UZ (o'zbekcha)
Фол ташлаш усуллари
Мингяпроқ поялари билан фолбинлик
Эллик қуритилган поя, биттаси четга суриб қўйилади, қолганлари қўлда бўлиниб, тўрттадан санаб чиқилади. Уч босқич бир чизиқни, ўн саккиз босқич эса бир гексаграммани қуради, бутун жараён эса деярли бир соатча вақт олади. Бу Ўзгаришлар билан маслаҳатлашишнинг энг қадимги тасдиқланган йўли ва эҳтимоллигини классик матннинг ўзи тасвирлаган ягона усул.
- 50
- поя
- 18
- ўзгариш
- 3/16
- ҳаракатланувчи яннинг эҳтимоли
Жараён
Бир чизиқ учта амални, гексаграмма эса ўн саккизтасини талаб қилади. Ҳар бир босқич механик тарзда бажарилади, одамлар эса кўпинча айнан шу арифметиканинг сабабини билишни хоҳлашади.
🌾
Эллик поя
Хитой
Чжоудан бошлаб
Буюк шарҳ Буюк Кенгайиш сонини эллик деб кўрсатади, улардан қирқ тўққизтаси ишлатилади. Нега биттаси четга сурилиши икки минг йилдан бери баҳсли; амалий натижаси эса тенг бўлиниб бўлмайдиган тоқ сон қолдиришдир.
1️⃣
Кузатувчини четга суриш
Хитой
Чжоудан бошлаб
Эллик поядан биттаси олиниб, бутун фол давомида четга қўйилади. У қайта саналмайди. Шарҳловчилар уни турлича талқин қилишади: Олий Қутб, ҳаракатсиз марказ ёки жараённи четдан кузатиб турган фолбиннинг ўзи сифатида.
✋
Тасодифий бўлиниш
Хитой
Чжоудан бошлаб
Қирқ тўққизтаси бир зарбда, санамасдан, иккита уюмга бўлинади. Бутун жараёндаги ягона ҳақиқий тасодифий ҳаракат шудир; ундан кейинги ҳамма нарса ҳисоб-китобдир. Икки уюм анъанавий равишда осмон ва ер деб ўқилади.
🖐️
Биттасини бармоқлар орасига қистириш
Хитой
Чжоудан бошлаб
Ўнг уюмдан биттаси олиниб, чап қўлнинг чимчилоқ ва номсиз бармоқлари орасига қистирилади. Анъанавий равишда у инсониятни билдиради ва осмон ҳамда ер билан учликни тўлдиради.
4️⃣
Тўрттадан санаб чиқиш
Хитой
Чжоудан бошлаб
Ҳар бир уюм тўрттадан олиб ташланиб, тўрт ёки ундан кам қолгунча санаб чиқилади, бу тўрт фаслни билдиради дейилади. Ўша қолдиқлар, қистирилган поя билан бирга, ушбу амалнинг ҳосили сифатида четга қўйилади.
🔁
Бир чизиқ учун учта амал
Хитой
Чжоудан бошлаб
Қолдиқлар олиб ташланади ва бутун бўлиниш қисқарган тўплам билан яна икки марта такрорланади. Уч амалдан сўнг қўлда қолган поялар сони 36, 32, 28 ёки 24 бўлади, буларни тўртга бўлганда эса 9, 8, 7 ёки 6 чиқади.
🔢
6, 7, 8 ва 9 ни ўқиш
Хитой
Чжоудан бошлаб
Тўққиз қари ян ва олти қари ин, иккаласи ҳам ҳаракатланувчи; етти ёш ян ва саккиз ёш ин, иккаласи ҳам барқарор. Мана шу тўртта сон туфайли классик матндаги ҳар бир чизиқ матни тўққиз ёки олти деб номланади.
⏳
Ўн саккиз ўзгариш
Хитой
Чжоудан бошлаб
Олти чизиқ, ҳар бири уч амалдан, жами ўн саккиз бўлади: Буюк шарҳ ишлатган ибора ҳам шу. Пастдан юқорига қуриладиган гексаграмма кўпчилик амалиётчиларда ўттиз билан олтмиш дақиқа орасида вақт олади.
