Οι αιγυπτιακοί δεκανοί στην αναγεννησιακή Ευρώπη
Η αναγεννησιακή επιστροφή των δεκανών
Γύρω στο 1470 οι δεκανοί εμφανίστηκαν στους τοίχους ενός παλατιού στη Φεράρα ως τρεις αινιγματικές μορφές δίπλα σε κάθε ζώδιο, παρμένες από τον Αμπού Μασάρ μέσω λατινικών μεταφράσεων. Μέσα σε έναν αιώνα είχαν τυπωθεί στο Άουγκσμπουργκ, είχαν κωδικοποιηθεί από τον Αγρίππα ως εικόνες φυλαχτών και είχαν ενσωματωθεί στην τέχνη της μνήμης του Τζορντάνο Μπρούνο. Ο Άμπι Βάρμπουργκ τις αναγνώρισε το 1912 και θεμελίωσε πάνω στο εύρημα μια μέθοδο της ιστορίας της τέχνης.
- μήνες σώζονται στους τοίχους της Φεράρα
- 7
- τα Τρία Βιβλία του Αγρίππα σε έντυπη μορφή
- 1533
- η ταύτιση των δεκανών από τον Βάρμπουργκ
- 1912
Πού ξαναεμφανίστηκαν οι δεκανοί
Χειρόγραφα, μια τοιχογραφία σε παλάτι, ένα τυπωμένο βιβλίο, ένα εγχειρίδιο μάγου και ένα σύστημα μνήμης: οι μορφές που πήραν οι δεκανοί στην αναγεννησιακή Ευρώπη, και η έρευνα που τους ταύτισε τέσσερις αιώνες αργότερα.
Εικόνες στα χειρόγραφα
Λατινικά χειρόγραφα του Αμπού Μασάρ και συγγενικών κειμένων εικονογραφούσαν μερικές φορές τις μορφές των δεκανών. Οι ζωγράφοι δούλευαν από τις γραπτές περιγραφές, οπότε οι εικόνες επινοούνταν ξανά σε κάθε αντίγραφο, ντυμένες με τα ρούχα της εποχής τους και απογυμνωμένες από οτιδήποτε θα αναγνώριζε ένας δυτικός αναγνώστης ως αιγυπτιακό.
Ο δρόμος της Πάδοβας
Οι λατινικές εκδοχές του Αβραάμ ιμπν Έζρα από τον Πιέτρο ντ'Αμπάνο έφεραν τις εικόνες των δεκανών του Αμπού Μασάρ στη βόρεια Ιταλία από έναν δεύτερο δρόμο, από τα αραβικά μέσω των εβραϊκών και των γαλλικών. Το πανεπιστήμιο της Πάδοβας έκανε την αστρολογία μέρος της ιατρικής παιδείας, και τα κείμενα κυκλοφόρησαν ανάμεσα στους Ιταλούς λογίους τους επόμενους δύο αιώνες.
Η Αίθουσα των Μηνών
Στο Παλάτσο Σκιφανόια, το παλάτι αναψυχής της οικογένειας Έστε στη Φεράρα, ο Μπόρσο ντ'Έστε έβαλε να ζωγραφιστούν στη Σαλόνε ντέι Μέζι οι δώδεκα μήνες του έτους. Κάθε μήνας φέρει το ζώδιό του πλαισιωμένο από τρεις μορφές. Επτά μήνες, από τον Μάρτιο ως τον Σεπτέμβριο, σώζονται σε μεγάλο μέρος· οι υπόλοιποι έχουν χαθεί.
Τρεις ζώνες για κάθε μήνα
Κάθε μήνας είναι μια κάθετη λωρίδα σε τρεις ζώνες. Πάνω ένας θεός του Ολύμπου πάνω σε θριαμβικό άρμα· στη μέση, σε μπλε φόντο, το ζώδιο με τους τρεις δεκανούς του· κάτω, η αυλή του Μπόρσο στις εργασίες και στις διασκεδάσεις εκείνου του μήνα. Ο ουρανός, τα άστρα και η διακυβέρνηση του δούκα σε μία στήλη.
Ο μελαψός άνδρας του Μαρτίου
Δίπλα στον Κριό στέκεται ένας μελαψός άνδρας με σκισμένο λευκό ένδυμα και ένα σχοινί στη μέση. Είναι ο πρώτος δεκανός του Κριού όπως τον περιγράφουν το ινδικό σύνολο του Αμπού Μασάρ και το Picatrix, ο ψηλός μελαψός άνδρας ζωσμένος με λευκά. Χάρη σε αυτόν ο Βάρμπουργκ μπόρεσε να ταυτίσει όλες τις μορφές των δεκανών.
