Egyptische decanen in het Europa van de Renaissance
De terugkeer van de decanen in de Renaissance
Rond 1470 verschenen de decanen op de muren van een paleis in Ferrara als drie raadselachtige figuren naast elk teken van de dierenriem, via Latijnse vertalingen ontleend aan Abu Ma'shar. Binnen een eeuw waren ze in Augsburg gedrukt, door Agrippa als talismanbeelden vastgelegd en door Giordano Bruno in zijn geheugenkunst opgenomen. Aby Warburg herkende ze in 1912 en grondvestte op die vondst een methode van kunstgeschiedenis.
- maanden nog op de muren in Ferrara
- 7
- de Drie boeken van Agrippa gedrukt
- 1533
- de decanen door Warburg herkend
- 1912
Waar de decanen weer opdoken
Handschriften, een paleisfresco, een gedrukt boek, een handboek voor magiërs en een geheugensysteem: de vormen die de decanen in het Europa van de Renaissance aannamen, en het onderzoek dat ze vier eeuwen later herkende.
Afbeeldingen in de handschriften
Latijnse handschriften van Abu Ma'shar en verwante teksten illustreerden soms de decaanfiguren. De schilders werkten naar de geschreven beschrijvingen, zodat de beelden bij elke kopie opnieuw werden bedacht, in eigentijdse kleren werden gestoken en werden ontdaan van alles wat een westerse lezer als Egyptisch zou hebben herkend.
De route via Padua
De Latijnse versies van Abraham ibn Ezra door Pietro d'Abano brachten de decaanbeelden van Abu Ma'shar langs een tweede weg naar Noord-Italië, uit het Arabisch via het Hebreeuws en het Frans. De universiteit van Padua maakte astrologie tot deel van de medische opleiding, en de teksten circuleerden de twee eeuwen daarna onder Italiaanse geleerden.
De Zaal van de Maanden
In het Palazzo Schifanoia, het lustpaleis van de familie Este in Ferrara, liet Borso d'Este de Salone dei Mesi beschilderen met de twaalf maanden van het jaar. Bij elke maand staat het teken van de dierenriem, geflankeerd door drie figuren. Zeven maanden, maart tot en met september, zijn grotendeels bewaard; de rest is verloren.
Drie banden per maand
Elke maand is een verticale strook in drie registers. Bovenaan rijdt een Olympische god in triomf; in het midden, op een blauwe grond, het teken van de dierenriem met zijn drie decanen; onderaan het hof van Borso bij werk en vertier in die maand. Hemel, sterren en het bestuur van de hertog in één kolom.
De donkere man van maart
Naast Ram staat een donkere man in een gescheurd wit gewaad met een touw om zijn middel. Hij is de eerste decaan van Ram zoals de Indiase reeks van Abu Ma'shar en de Picatrix hem beschrijven, de lange donkere man in het wit gegord. Dankzij hem kon Warburg alle decaanfiguren thuisbrengen.
De klacht van een schilder
Francesco del Cossa, die maart, april en mei schilderde, schreef Borso in 1470 een protestbrief omdat hij per vierkante voet hetzelfde tarief kreeg als de mindere schilders van de zaal. De brief dateert het werk en laat zien dat een ploeg schilders de maanden onder elkaar verdeelde.
De eerste gedrukte decanen
Erhard Ratdolt drukte de Latijnse Abu Ma'shar van Herman van Karinthië in 1489 in Augsburg, met houtsneden van de decaanfiguren. Voor het eerst legde de drukpers de beelden vast: elk exemplaar toonde nu dezelfde figuren, en andere drukkers konden ze hergebruiken, opnieuw snijden en kopiëren.
De voorzichtigheid van Ficino
In het derde van zijn Drie boeken over het leven woog Marsilio Ficino af of astrologische beelden hemelse invloed naar beneden konden halen, de theorie achter de decaantalismannen. Hij formuleerde behoedzaam en gaf de voorkeur aan muziek, geuren en natuurlijke stoffen boven gegraveerde figuren, en zijn voorzichtigheid bepaalde hoe latere geleerde magiërs schreven.