⚖️
Тенг бўлмаган эҳтимоллик
Хитой
Чжоудан бошлаб
Усул ўн олтидан уч ҳолатда қари янни, фақат бир ҳолатда эса қари инни беради. Ҳаракатланувчи ян ҳаракатланувчи индан уч баравар эҳтимолли, бу номутаносиблик танга усулида йўқолади ва икки усул орасидаги энг муҳим фарқдир.
🪶
Ўн олти-пояли қисқа йўл
Хитой
Сундан бошлаб
Мингяпроқ эҳтимоллигини аниқ такрорлайдиган, ўн олтита белгиланган донадан фойдаланадиган тезроқ жараён. Қадимий эҳтимолликни қадимий соатсиз хоҳловчилар учун ҳалол муросадир.
🕯️
Маросим доираси
Хитой
Сундан бошлаб
Чжу Си тўлиқ маросимни белгилаб қўйган: столнинг жойлашуви, тутатқи, ювиниш, саволнинг эълон қилиниши. Расмийлик безак эмас; усулнинг сустлиги унинг қандай ишлашининг бир қисми деб тушунилади.
➡️
Иккинчи гексаграммани ҳосил қилиш
Хитой
Чжоудан бошлаб
Ҳаракатланувчи чизиқлар аксига ағдарилиб, вазиятнинг қаёққа кетаётганини кўрсатувчи иккинчи шакл ҳосил қилинади. Ҳаракатланувчи чизиқлар бўлмаса, иккинчи гексаграмма бўлмайди ва фақат Ҳукм билан Тимсол ўқилади.
Манбалар, материаллар ва вариантлар
Усулни тасвирлаган матнлар, ўсимликнинг ўзи ҳамда унинг атрофида пайдо бўлган қисқа йўллар ва қайта тикланган шакллар.
Буюк шарҳ
мил. авв. тахм. 3-аср
Хитой
Ўн қанотдан бири бўлган Сицы, яъни Буюк шарҳ, жараённинг ягона қадимий тавсифини сақлайди, шу қадар қисқа жумлада берилганки, уни қайта тиклаш шарҳловчиларни асрлар давомида банд қилиб келган. Унда эллик поя, тўрт фасл ва ўн саккиз ўзгариш зикр этилган.
Achillea millefolium
ўсимлик
Евросиё
Оддий мингяпроқ, унинг тўғри ёғоч поялари қуригач қаттиқ ва енгил бўлади. Хитой анъанаси Конфуций мозор тепалигидан ўсган поялар қадрли деб билган; амалда эса бир хил узунликдаги тўғри поялар етарли, бамбук ҳам кенг қўлланилади.
Чжу Сининг маросими
12-аср
Фуцзянь
Ишсюэ Цимэн маросимни тўлиқ баён қилади: хона, стол, тутатқи, дуо ва санаш. У кейинги қўлланмаларнинг аксарияти эргашадиган манба бўлиб, усулнинг замонавий шаклини белгилаб берган.
Сун давридаги қайта тикланишлар
11–12-асрлар
Сун Хитойи
Сун олимлари жараённи Буюк шарҳнинг бир неча сатридан қайта тиклашга мажбур бўлишган ва қолдиқлар икки уюмдан ҳам, ёки биттасидангина олинишими каби тафсилотларда келишмовчиликка келишган. Бир нечта асосли вариантлар шу баҳсдан келиб чиққан.
Вилгелмнинг баёни
1924
Германия
Рихард Вилгелмнинг нашри мингяпроқ жараёнини Ғарб китобхонларига етказди, инглиз тилидаги аксарият баёнлар унинг таснифидан келиб чиқади. У Чжу Си анъанасига содиқ, аниқ Чжоу давригами эканлиги исботланмаган нарсага эмас.
Уч тангали усул
Тандан бошлаб
Хитой
Бир неча сониядан ортиқ вақт олмайдиган тезкор рақиб, у тўртта натижани симметрияга яқинлаштиради. Бу фарқнинг аҳамияти икки усул орасидаги доимий баҳсдир.
Мунчоқ ва шарча усуллари
20-аср
Ғарб
Тўғри нисбатдаги ўн олтита мунчоқ ёки шарча халтадан тортиб олиниб, бир чизиқ учун бир ҳаракатда мингяпроқ эҳтимоллигини беради. Вақт ҳақидаги эски шикоятга замонавий ечим.