Το παράπονο ενός ζωγράφου
Ο Φραντσέσκο ντελ Κόσα, που ζωγράφισε τον Μάρτιο, τον Απρίλιο και τον Μάιο, έγραψε στον Μπόρσο το 1470 διαμαρτυρόμενος ότι πληρωνόταν με την ίδια τιμή ανά τετραγωνικό πόδι με τους κατώτερους ζωγράφους της αίθουσας. Η επιστολή χρονολογεί το έργο και δείχνει μια ομάδα ζωγράφων που μοίραζαν τους μήνες μεταξύ τους.
Οι πρώτοι τυπωμένοι δεκανοί
Ο Έρχαρντ Ράτντολτ τύπωσε τον λατινικό Αμπού Μασάρ του Ερμάννου της Καρινθίας στο Άουγκσμπουργκ το 1489 με ξυλογραφίες των μορφών των δεκανών. Η τυπογραφία σταθεροποίησε τις εικόνες για πρώτη φορά: κάθε αντίτυπο έδειχνε πλέον τις ίδιες μορφές, και άλλοι τυπογράφοι μπορούσαν να τις επαναχρησιμοποιήσουν, να τις ξαναχαράξουν και να τις αντιγράψουν.
Η επιφύλαξη του Φιτσίνο
Στο τρίτο από τα «Τρία βιβλία για τη ζωή», ο Μαρσίλιο Φιτσίνο στάθμισε αν οι αστρολογικές εικόνες μπορούσαν να έλξουν την ουράνια επίδραση, τη θεωρία πίσω από τα φυλαχτά των δεκανών. Κράτησε προσεκτικές επιφυλάξεις, προτιμώντας τη μουσική, τα αρώματα και τις φυσικές ουσίες από τις χαραγμένες μορφές, και η επιφύλαξή του διαμόρφωσε τον τρόπο που έγραφαν οι μεταγενέστεροι λόγιοι μάγοι.
Τα πρόσωπα του Αγρίππα
Το δεύτερο από τα «Τρία Βιβλία της Απόκρυφης Φιλοσοφίας» του Αγρίππα καταγράφει μια εικόνα για καθένα από τα τριάντα έξι πρόσωπα με την επίδρασή της, ακολουθώντας σε μεγάλο βαθμό το Picatrix. Τυπωμένο ολόκληρο το 1533, έφερε τις εικόνες των δεκανών μπροστά σε κάθε μορφωμένο αναγνώστη της μαγείας και έγινε η πηγή που αντέγραψαν οι μεταγενέστεροι αποκρυφιστές.
Οι τροχοί μνήμης του Μπρούνο
Στο «Περί των σκιών των ιδεών», ο Τζορντάνο Μπρούνο άνοιξε τη σειρά των ουράνιων εικόνων του με τους τριάντα έξι δεκανούς και τους τοποθέτησε σε περιστρεφόμενους τροχούς μνήμης. Στα χέρια του οι δεκανοί έγιναν ένας τρόπος οργάνωσης κάθε γνώσης μέσα στον νου, μια χρήση που κανένας από τους προηγούμενους κατόχους τους δεν είχε φανταστεί.
Η διάλεξη του Βάρμπουργκ
Στο Διεθνές Συνέδριο Ιστορίας της Τέχνης στη Ρώμη, ο Άμπι Βάρμπουργκ εξήγησε την αινιγματική μεσαία ζώνη του Σκιφανόια: οι μορφές ήταν οι δεκανοί, και ανίχνευσε την πορεία τους μέσω του λατινικού Αμπού Μασάρ ως την ελληνιστική Αίγυπτο. Για να κάνει τη σύνδεση χρησιμοποίησε την εργασία του Φραντς Μπολ για τον Τεύκρο.
Η σχολή του Βάρμπουργκ
Η βιβλιοθήκη του Βάρμπουργκ, που μεταφέρθηκε από το Αμβούργο στο Λονδίνο το 1933, έγινε το Ινστιτούτο Βάρμπουργκ. Ο Φριτς Ζαξλ κατέγραψε εικονογραφημένα αστρολογικά χειρόγραφα, η Φράνσις Γέιτς ξαναδιάβασε τον Μπρούνο και την ερμητική παράδοση, και το Ινστιτούτο δημοσίευσε τη σύγχρονη έκδοση του λατινικού Picatrix.
Χορηγοί, ζωγράφοι, μάγοι και μελετητές
Ο δούκας και ο αστρολόγος πίσω από τις τοιχογραφίες της Φεράρα, οι ζωγράφοι που τις εκτέλεσαν, ο τυπογράφος και οι φιλόσοφοι που διέδωσαν τις εικόνες, και οι ιστορικοί που τις αναγνώρισαν.
Μπόρσο ντ'Έστε
Άρχοντας της Φεράρα από το 1450 και πρώτος δούκας της το 1471, που παρήγγειλε την Αίθουσα των Μηνών στο Σκιφανόια και εμφανίζεται στην κατώτερη ζώνη της να απονέμει δικαιοσύνη, να κυνηγά και να δέχεται την αυλή του.