De gezichten van Agrippa
Het tweede van Agrippa's Drie boeken over occulte filosofie geeft voor elk van de zesendertig gezichten een beeld met zijn uitwerking, grotendeels naar de Picatrix. Toen het in 1533 volledig werd gedrukt, kwamen de decaanbeelden onder de ogen van elke ontwikkelde lezer van magie, en het werd de bron die latere occultisten overschreven.
De geheugenwielen van Bruno
In Over de schaduwen van de ideeën liet Giordano Bruno zijn reeks hemelse beelden openen met de zesendertig decanen en plaatste hij ze op draaiende geheugenwielen. In zijn handen werden de decanen een middel om alle kennis in de geest te ordenen, een gebruik dat geen van hun eerdere gebruikers had kunnen bedenken.
De lezing van Warburg
Op het Internationaal Congres voor Kunstgeschiedenis in Rome verklaarde Aby Warburg de raadselachtige middelste band in Schifanoia: de figuren waren de decanen, en hij volgde ze via de Latijnse Abu Ma'shar terug tot het Hellenistische Egypte. Voor dat verband gebruikte hij het werk van Franz Boll over Teucer.
De school van Warburg
De bibliotheek van Warburg, in 1933 van Hamburg naar Londen verhuisd, werd het Warburg Institute. Fritz Saxl catalogiseerde geïllustreerde astrologische handschriften, Frances Yates las Bruno en de hermetische traditie opnieuw, en het instituut gaf de moderne editie van de Latijnse Picatrix uit.
Opdrachtgevers, schilders, magiërs en geleerden
De hertog en de astroloog achter de fresco's van Ferrara, de schilders die ze uitvoerden, de drukker en de filosofen die de beelden verspreidden, en de historici die ze herkenden.
Borso d'Este
Heer van Ferrara vanaf 1450 en in 1471 de eerste hertog, die opdracht gaf tot de Zaal van de Maanden in Schifanoia en in de onderste band verschijnt terwijl hij recht spreekt, jaagt en zijn hof ontvangt.
Pellegrino Prisciani
Hofastroloog, bibliothecaris en geschiedschrijver van de Este, aan wie doorgaans het ontwerp wordt toegeschreven van het astrologische programma van de fresco's van Schifanoia, decanen inbegrepen, op basis van de Latijnse teksten in de hertogelijke bibliotheek.
Francesco del Cossa
Ferrarese schilder van de fresco's van maart, april en mei, de best bewaarde en meest bewonderde van de cyclus, wiens brief uit 1470 aan Borso over zijn loon helpt het werk te dateren.
Ercole de' Roberti
Jongere Ferrarese schilder aan wie doorgaans het fresco van september wordt toegeschreven, met de triomf van Vulcanus boven het teken Weegschaal en zijn drie decanen.
Erhard Ratdolt
Drukker van wetenschappelijke en astrologische boeken die in 1489 in Augsburg de Latijnse Abu Ma'shar uitbracht met houtsneden van de decaanfiguren, de eerste gedrukte afbeeldingen van de decanen.
Marsilio Ficino
Vertaler van Plato en van het Corpus Hermeticum wiens Drie boeken over het leven uit 1489 astrologische beelden en talismannen bespraken met een voorzichtigheid die de geleerde magie van de volgende eeuw vormde.
Heinrich Cornelius Agrippa
Auteur van de Drie boeken over occulte filosofie, rond 1510 opgesteld en in 1533 volledig gedrukt, wiens lijst van gezichtsbeelden de decanen hun gangbare gedrukte vorm voor occultisten gaf.
Giordano Bruno
Filosoof wiens Over de schaduwen van de ideeën uit 1582 de zesendertig decaanbeelden als grondslag voor zijn geheugenkunst gebruikte; hij werd in 1600 in Rome wegens ketterij verbrand.
Aby Warburg
Kunsthistoricus die in 1912 de figuren van Schifanoia als de decanen herkende en hun route van het Hellenistische Egypte via de Arabische astrologie naar Ferrara naging.
Frances Yates
Historica van het Warburg Institute wier Giordano Bruno and the Hermetic Tradition uit 1964 verklaarde hoe Bruno de decaanbeelden gebruikte en de magie van de Renaissance tot een serieus onderzoeksonderwerp maakte.
