrum jedynej autentycznej kontrowersji dotyczącej kolejności futharku, o której warto wspomnieć, bo tablice run się różnią i czytelnicy to dostrzegają.

Kamień z Kylver z Gotlandii, datowany na około 400 n.e. i będący najstarszym zachowanym pełnym futharkiem, kończy rząd Dazagiem, a następnie Othalą: ...ᛗ ᛚ ᛜ ᛞ ᛟ.

Brakteat z Vadsteny, datowany na około 500 n.e., odwraca dwie ostatnie runy: ...ᛗ ᛚ ᛜ ᛟ ᛞ.

Oba zapisy są poświadczone, żaden nie jest błędem i nie ma sposobu, by rozstrzygnąć między nimi. Niniejsza strona przyjmuje kolejność Kylver, która umieszcza Dagaz na miejscu dwudziestym trzecim, a Othalę na końcu, co jest konwencją, nie ustalonym faktem.

Wybór ma drobną konsekwencję interpretacyjną. Zakończenie na Othali zamyka alfabet na odziedziczonej ziemi, co dobrze koresponduje z ruchomym majątkiem Fehu na początku. Zakończenie na Dagaz zamyka go na świcie. Oba odczytania były formułowane i oba są retrospektywne: kolejność jest stara, ustalona i niewyjaśniona przez żadne źródło.

Dzień dla wszystkich

Dagaz należy do siedmiu run pominiętych w Futharku młodszym, dlatego zachowała się wyłącznie staroangielska strofa.

Jest krótka i wyjątkowo hojna. Dzień jest posłańcem Pana, drogi ludziom, chwalebnym światłem metod, Mierzącego. Następuje zdanie, które robi prawdziwą robotę: myrgþ and tohiht eadgum and earmum, eallum brice. Radość i nadzieja dla zamożnych i dla biednych, pożyteczny dla wszystkich.

Poemat runiczny zakłada z reguły świat podzielony hierarchicznie. Jego strofy są adresowane do szlachty, thegn, wojowników i lordów, a przykłady czerpane są z komnat i majątków. Ta jedna wprost odrzuca taki podział. Światło dnia przychodzi jednakowo dla bogatych i biednych i jest pożyteczne dla każdego.

Strofa Jera czyni to samo, mówiąc, że ziemia daje swe plony beornum ond ðearfum, szlachetnym i potrzebującym. Spośród dwudziestu dziewięciu run tylko dwie wykonują ten ruch, a obie mówią o naturalnych cyklach, których nikt nie posiada.

W inskrypcjach

Jako litera d runa pojawia się w całym korpusie, choć /d/ jest mniej powszechne w językach germańskich niż w językach, z których zapożyczono pismo, ze względu na przesunięcia spółgłoskowe opisane prawem Grimma.

Brak poświadczonego samodzielnego użycia o charakterze niefonetycznym. Współcześnie bardzo popularna praktyka stosowania Dagaz jako amuletu przełomu lub przemiany to zjawisko z XX wieku, nieznajdujące żadnego oparcia w materiale źródłowym.

W interpretacji

Dagaz jest zawias. Zaznacza konkretny moment, w którym sytuacja przestaje być jedną rzeczą i staje się inną.

To węższe i bardziej użyteczne niż „przemiana”, pod którym to hasłem glosa większość podręczników runicznych. Dagaz nie jest procesem zmiany ani jej wynikiem. Jest punktem zmiany, a w rozkładzie zazwyczaj oznacza, że zwrot dokonuje się właśnie teraz lub jest bliski.

Odczytanie „świt” nadaje runie konkretny kierunek. Świt kończy noc, a Dagaz bardzo często zaznacza koniec trudnego okresu, nie zaś początek pomyślnego. To nie to samo twierdzenie. To, co następuje po świcie, to zwykły dzień, niekoniecznie triumf.

Runa niesie też jasność w dosłownym sensie. O świcie stają się widoczne rzeczy, które były obecne przez całą noc. Dagaz pojawia się często, gdy pytający ma za chwilę ujrzeć coś, co było prawdą od dawna.

Warto zachować hojność strofy. Dagaz nie czyta się jako nagroda dla wybranych. Dzień jest pożyteczny dla wszystkich i nadchodzi niezależnie od tego, czy noc była zasłużona.

Dlaczego runa nie ma pozycji odwróconej

Dagaz jest symetryczna zarówno w pionie, jak i w poziomie. Odwrócona wygląda identycznie.

Należy do dziewięciu run Futharku starszego niepodlegających odwróceniu, obok Gebo, Hagalaz, Naudhiz, Isa, Jera, Eihwaz, Sowilo i Ingwaz.

Tematyczna wymowa tego faktu jest niemal idealna. Zawiasa to punkt, w którym dwa stany się spotykają, i z definicji zwraca się w obie strony. Runa, której tematem jest granica między nocą a dniem, nie może sensownie mieć dobrej i złej strony, ponieważ jest przejściem, a przejście przebiega w obu kierunkach.

Współczesne warstwy ezoteryczne

Świerk, żywioły i przyporządkowanie bóstw pochodzą z dwudziestowiecznego odrodzenia ezoterycznego, głównie za sprawą Thorssona i Aswynn.

Dagaz zebrała więcej współczesnych interpretacji niż większość run, w dużej mierze dlatego, że przełom i przemiana to idee użyteczne w kontekście wróżbiarskim. Odczytania mówiące o oświeceniu, mistycznym stanie progowym czy punkcie równowagi między przeciwstawnymi siłami są w całości pomysłami XX wieku i opierają się na kształcie runy, nie na treści strofy.

System Armanów Guido von Lista nie zawiera Dagaz, gdyż zbudowany jest na rzędzie szesnastu run. Sam kształt był jednak używany w kontekstach nazistowskich, pojawiając się w zmodyfikowanej formie na niektórych odznakach SS i Rzeszy Służby Pracy. Podobnie jak w przypadku Sowilo, Algiz, Tiwaz i Othali, zawłaszczenie to jest zjawiskiem z XX wieku, bez żadnej ciągłości z epoką żelaza.

W połączeniu z innymi runami

Dagaz z Isa (ᛁ) lub Naudhiz (ᚾ) oznacza odwilż lub uwolnienie. Jedno z najbardziej zachęcających połączeń w całym futharku, bo kładzie kres stanowi zastoju.

Dagaz z Ingwaz (ᛜ) to zamknięta rzecz otwierająca się, rozstrzygająca w sposób, którym żadna z tych run osobno nie jest.

Dagaz z Sowilo (ᛊ) podwaja światło: moment świtu i słońce, które po nim następuje.

Dagaz z Jera (ᛃ) umieszcza punkt zwrotny w obrębie cyklu i zazwyczaj oznacza, że zmiana jest sezonowa, nie jednorazowa.

Dagaz z Othalą (ᛟ) to własne zakończenie rzędu, niezależnie od kolejności dwóch ostatnich run, odczytywane jako próg związany z domem, rodziną lub dziedzictwem.