Πελεγκρίνο Πρισιάνι
Αυλικός αστρολόγος, βιβλιοθηκάριος και ιστορικός των Έστε, στον οποίο αποδίδεται συνήθως ο σχεδιασμός του αστρολογικού προγράμματος των τοιχογραφιών του Σκιφανόια, μαζί με τους δεκανούς, με βάση τα λατινικά κείμενα της δουκικής βιβλιοθήκης.
Φραντσέσκο ντελ Κόσα
Ζωγράφος από τη Φεράρα που φιλοτέχνησε τις τοιχογραφίες του Μαρτίου, του Απριλίου και του Μαΐου, τις καλύτερα διατηρημένες και τις πιο θαυμαστές του κύκλου, και του οποίου η επιστολή του 1470 προς τον Μπόρσο για την αμοιβή του βοηθά στη χρονολόγηση του έργου.
Έρκολε ντε' Ρομπέρτι
Νεότερος ζωγράφος της Φεράρα, στον οποίο αποδίδεται γενικά η τοιχογραφία του Σεπτεμβρίου, με τον θρίαμβο του Ηφαίστου πάνω από το ζώδιο του Ζυγού και τους τρεις δεκανούς του.
Έρχαρντ Ράτντολτ
Τυπογράφος επιστημονικών και αστρολογικών βιβλίων, που εξέδωσε τον λατινικό Αμπού Μασάρ στο Άουγκσμπουργκ το 1489 με ξυλογραφίες των μορφών των δεκανών, τις πρώτες τυπωμένες εικόνες των δεκανών.
Μαρσίλιο Φιτσίνο
Μεταφραστής του Πλάτωνα και του Ερμητικού Σώματος, του οποίου τα «Τρία βιβλία για τη ζωή» του 1489 πραγματεύτηκαν τις αστρολογικές εικόνες και τα φυλαχτά με μια επιφυλακτικότητα που διαμόρφωσε τη λόγια μαγεία του επόμενου αιώνα.
Χάινριχ Κορνήλιος Αγρίππας
Συγγραφέας των «Τριών Βιβλίων της Απόκρυφης Φιλοσοφίας», που συντάχθηκαν σε πρώτη μορφή γύρω στο 1510 και τυπώθηκαν ολόκληρα το 1533, και του οποίου ο κατάλογος εικόνων των προσώπων έδωσε στους δεκανούς την καθιερωμένη έντυπη μορφή τους για τους αποκρυφιστές.
Τζορντάνο Μπρούνο
Φιλόσοφος του οποίου το «Περί των σκιών των ιδεών» του 1582 χρησιμοποίησε τις τριάντα έξι εικόνες των δεκανών ως βάση της τέχνης της μνήμης του· κάηκε ως αιρετικός στη Ρώμη το 1600.
Άμπι Βάρμπουργκ
Ιστορικός της τέχνης που το 1912 ταύτισε τις μορφές του Σκιφανόια με τους δεκανούς και ανίχνευσε τη διαδρομή τους από την ελληνιστική Αίγυπτο, μέσα από την αραβική αστρολογία, ως τη Φεράρα.
Φράνσις Γέιτς
Ιστορικός του Ινστιτούτου Βάρμπουργκ, της οποίας το «Giordano Bruno and the Hermetic Tradition» του 1964 εξήγησε τη χρήση των εικόνων των δεκανών από τον Μπρούνο και έκανε την αναγεννησιακή μαγεία σοβαρό αντικείμενο μελέτης.
Πώς έφτασαν οι δεκανοί στην Ιταλία
Οι δεκανοί επέστρεψαν στην Ευρώπη ως κείμενο. Η «Μεγάλη Εισαγωγή» του Αμπού Μασάρ, μεταφρασμένη στα λατινικά στο Τολέδο τις δεκαετίες του 1130 και του 1140, έδωσε στους Λατίνους αναγνώστες τρεις περιγραφές για καθένα από τα τριάντα έξι πρόσωπα του ζωδιακού. Το Picatrix, μεταφρασμένο από τα αραβικά στα καστιλιάνικα το 1256 και από εκεί στα λατινικά, έδωσε σε κάθε πρόσωπο μια εικόνα και έναν κατάλογο δυνάμεων. Οι εβραϊκές πραγματείες του Αβραάμ ιμπν Έζρα, που επαναλάμβαναν τις εικόνες του Αμπού Μασάρ, αποδόθηκαν στα λατινικά από τον Πιέτρο ντ'Αμπάνο στην Πάδοβα γύρω στο 1300. Ως τον δέκατο πέμπτο αιώνα τα βιβλία αυτά βρίσκονταν στις βιβλιοθήκες των ιταλικών αυλών και πανεπιστημίων. Κανείς από όσους τα διάβαζαν δεν σκεφτόταν την Αίγυπτο. Οι δεκανοί είχαν γίνει μέρος της αστρολογικής διδασκαλίας, τα πρόσωπα των ζωδίων, το καθένα με έναν πλανητικό κύριο και μια μορφή που συχνά δεν έβγαζε μεγάλο νόημα από μόνη της, όπως ένας μελαψός άνδρας με λευκό ένδυμα για το πρώτο πρόσωπο του Κριού.