Hoe de decanen Italië bereikten
De decanen kwamen als tekst naar Europa terug. De Grote Inleiding van Abu Ma'shar, in de jaren 1130 en 1140 in Toledo in het Latijn vertaald, gaf Latijnse lezers drie beschrijvingen voor elk van de zesendertig gezichten van de dierenriem. De Picatrix, in 1256 uit het Arabisch in het Castiliaans vertaald en van daaruit in het Latijn, gaf elk gezicht een beeld en een lijst van krachten. De Hebreeuwse verhandelingen van Abraham ibn Ezra, die de beelden van Abu Ma'shar herhaalden, werden rond 1300 in Padua door Pietro d'Abano in het Latijn overgezet. In de vijftiende eeuw stonden deze boeken in de bibliotheken van Italiaanse hoven en universiteiten. Niemand die ze las, dacht aan Egypte. De decanen waren een onderdeel van de astrologische leer geworden, de gezichten van de tekens, elk met een planeetheerser en een figuur die op zichzelf vaak weinig zin had, zoals een donkere man in een wit gewaad voor het eerste gezicht van Ram.
Afbeeldingen naar beschrijvingen
Geïllustreerde Latijnse handschriften van deze teksten verschijnen vanaf de dertiende eeuw. Hun schilders hadden niets om na te tekenen behalve de woorden, dus elk handschrift tekende de figuren opnieuw. Dezelfde geschreven beschrijving kon een burger, een ridder of een arbeider worden, afhankelijk van de stad en de eeuw van de schilder. Daarom lijken de decaanbeelden tegen de tijd dat ze de Renaissance bereiken zo weinig op Egyptische kunst. De tekst had de beschrijvingen duizend jaar lang ruwweg stabiel gehouden; de afbeeldingen werden telkens opnieuw bedacht. De catalogi van geïllustreerde astrologische handschriften die Fritz Saxl in de jaren 1910 begon, laten zien hoe sterk de figuren uiteenliepen.
De Zaal van de Maanden in Ferrara
De bekendste decaanbeelden van de Renaissance staan op de muren van de Salone dei Mesi, de Zaal van de Maanden, in het Palazzo Schifanoia in Ferrara. Borso d'Este, heer van Ferrara, liet de zaal rond 1469 en 1470 beschilderen door een ploeg plaatselijke kunstenaars. Oorspronkelijk toonde de cyclus alle twaalf maanden. Zeven daarvan, maart tot en met september, zijn grotendeels bewaard; de andere gingen verloren, en de fresco's zelf zaten lange tijd onder een witkalklaag voordat ze in de negentiende eeuw werden blootgelegd. Francesco del Cossa schilderde maart, april en mei op de oostwand. September wordt doorgaans aan Ercole de' Roberti toegeschreven. Andere maanden zijn van schilders van wie de namen minder zeker zijn.
Een maand lezen
Elke maand is een verticale strook in drie registers. Het bovenste register toont een Olympische god in een triomfwagen, omringd door mensen die bezig zijn met de activiteiten die die god beschermt. Het middelste register toont op een donkerblauwe grond het teken van de dierenriem van de maand, met drie figuren die ernaast staan of zitten. Het onderste register toont Borso zelf en zijn hof: op jacht, verzoekschriften in ontvangst nemend, rechtsprekend, kijkend naar een paardenrace. De opbouw leest van de hemel naar de aarde, van de goden via de dierenriem naar het bestuur van de hertog, en stelt het bewind van Borso voor als deel van een kosmische orde. De strook van april laat zien hoe de registers samenwerken: bovenaan rijdt Venus in triomf, met Mars geketend voor haar geknield en paren geliefden rond haar wagen; in het midden de Stier met zijn drie decanen; onderaan Borso tussen zijn hovelingen. De decanen in de middelste band heersen elk over ongeveer tien dagen van de maand die boven en onder hen staat, en zo vormen ze het scharnier tussen de kalender van de goden en die van het hof.