Қўлёзма далили
1973-йилда қазиб топилган
Хунань
Мавандуй ипак матнлари Ўзгаришлар мил. авв. тахм. 200-йиллар атрофида турли шаклларда тарқалганини тасдиқлайди, аммо ташлаш техникаси ҳақида ҳеч нарса демайди. Жараённинг Чжоу давридаги тавсифи ҳеч қачон топилмаган.
Тарихий эҳтиёткорлик
замонавий илм
илмий доиралар
Олимлар аниқ: қабул қилинган мингяпроқ усули Хан давридаги иловадаги бир парчанинг Сун давридаги қайта тикланишидир. Чжоу давридаги фолбинлар поялар билан аслида нима қилганлари номаълум, эҳтимол бу усул эмас эди.
Рақамли гексаграммалар
Шан ва Чжоу даври топилмалари
Хитой
Бронза буюмлар ва фол суяклари ҳозир эрта гексаграмма ёзуви деб ўқиладиган рақамлар туркумини ташийди, улар олтидан тўққизгача бўлганидан кенгроқ рақамлардан фойдаланади. Улар классик давргача бўлган фолбинлик ҳисобининг энг яқин жисмоний далилидир.
Бугун поя топиш
замонавий давр
бутун дунё
Тайёр тўпламларни ихтисослашган сотувчилар сотади, амалиётчилар ҳам ўзлари кесиб қуритишади. Узунлик анъанавий равишда бир хил бўлади ва поялар ўралган ҳолда сақланади, чунки мўртлик асосий амалий муаммодир.
Вақт эътирози
доимий
ҳамма жойда
Ҳар бир савол учун қирқ беш дақиқа усулнинг ҳақиқий тўсиғи, ва Тандан бери ҳар бир қисқа йўл шунга жавобдир. Тарафдорлари бу оралиқ ишнинг бир қисмини бажаряпти дейишади.
Аслида нима содир бўлади
Сиз эллик қуритилган поядан бошлайсиз. Биттаси олиниб, бутун маслаҳат давомида четга қўйилади ва бошқа рол ўйнамайди. Қолган қирқ тўққизтаси бир ҳаракатда, ўйламасдан иккита уюмга бўлинади, ва бу бўлиниш бутун жараёндаги ягона тасодифий ҳодиса; ундан кейин ҳамма нарса санашдир.
Ўнг уюмдан бир поя олиниб, чап қўлнинг чимчилоқ ва номсиз бармоқлари орасига қистирилади. Сўнг ҳар бир уюм тўрттадан олиб ташланиб, тўрт ёки ундан кам қолгунча санаб чиқилади, ва ўша қолдиқлар, қистирилган поя билан бирга, четга қўйилади. Қўлда қолгани яна бўлинади, яна ва яна, жами уч амал.
Учинчисидан сўнг қолган поялар сони 36, 32, 28 ёки 24 бўлади. Тўртга бўлсангиз, 9, 8, 7 ёки 6 чиқади. Тўққиз ҳаракатланувчи ян чизиғи, олти ҳаракатланувчи ин, етти билан саккиз эса барқарор шакллар. Чизиқни чизинг ва қайтадан бошланг. Олти чизиқ, ўн саккиз амал ва деярли бир соат.
Сонлар нега айнан шундай
Классик матн ҳар бир унсурнинг рамзий изоҳини беради. Эллик Буюк Кенгайиш сони. Икки уюмга бўлиниш осмон ва ер, қистирилган поя улар орасидаги инсоният, тўрттадан санаш эса тўрт фасл. Буюк шарҳ шундай дейди, ва бутун қайта тиклаш ана шундан бошланади.
Амалийроқ айтганда, эллик поядан биттасини четга суриш тоқ сон қолдиради, шунда икки уюм ҳеч қачон тенг бўла олмайди, қолдиқлар арифметикаси эса аниқ тўртта натижа берадиган нарсадир. Жараён, устига қандай космология қўйилишидан қатъи назар, режалаштирилгандир.