Εικόνες από περιγραφές
Εικονογραφημένα λατινικά χειρόγραφα αυτών των κειμένων εμφανίζονται από τον δέκατο τρίτο αιώνα. Οι ζωγράφοι τους δεν είχαν τίποτα να αντιγράψουν εκτός από τις λέξεις, οπότε κάθε χειρόγραφο σχεδίαζε τις μορφές από την αρχή. Η ίδια γραπτή περιγραφή μπορούσε να γίνει αστός, ιππότης ή εργάτης, ανάλογα με την πόλη και τον αιώνα του ζωγράφου. Γι' αυτό οι εικόνες των δεκανών δεν θυμίζουν σε τίποτα την αιγυπτιακή τέχνη όταν φτάνουν στην Αναγέννηση. Το κείμενο είχε κρατήσει τις περιγραφές λίγο πολύ σταθερές επί χίλια χρόνια· οι εικόνες επινοούνταν κάθε φορά από την αρχή. Οι κατάλογοι εικονογραφημένων αστρολογικών χειρογράφων του Φριτς Ζαξλ, που ξεκίνησαν τη δεκαετία του 1910, δείχνουν πόσο πολύ διέφεραν οι μορφές.
Η Αίθουσα των Μηνών στη Φεράρα
Οι πιο γνωστές αναγεννησιακές εικόνες δεκανών βρίσκονται στους τοίχους της Σαλόνε ντέι Μέζι, της Αίθουσας των Μηνών, στο Παλάτσο Σκιφανόια της Φεράρα. Ο Μπόρσο ντ'Έστε, άρχοντας της Φεράρα, έβαλε μια ομάδα ντόπιων καλλιτεχνών να ζωγραφίσουν την αίθουσα γύρω στο 1469 και το 1470. Ο κύκλος έδειχνε αρχικά και τους δώδεκα μήνες. Επτά από αυτούς, από τον Μάρτιο ως τον Σεπτέμβριο, σώζονται σε μεγάλο μέρος· οι υπόλοιποι χάθηκαν, και οι ίδιες οι τοιχογραφίες έμειναν για μεγάλο διάστημα κάτω από ασβέστωμα πριν αποκαλυφθούν τον δέκατο ένατο αιώνα. Ο Φραντσέσκο ντελ Κόσα ζωγράφισε τον Μάρτιο, τον Απρίλιο και τον Μάιο στον ανατολικό τοίχο. Ο Έρκολε ντε' Ρομπέρτι θεωρείται γενικά ο ζωγράφος του Σεπτεμβρίου. Άλλοι μήνες είναι έργα ζωγράφων των οποίων τα ονόματα είναι λιγότερο βέβαια.
Πώς διαβάζεται ένας μήνας
Κάθε μήνας είναι μια κάθετη λωρίδα σε τρεις ζώνες. Η πάνω ζώνη δείχνει έναν θεό του Ολύμπου πάνω σε θριαμβικό άρμα, περιτριγυρισμένο από ανθρώπους που ασχολούνται με τις δραστηριότητες τις οποίες προστατεύει αυτός ο θεός. Η μεσαία ζώνη, σε σκούρο μπλε φόντο, δείχνει το ζώδιο του μήνα, με τρεις μορφές όρθιες ή καθιστές δίπλα του. Η κάτω ζώνη δείχνει τον ίδιο τον Μπόρσο και την αυλή του: να κυνηγούν, να δέχονται αναφορές, να απονέμουν δικαιοσύνη, να παρακολουθούν μια ιπποδρομία. Η διάταξη διαβάζεται από τον ουρανό προς τη γη, από τους θεούς μέσω του ζωδιακού ως τη διακυβέρνηση του δούκα, και παρουσιάζει την εξουσία του Μπόρσο ως μέρος μιας κοσμικής τάξης. Η λωρίδα του Απριλίου δείχνει πώς συνεργάζονται οι ζώνες: πάνω, η Αφροδίτη πάνω στο θριαμβικό της άρμα με τον Άρη γονατιστό και αλυσοδεμένο μπροστά της και ζευγάρια ερωτευμένων γύρω από το άρμα της· στη μέση, ο Ταύρος με τους τρεις δεκανούς του· κάτω, ο Μπόρσο ανάμεσα στους αυλικούς του. Οι δεκανοί της μεσαίας ζώνης κυβερνούν ο καθένας περίπου δέκα ημέρες του μήνα που απεικονίζεται από πάνω και από κάτω τους, οπότε είναι ο αρμός ανάμεσα στο ημερολόγιο των θεών και στο ημερολόγιο της αυλής.