| Maand | Teken | God in de bovenste band |
|---|---|---|
| Maart | Ram | Minerva |
| April | Stier | Venus |
| Mei | Tweelingen | Apollo |
| Juni | Kreeft | Mercurius |
| Juli | Leeuw | Jupiter |
| Augustus | Maagd | Ceres |
| September | Weegschaal | Vulcanus |
Het eerste gezicht van Ram
De drie figuren in het middelste register waren eeuwenlang een raadsel. Sommige leken op hovelingen, sommige op arbeiders, sommige op niets voor de hand liggends. De duidelijkste is de eerste figuur naast Ram in het fresco van maart: een donkere man, krachtig en ruw van uiterlijk, in een gescheurd wit gewaad met een touw om zijn middel geknoopt. De Picatrix beschrijft het eerste gezicht van Ram als een lange donkere man met roodachtige ogen, staand, gekleed in een wit gewaad dat om het middel is gegord, sterk en toornig. Dezelfde figuur staat in de Indiase reeks van Abu Ma'shar en, verder terug, in de Sanskrietlijsten van drekkana's uit de eerste eeuwen n.Chr., waar hij ook een bijl draagt. Zodra dat verband was gelegd, konden de andere figuren in de middelste band op dezelfde manier worden gelezen, decaan voor decaan.
Wie het programma ontwierp
De schilders hebben de decanen niet bedacht. Iemand met toegang tot de Latijnse astrologische teksten gaf hun de figuren die ze moesten schilderen. Die persoon wordt meestal geïdentificeerd als Pellegrino Prisciani, de hofastroloog, bibliothecaris en geschiedschrijver van de Este, van wie bekend is dat hij met deze teksten werkte. De toeschrijving is een wetenschappelijke gevolgtrekking, geen vastgelegde opdracht, maar ze past bij wat over het hof van Ferrara bekend is. De schilders zelf lieten één rechtstreeks document na: een brief die Francesco del Cossa in maart 1470 aan Borso stuurde, waarin hij protesteerde dat hij per vierkante voet hetzelfde tarief had gekregen als de zwakste schilders in de zaal, hoewel hij harder en beter had gewerkt. Borso zou het verzoek hebben afgewezen.
De eerste gedrukte decanen
In 1489 gaf Erhard Ratdolt, een drukker die in Venetië had gewerkt voordat hij naar zijn geboortestad Augsburg terugkeerde, de Latijnse versie van de Grote Inleiding van Abu Ma'shar door Herman van Karinthië uit, met houtsneden van de decaanfiguren. Het was de eerste keer dat de decanen in druk verschenen. De houtsneden maakten de figuren niet Egyptischer, maar wel eenvormig: elk exemplaar van het boek toonde dezelfde beelden, en drukkers elders konden ze kopiëren. Vanaf dat moment hadden de decanen een vaste verschijningsvorm, iets wat de handschriftillustratie hun nooit had gegeven.
Beelden en de Florentijnse gewetensbezwaren
In hetzelfde jaar, 1489, publiceerde Marsilio Ficino in Florence zijn Drie boeken over het leven. Het derde boek, over het verkrijgen van leven uit de hemel, bespreekt of astrologische beelden de invloed van de sterren kunnen vangen, de theorie waarop decaantalismannen berusten. Ficino geeft weer wat de beeldmakers en de autoriteiten die ze aanhaalden beweerden, maar hij houdt zijn eigen standpunt voorzichtig in het midden en geeft de voorkeur aan muziek, geuren, geneesmiddelen en natuurlijke stoffen boven gesneden figuren, die het gevaar liepen op demonische magie te lijken. Zijn voorzichtigheid zette de toon voor de geleerde magie van de volgende eeuw: beelden werden besproken, en wie zich ermee bezighield, lette goed op hoe hij erover sprak.
Het handboek van Agrippa
Heinrich Cornelius Agrippa kende op papier zo'n terughoudendheid niet. Zijn Drie boeken over occulte filosofie, rond 1510 opgesteld en in 1533 in Keulen volledig gedrukt, brachten de magische literatuur die hem ter beschikking stond samen in één systeem. In het tweede boek geeft hij tussen de planeetbeelden voor elk van de zesendertig gezichten een beeld met zijn uitwerking. Zijn lijst volgt grotendeels de Picatrix: het eerste gezicht van Ram is weer een grote donkere man, staand, in een wit gewaad, die vermetelheid en kracht betekent. Agrippa werd veel gelezen, overgeschreven en vertaald, en zijn gezichtsbeelden werden de versie die latere occultisten kenden. Van Agrippa loopt een rechte lijn naar de magische herleving van de negentiende eeuw en naar de Golden Dawn.