Эҳтимоллик ва унинг аҳамияти
Бу мингяпроқ ҳақидаги мазмунли жиҳат бўлиб, кўпинча четлаб ўтилади. Тўртта натижа тенг эҳтимолли эмас, ва улар бир-бирига яқин ҳам эмас.
Қари ян ўн олтидан уч ҳолатда чиқади. Ёш ян: беш. Ёш ин: етти. Қари ин: ўн олтидан бир. Ҳаракатланувчи ян чизиғи ҳаракатланувчи ин чизиғидан уч баравар эҳтимолли, барқарор ин эса катта фарқ билан энг кўп учрайдиган якка натижадир.
Уч тангали усул буни текислаб қўяди. У ерда ҳар бир ҳаракатланувчи чизиқ учун саккиздан бир, ҳар бир барқарор чизиқ учун саккиздан уч эҳтимоллик бор, ин ва ян орасида симметрик. Бу фарқ муҳимми йўқми, бу икки усул орасидаги доимий баҳс. Баҳссиз нарса шуки, улар ўлчанадиган маънода бошқа-бошқа оракуллардир: бир хил саволни ҳар икки йўл билан минг марта ташласангиз, жавоблар тақсимоти мос келмайди.
Эски соатсиз эски эҳтимолликни хоҳловчилар тўғри нисбатдаги ўн олтита белгиланган донадан халтадан тортиб фойдаланиши мумкин, бу эса бир чизиқ учун бир ҳаракатда мингяпроқ тақсимотини аниқ такрорлайди.
Бу ҳақиқатан қанчалик қадимий
Бу ерда ҳалол жавоб амалиёт лойиқ бўлганидан камроқ романтикдир. Ягона қадимий тавсиф Буюк шарҳдаги қисқа, зич жумладир, у эса Чжоу асл матнидан кўра Хан давридаги иловадир. У шу қадар лўнда ёзилганки, Сун олимлари усулни ундан қайта тиклашга мажбур бўлишган, ва улар ҳали ҳам вариантли бўлган тафсилотларда келиша олишмаган.
Кўпчилик амал қиладиган жараён Чжу Сининг ўн иккинчи асрдаги кодификацияси бўлиб, хона, тутатқи ва дуо учун унинг ўз маросими билан келади. Бу тахминан тўққиз юз йиллик ҳақиқий ва узлуксиз анъана бўлиб, ундан ҳам қадимийроқ нарсанинг Хан давридаги тавсифига таянади.
Чжоу давридаги фолбинларнинг мингяпроқ поялари билан аслида нима қилгани маълум эмас. Шан ва Чжоу давридаги бронза буюмлардаги рақамли туркумлар олтидан тўққизгача бўлганидан кенгроқ сонлардан фойдаланадиган ҳисоблаш жараёнларини кўрсатади, Мавандуй қўлёзмалари эса матн мил. авв. 200-йиллар атрофида ҳали ҳам ўзгарувчан бўлганини тасдиқлайди-ю, техника ҳақида ҳеч нарса демайди. Мингяпроқни қадимий усул дейиш адолатли; уни асл усул дейиш эса унчалик тўғри эмас.
Уни ишлатиш керакми
Фойда томони сустлик. Савол бериш билан жавоб олиш орасидаги қирқ беш дақиқалик санаш узоқ вақт бўлиб, амалиётчилар доимий равишда бу маслаҳатнинг сифатини ўзгартиришини айтишади. Маросим доираси шу оралиқни зерикарли эмас, балки атайлаб қилиш учун мавжуд.
Зарар томони ҳам худди шу сустлик, шунингдек поянинг мўртлиги ва ҳисобни йўқотиш осонлиги. Кўп амалиётчилар поялар лойиқ деб ҳисоблаган саволлар учун сақлайди, қолган ҳамма нарса учун эса танга ишлатади. Тандан бери хитой амалиёти тахминан шундай ишлаб келган.
Кўп бериладиган саволлар
So'nggi maqolalar
Taro kartalarining qadimiy donishmandligini kashf eting va ma'naviy yo'lingizdagi sirlarni oching. Blogimiz taro o'qishning boy ramziyligi, ma'nolari va amaliy qo'llanilishini tushunishga eltuvchi darvozadir.