| Μήνας | Ζώδιο | Θεός στην πάνω ζώνη |
|---|---|---|
| Μάρτιος | Κριός | Μινέρβα |
| Απρίλιος | Ταύρος | Αφροδίτη |
| Μάιος | Δίδυμοι | Απόλλων |
| Ιούνιος | Καρκίνος | Ερμής |
| Ιούλιος | Λέων | Δίας |
| Αύγουστος | Παρθένος | Δήμητρα |
| Σεπτέμβριος | Ζυγός | Ήφαιστος |
Το πρώτο πρόσωπο του Κριού
Οι τρεις μορφές της μεσαίας ζώνης ήταν αίνιγμα επί αιώνες. Ορισμένες έμοιαζαν με αυλικούς, άλλες με εργάτες, άλλες με τίποτα το προφανές. Η σαφέστερη είναι η πρώτη μορφή δίπλα στον Κριό στην τοιχογραφία του Μαρτίου: ένας μελαψός άνδρας, ρωμαλέος και τραχύς στην όψη, με σκισμένο λευκό ένδυμα και ένα σχοινί δεμένο στη μέση. Το Picatrix περιγράφει το πρώτο πρόσωπο του Κριού ως έναν ψηλό μελαψό άνδρα με κοκκινωπά μάτια, όρθιο, που φορά λευκό ένδυμα ζωσμένο στη μέση, δυνατό και οργισμένο. Η ίδια μορφή υπάρχει στο ινδικό σύνολο του Αμπού Μασάρ και, ακόμη πιο πίσω, στους σανσκριτικούς καταλόγους των ντρεκανών των πρώτων αιώνων μ.Χ., όπου κρατά επίσης ένα τσεκούρι. Μόλις έγινε αυτή η αντιστοίχιση, οι άλλες μορφές της μεσαίας ζώνης μπορούσαν να διαβαστούν με τον ίδιο τρόπο, δεκανό προς δεκανό.
Ποιος σχεδίασε το πρόγραμμα
Οι ζωγράφοι δεν επινόησαν τους δεκανούς. Κάποιος με πρόσβαση στα λατινικά αστρολογικά κείμενα τους έδωσε τις μορφές που έπρεπε να ζωγραφίσουν. Το πρόσωπο αυτό ταυτίζεται συνήθως με τον Πελεγκρίνο Πρισιάνι, τον αυλικό αστρολόγο, βιβλιοθηκάριο και ιστορικό των Έστε, για τον οποίο είναι γνωστό ότι δούλευε με αυτά τα κείμενα. Η απόδοση είναι επιστημονικό συμπέρασμα και όχι καταγεγραμμένη ανάθεση, ταιριάζει όμως με όσα γνωρίζουμε για την αυλή της Φεράρα. Οι ίδιοι οι ζωγράφοι άφησαν ένα άμεσο τεκμήριο: μια επιστολή που έστειλε ο Φραντσέσκο ντελ Κόσα στον Μπόρσο τον Μάρτιο του 1470, διαμαρτυρόμενος ότι είχε πληρωθεί με την ίδια τιμή ανά τετραγωνικό πόδι με τους πιο αδύναμους ζωγράφους της αίθουσας, αν και είχε δουλέψει σκληρότερα και καλύτερα. Λέγεται ότι ο Μπόρσο απέρριψε το αίτημα.
Οι πρώτοι τυπωμένοι δεκανοί
Το 1489 ο Έρχαρντ Ράτντολτ, τυπογράφος που είχε εργαστεί στη Βενετία πριν επιστρέψει στη γενέτειρά του, το Άουγκσμπουργκ, εξέδωσε τη λατινική εκδοχή του Ερμάννου της Καρινθίας για τη «Μεγάλη Εισαγωγή» του Αμπού Μασάρ με ξυλογραφίες των μορφών των δεκανών. Ήταν η πρώτη φορά που οι δεκανοί εμφανίστηκαν σε έντυπο. Οι ξυλογραφίες δεν έκαναν τις μορφές περισσότερο αιγυπτιακές, τις έκαναν όμως ομοιόμορφες: κάθε αντίτυπο του βιβλίου έδειχνε τις ίδιες εικόνες, και τυπογράφοι αλλού μπορούσαν να τις αντιγράψουν. Από εκεί και πέρα οι δεκανοί είχαν μια καθιερωμένη όψη, που η εικονογράφηση των χειρογράφων δεν τους είχε δώσει ποτέ.
Οι εικόνες και ο φλωρεντινός ενδοιασμός
Την ίδια χρονιά, το 1489, ο Μαρσίλιο Φιτσίνο εξέδωσε στη Φλωρεντία τα «Τρία βιβλία για τη ζωή». Το τρίτο βιβλίο, για την απόκτηση της ζωής από τους ουρανούς, εξετάζει αν οι αστρολογικές εικόνες μπορούν να αιχμαλωτίσουν την επίδραση των άστρων, τη θεωρία πάνω στην οποία στηρίζονται τα φυλαχτά των δεκανών. Ο Φιτσίνο καταγράφει τους ισχυρισμούς των κατασκευαστών εικόνων και των αυθεντιών που επικαλούνταν, κρατά όμως επιφυλάξεις για τη δική του θέση, προτιμώντας τη μουσική, τα αρώματα, τα φάρμακα και τις φυσικές ουσίες από τις σκαλισμένες μορφές, που κινδύνευαν να μοιάζουν με δαιμονική μαγεία. Η επιφυλακτικότητά του έδωσε τον τόνο στη λόγια μαγεία του επόμενου αιώνα: οι εικόνες συζητιούνταν, και όσοι τις χρησιμοποιούσαν πρόσεχαν τον τρόπο με τον οποίο τις συζητούσαν.