De geheugenkunst van Bruno
Giordano Bruno vond een nieuw gebruik voor de beelden. In Over de schaduwen van de ideeën, in 1582 in Parijs verschenen, bouwde hij een geheugensysteem uit concentrische wielen die in segmenten waren verdeeld, elk segment met een beeld. Zijn reeks hemelse beelden opent met de zesendertig decanen, overgenomen uit de lijst van Agrippa, gevolgd door beelden van de planeten en de maanhuizen. Voor Bruno waren de decaanbeelden hemelse vormen, en kennis via die beelden onthouden was een manier om de geest in overeenstemming met de hemel te ordenen. Giordano Bruno and the Hermetic Tradition van Frances Yates uit 1964 verklaarde dit gebruik en plaatste Bruno binnen de hermetische herleving die Ficino in gang had gezet.
Van Agrippa naar de occulte herleving
Het boek van Agrippa bleef drie eeuwen lang in druk en in vertaling beschikbaar. In 1651 verscheen een Engelse versie, en The Magus van Francis Barrett uit 1801 putte er rijkelijk uit en gaf veel van het materiaal, waaronder planeet- en dierenriembeelden, door aan de occultisten van de negentiende eeuw in Engeland en Frankrijk. Tegen die tijd werden de decaanbeelden niet meer als sterrenkunde bestudeerd, en zelfs nauwelijks als astrologie. Ze hoorden bij een stelsel van correspondenties, tekens, planeten, engelen, stenen en beelden, waarmee magiërs rituelen en talismannen samenstelden. In die vorm leerden de stichters van de Golden Dawn ze in de jaren 1880 kennen, en van daar gingen de decanen over op de getalkaarten van de Tarot, zoals de volgende pagina beschrijft.
De ontdekking van Warburg
In 1912 presenteerde Aby Warburg op het Internationaal Congres voor Kunstgeschiedenis in Rome zijn oplossing voor de middelste band van Schifanoia. De figuren, zo toonde hij aan, waren de decanen, geschilderd naar de Latijnse beschrijvingen van Abu Ma'shar. Met de editie van Teucer door Franz Boll volgde hij de beschrijvingen terug tot het Hellenistische Egypte, en hij betoogde dat de fresco's antieke beelden lieten zien die vermomd hadden overleefd, gefilterd door Arabische en middeleeuwse bronnen. De lezing, in 1922 gepubliceerd, werd een grondtekst van de iconologie, de studie van hoe beelden en hun betekenissen reizen. De bibliotheek van Warburg verhuisde in 1933 van Hamburg naar Londen en werd het Warburg Institute, waar Saxl, Yates en later David Pingree, wiens editie van de Latijnse Picatrix het instituut in 1986 uitgaf, het werk aan astrologische beelden voortzetten. Warburg zelf keerde terug naar de figuren van Schifanoia in zijn laatste project, de Mnemosyne-atlas, een reeks beeldpanelen die hij in de jaren 1920 samenstelde om het voortleven van antieke beelden te volgen en waarin het astrologische materiaal een centrale plaats inneemt. Voor hem was de donkere man van maart het bewijs dat de oudheid nooit uit de Europese kunst was verdwenen; ze had vermomd overleefd, in de sterrenboeken.
Veelgestelde vragen
Wat zijn de decanen in het Palazzo Schifanoia?
Het zijn de drie figuren naast elk teken van de dierenriem in het middelste register van de Zaal van de Maanden in Ferrara, rond 1469 en 1470 voor Borso d'Este geschilderd. Elke figuur stelt een gezicht van tien graden van het teken voor, geschilderd naar beschrijvingen in Latijnse versies van de Grote Inleiding van Abu Ma'shar. Aby Warburg herkende ze in 1912.
Hoeveel maanden zijn in Schifanoia bewaard?
Zeven van de twaalf, maart tot en met september, zijn grotendeels bewaard. De andere zijn verloren. De fresco's waren lange tijd overgewit en werden in de negentiende eeuw blootgelegd, en hun toestand wisselt. De maanden die Francesco del Cossa op de oostwand schilderde, maart, april en mei, zijn het best bewaard.