Το εγχειρίδιο του Αγρίππα
Ο Χάινριχ Κορνήλιος Αγρίππας δεν είχε τέτοιους ενδοιασμούς στο χαρτί. Τα «Τρία Βιβλία της Απόκρυφης Φιλοσοφίας» του, που συντάχθηκαν σε πρώτη μορφή γύρω στο 1510 και τυπώθηκαν ολόκληρα στην Κολωνία το 1533, συγκέντρωσαν τη μαγική γραμματεία που είχε στη διάθεσή του σε ένα ενιαίο σύστημα. Στο δεύτερο βιβλίο, ανάμεσα στις πλανητικές εικόνες, καταγράφει μια εικόνα για καθένα από τα τριάντα έξι πρόσωπα με την επίδρασή της. Ο κατάλογός του ακολουθεί σε μεγάλο βαθμό το Picatrix: το πρώτο πρόσωπο του Κριού είναι και πάλι ένας μεγαλόσωμος μελαψός άνδρας, όρθιος, με λευκό ένδυμα, που σημαίνει τόλμη και δύναμη. Ο Αγρίππας διαβάστηκε, αντιγράφηκε και μεταφράστηκε ευρέως, και οι εικόνες των προσώπων του έγιναν η εκδοχή που γνώρισαν οι μεταγενέστεροι αποκρυφιστές. Από τον Αγρίππα μια ευθεία γραμμή οδηγεί στη μαγική αναβίωση του δέκατου ένατου αιώνα και στη Χρυσή Αυγή.
Η τέχνη της μνήμης του Μπρούνο
Ο Τζορντάνο Μπρούνο βρήκε μια νέα χρήση για τις εικόνες. Στο «Περί των σκιών των ιδεών», που εκδόθηκε στο Παρίσι το 1582, κατασκεύασε ένα σύστημα μνήμης από ομόκεντρους τροχούς χωρισμένους σε τμήματα, καθένα με μια εικόνα. Η σειρά των ουράνιων εικόνων του ανοίγει με τους τριάντα έξι δεκανούς, παρμένους από τον κατάλογο του Αγρίππα, και ακολουθούν εικόνες των πλανητών και των σεληνιακών σταθμών. Για τον Μπρούνο οι εικόνες των δεκανών ήταν ουράνιες μορφές, και η απομνημόνευση της γνώσης μέσα από αυτές ήταν ένας τρόπος να τακτοποιηθεί ο νους σε αρμονία με τους ουρανούς. Το «Giordano Bruno and the Hermetic Tradition» της Φράνσις Γέιτς, το 1964, εξήγησε αυτή τη χρήση και τοποθέτησε τον Μπρούνο μέσα στην ερμητική αναβίωση που είχε ξεκινήσει ο Φιτσίνο.
Από τον Αγρίππα στην αποκρυφιστική αναβίωση
Το βιβλίο του Αγρίππα παρέμεινε σε κυκλοφορία και σε μεταφράσεις επί τρεις αιώνες. Μια αγγλική εκδοχή εμφανίστηκε το 1651, και το «The Magus» του Φράνσις Μπάρετ, το 1801, άντλησε εκτενώς από αυτό, μεταβιβάζοντας μεγάλο μέρος του υλικού του, μεταξύ άλλων πλανητικές και ζωδιακές εικόνες, στους αποκρυφιστές του δέκατου ένατου αιώνα στην Αγγλία και στη Γαλλία. Ως τότε οι εικόνες των δεκανών δεν μελετούνταν πια ως αστρονομία, ούτε καν ιδιαίτερα ως αστρολογία. Ήταν μέρος ενός σώματος αντιστοιχιών (ζώδια, πλανήτες, άγγελοι, λίθοι και εικόνες) που χρησιμοποιούσαν οι μάγοι για να συνθέσουν τελετουργίες και φυλαχτά. Με αυτή τη μορφή τις συνάντησαν οι ιδρυτές της Χρυσής Αυγής τη δεκαετία του 1880, και από εκεί οι δεκανοί πέρασαν στις αριθμητικές κάρτες του ταρώ, όπως περιγράφει η επόμενη σελίδα.
Η ανακάλυψη του Βάρμπουργκ
Το 1912, στο Διεθνές Συνέδριο Ιστορίας της Τέχνης στη Ρώμη, ο Άμπι Βάρμπουργκ παρουσίασε τη λύση του για τη μεσαία ζώνη του Σκιφανόια. Οι μορφές, έδειξε, ήταν οι δεκανοί, ζωγραφισμένοι με βάση τις λατινικές περιγραφές του Αμπού Μασάρ. Χρησιμοποίησε την έκδοση του Τεύκρου από τον Φραντς Μπολ για να ανιχνεύσει την καταγωγή των περιγραφών ως την ελληνιστική Αίγυπτο, και υποστήριξε ότι οι τοιχογραφίες έδειχναν αρχαίες εικόνες που επιβίωναν μεταμφιεσμένες, φιλτραρισμένες μέσα από αραβικές και μεσαιωνικές πηγές. Η διάλεξη, που δημοσιεύτηκε το 1922, έγινε ιδρυτικό κείμενο της εικονολογίας, της μελέτης του πώς ταξιδεύουν οι εικόνες και τα νοήματά τους. Η βιβλιοθήκη του Βάρμπουργκ μεταφέρθηκε από το Αμβούργο στο Λονδίνο το 1933 και έγινε το Ινστιτούτο Βάρμπουργκ, όπου ο Ζαξλ, η Γέιτς και αργότερα ο Ντέιβιντ Πίνγκρι, του οποίου την έκδοση του λατινικού Picatrix δημοσίευσε το Ινστιτούτο το 1986, συνέχισαν την εργασία για τις αστρολογικές εικόνες. Ο ίδιος ο Βάρμπουργκ επέστρεψε στις μορφές του Σκιφανόια στο τελευταίο του σχέδιο, τον «Άτλαντα Μνημοσύνη», μια σειρά από πίνακες με εικόνες που συνέθεσε τη δεκαετία του 1920 για να παρακολουθήσει τη μεταθανάτια ζωή των αρχαίων εικόνων, και στον οποίο το αστρολογικό υλικό κατέχει κεντρική θέση. Γι' αυτόν ο μελαψός άνδρας του Μαρτίου ήταν απόδειξη ότι η αρχαιότητα δεν είχε εξαφανιστεί ποτέ από την ευρωπαϊκή τέχνη· είχε επιβιώσει στα βιβλία των άστρων, μεταμφιεσμένη.
Συχνές ερωτήσεις
Ποιοι είναι οι δεκανοί στο Παλάτσο Σκιφανόια;
Είναι οι τρεις μορφές δίπλα σε κάθε ζώδιο στη μεσαία ζώνη της Αίθουσας των Μηνών στη Φεράρα, ζωγραφισμένες γύρω στο 1469 και το 1470 για τον Μπόρσο ντ'Έστε. Κάθε μορφή αναπαριστά ένα πρόσωπο των δέκα μοιρών του ζωδίου και ζωγραφίστηκε με βάση περιγραφές από λατινικές εκδοχές της «Μεγάλης Εισαγωγής» του Αμπού Μασάρ. Ο Άμπι Βάρμπουργκ τις ταύτισε το 1912.
Πόσοι μήνες σώζονται στο Σκιφανόια;
Επτά από τους δώδεκα, από τον Μάρτιο ως τον Σεπτέμβριο, σώζονται σε μεγάλο μέρος. Οι υπόλοιποι χάθηκαν. Οι τοιχογραφίες καλύφθηκαν για μεγάλο διάστημα και αποκαλύφθηκαν τον δέκατο ένατο αιώνα, και η κατάστασή τους ποικίλλει. Οι μήνες που ζωγράφισε ο Φραντσέσκο ντελ Κόσα στον ανατολικό τοίχο, ο Μάρτιος, ο Απρίλιος και ο Μάιος, είναι οι καλύτερα διατηρημένοι.
Ποιος σχεδίασε το πρόγραμμα του Σκιφανόια;
Οι ζωγράφοι το εκτέλεσαν, όμως το αστρολογικό περιεχόμενο πρέπει να προήλθε από έναν λόγιο σύμβουλο. Οι περισσότεροι μελετητές το αποδίδουν στον Πελεγκρίνο Πρισιάνι, τον αυλικό αστρολόγο και βιβλιοθηκάριο των Έστε, που γνώριζε τα λατινικά αστρολογικά κείμενα από τα οποία προέρχονται οι μορφές των δεκανών. Δεν σώζεται καμία ανάθεση που να τον κατονομάζει, οπότε η απόδοση παραμένει συμπέρασμα.
Πώς ταύτισε ο Βάρμπουργκ τους δεκανούς στη Φεράρα;
Αντιστοιχίζοντας τις ζωγραφισμένες μορφές με τις γραπτές περιγραφές των προσώπων στις λατινικές εκδοχές του Αμπού Μασάρ. Ο πρώτος δεκανός του Κριού, ένας μελαψός άνδρας με λευκό ένδυμα ζωσμένο με σχοινί, ταίριαζε στενά με το κείμενο, και οι άλλες μορφές ακολούθησαν. Ο Βάρμπουργκ χρησιμοποίησε έπειτα την εργασία του Φραντς Μπολ για τον Τεύκρο τον Βαβυλώνιο για να ανιχνεύσει την καταγωγή των περιγραφών ως την ελληνιστική Αίγυπτο.