Wie ontwierp het programma van Schifanoia?
De schilders voerden het uit, maar de astrologische inhoud moet van een geleerde adviseur zijn gekomen. De meeste geleerden schrijven het toe aan Pellegrino Prisciani, de hofastroloog en bibliothecaris van de Este, die de Latijnse astrologische teksten kende waaruit de decaanfiguren afkomstig zijn. Er is geen opdracht bewaard waarin hij wordt genoemd, dus de toeschrijving blijft een gevolgtrekking.
Hoe herkende Warburg de decanen in Ferrara?
Door de geschilderde figuren te vergelijken met de geschreven beschrijvingen van de gezichten in Latijnse versies van Abu Ma'shar. De eerste decaan van Ram, een donkere man in een wit gewaad met een touw gegord, kwam nauw overeen met de tekst, en de andere figuren volgden. Daarna gebruikte Warburg het werk van Franz Boll over Teucer van Babylon om de beschrijvingen terug te volgen tot het Hellenistische Egypte.
Wat schreef Agrippa over de decanen?
In het tweede van zijn Drie boeken over occulte filosofie, in 1533 volledig gedrukt, geeft Agrippa voor elk van de zesendertig gezichten van de dierenriem een beeld met de uitwerking die men eraan toeschreef. De lijst volgt de Picatrix op de voet. Ze werd de standaardbron voor latere magiërs, onder wie de occultisten van de negentiende eeuw die de decanen in de Tarot inbouwden.
Wat waren de eerste gedrukte afbeeldingen van de decanen?
De houtsneden in de Augsburgse uitgave van de Grote Inleiding van Abu Ma'shar die Erhard Ratdolt in 1489 drukte, in de Latijnse versie van Herman van Karinthië. Daarvoor tekende elke illustrator van een handschrift de figuren naar de beschrijvingen, zodat ze per exemplaar verschilden. De drukpers gaf ze één herhaalbare vorm.
Gebruikte Marsilio Ficino decaantalismannen?
Er is geen bewijs dat hij ze maakte. In het derde van zijn Drie boeken over het leven, verschenen in 1489, besprak Ficino of astrologische beelden hemelse invloed konden vangen en gaf hij weer wat eerdere autoriteiten beweerden. Hij was voorzichtig en gaf de voorkeur aan muziek, geuren en natuurlijke stoffen boven gegraveerde figuren, deels om weg te blijven van alles wat demonische magie kon heten.
Hoe gebruikte Giordano Bruno de decanen?
Als geheugenbeelden. In Over de schaduwen van de ideeën, in 1582 in Parijs verschenen, bouwde Bruno een systeem van draaiende geheugenwielen, en de eerste van zijn reeksen hemelse beelden bestaat uit de zesendertig decaanfiguren van Agrippa. Frances Yates verklaarde het systeem in haar boek uit 1964 over Bruno en de hermetische traditie.
Wisten schrijvers in de Renaissance dat de decanen Egyptisch waren?
In algemene zin. Magiërs in de Renaissance geloofden dat veel van hun kennis van Hermes Trismegistos en het oude Egypte kwam, zodat voor veel dingen een Egyptische herkomst werd aangenomen, soms ten onrechte. De precieze route van de decaanbeelden, van Egyptische sterrenklokken via Griekse, Perzische, Indiase en Arabische bronnen, werd pas in de twintigste eeuw gereconstrueerd door Boll, Warburg en hun opvolgers.
Waar zijn de fresco's van Schifanoia te zien?
In het Palazzo Schifanoia in Ferrara, dat nu deel uitmaakt van de stedelijke musea. Het paleis werd beschadigd door de aardbeving van 2012 en ging na restauratie weer open, dus bezoekers doen er goed aan de actuele openingsregeling na te gaan voordat ze afreizen.
Laatste Berichten
Ontdek de oude wijsheid van tarotkaarten en ontgrendel de mysteries van je spirituele reis. Onze blog is jouw toegangspoort tot het begrijpen van de rijke symboliek, betekenissen en praktische toepassingen van tarot lezen.