Τι έγραψε ο Αγρίππας για τους δεκανούς;
Στο δεύτερο από τα «Τρία Βιβλία της Απόκρυφης Φιλοσοφίας», που τυπώθηκαν ολόκληρα το 1533, ο Αγρίππας καταγράφει μια εικόνα για καθένα από τα τριάντα έξι πρόσωπα του ζωδιακού με την επίδραση που πιστευόταν ότι είχε. Ο κατάλογος ακολουθεί στενά το Picatrix. Έγινε η καθιερωμένη πηγή για τους μεταγενέστερους μάγους, ανάμεσά τους και τους αποκρυφιστές του δέκατου ένατου αιώνα που ενσωμάτωσαν τους δεκανούς στο ταρώ.
Ποιες ήταν οι πρώτες τυπωμένες εικόνες των δεκανών;
Οι ξυλογραφίες στην έκδοση του Έρχαρντ Ράτντολτ, στο Άουγκσμπουργκ το 1489, της «Μεγάλης Εισαγωγής» του Αμπού Μασάρ, στη λατινική εκδοχή του Ερμάννου της Καρινθίας. Πριν από αυτήν κάθε εικονογράφος χειρογράφων σχεδίαζε τις μορφές από τις περιγραφές, οπότε διέφεραν από αντίγραφο σε αντίγραφο. Η τυπογραφία τους έδωσε μια ενιαία μορφή που μπορούσε να επαναληφθεί.
Χρησιμοποίησε ο Μαρσίλιο Φιτσίνο φυλαχτά δεκανών;
Δεν υπάρχουν στοιχεία ότι τα κατασκεύασε. Στο τρίτο από τα «Τρία βιβλία για τη ζωή», που εκδόθηκαν το 1489, ο Φιτσίνο εξέτασε αν οι αστρολογικές εικόνες μπορούσαν να αιχμαλωτίσουν την ουράνια επίδραση και κατέγραψε όσα υποστήριζαν παλαιότερες αυθεντίες. Ήταν επιφυλακτικός, προτιμώντας τη μουσική, τα αρώματα και τις φυσικές ουσίες από τις χαραγμένες μορφές, εν μέρει για να κρατηθεί μακριά από οτιδήποτε θα μπορούσε να χαρακτηριστεί δαιμονική μαγεία.
Πώς χρησιμοποίησε ο Τζορντάνο Μπρούνο τους δεκανούς;
Ως εικόνες μνήμης. Στο «Περί των σκιών των ιδεών», που εκδόθηκε στο Παρίσι το 1582, ο Μπρούνο κατασκεύασε ένα σύστημα περιστρεφόμενων τροχών μνήμης, και η πρώτη από τις σειρές ουράνιων εικόνων του είναι οι τριάντα έξι μορφές των δεκανών από τον Αγρίππα. Η Φράνσις Γέιτς εξήγησε το σύστημα στο βιβλίο της του 1964 για τον Μπρούνο και την ερμητική παράδοση.
Ήξεραν οι συγγραφείς της Αναγέννησης ότι οι δεκανοί ήταν αιγυπτιακοί;
Με έναν γενικό τρόπο. Οι μάγοι της Αναγέννησης πίστευαν ότι μεγάλο μέρος της γνώσης τους προερχόταν από τον Ερμή τον Τρισμέγιστο και την αρχαία Αίγυπτο, οπότε για πολλά πράγματα θεωρούνταν δεδομένη μια αιγυπτιακή καταγωγή, μερικές φορές λανθασμένα. Η συγκεκριμένη διαδρομή των εικόνων των δεκανών, από τα αιγυπτιακά αστρικά ρολόγια μέσα από ελληνικές, περσικές, ινδικές και αραβικές πηγές, ανασυντέθηκε μόλις τον εικοστό αιώνα από τον Μπολ, τον Βάρμπουργκ και τους διαδόχους τους.
Πού μπορεί κανείς να δει τις τοιχογραφίες του Σκιφανόια;
Στο Παλάτσο Σκιφανόια στη Φεράρα, που σήμερα ανήκει στα δημοτικά μουσεία της πόλης. Το παλάτι υπέστη ζημιές από τον σεισμό του 2012 και άνοιξε ξανά μετά την αποκατάσταση, οπότε οι επισκέπτες καλό είναι να ελέγχουν το τρέχον ωράριο λειτουργίας πριν ταξιδέψουν.
Τελευταίες Αναρτήσεις
Ανακαλύψτε την αρχαία σοφία των καρτών ταρώ και ξεκλειδώστε τα μυστήρια του πνευματικού σας ταξιδιού. Το ιστολόγιό μας είναι η πύλη σας για την κατανόηση του πλούσιου συμβολισμού, των νοημάτων και των πρακτικών εφαρμογών της ανάγνωσης ταρώ.