Tempel van Hathor, ca. 50 v.Chr.
De zodiak van Dendera
Een ronde kaart van de hemel, rond 50 v.Chr. uitgehakt in het plafond van een kapel op het dak van de tempel van Hathor in Dendera. Langs de rand lopen de zesendertig Egyptische decanen; binnen hun kring draaien de twaalf tekens van de dierenriem die uit Babylon waren gekomen, met de planeten en twee eclipsen ertussen. In 1821 werd hij uit het dak gezaagd; sindsdien is hij in Parijs, en een afgietsel neemt zijn plaats in.
- decanen langs de rand
- 36
- tekens binnenin
- 12
- uitgehakt
- ca. 50 v.Chr.
Binnen de ronde hemel
De tempel en de kapel waar hij zich bevond, de delen van de schijf van de rand naar binnen, de eclipsen die hem dateren, zijn rechthoekige tegenhanger in de zaal eronder, en het verhaal van hoe hij werd weggehaald, betwist en ten slotte gelezen.
De tempel van Hathor
De tempel die nu in Dendera staat, werd in 54 v.Chr. onder Ptolemaeus XII gesticht, op een plek die al veel eerder aan Hathor gewijd was, en werd versierd tot in de regering van Cleopatra VII en daarna onder de Romeinse keizers. Het is een van de best bewaarde tempels van Egypte, dak inbegrepen.
De kapellen op het dak
Zes kleine kapellen op het dak dienden voor de mysteriën van Osiris in de maand Choiak, wanneer de dood en wedergeboorte van de god werden nagespeeld. De ronde zodiak was uitgehakt in het plafond van een van de oostelijke kapellen: een hemel boven de riten van een god die weer opstond.
Een opgeheven schijf
De hemel is een schijf die op de hoeken door vier staande vrouwen wordt gedragen, met daartussen vier paar geknielde figuren met valkenkoppen. Langs de rand omlijsten hiërogliefenteksten het tafereel. Ronde hemels zijn zeldzaam in de Egyptische kunst, en juist de schijf onderscheidt deze.
De zesendertig langs de rand
Langs de rand van de schijf lopen de zesendertig decanen, figuren in een processie, veel van hen in boten. Daartussen verschijnt Sopdet, Sirius, als een koe die in een boot ligt met een ster tussen haar horens. Zo omlijst de inheemse Egyptische sterrenkalender alles wat erbinnen ligt.
Twaalf tekens in Egyptisch gewaad
Binnen de decanen draaien de twaalf tekens, in een losse spiraal en niet in een strakke ring: ram, stier, tweelingen, kreeft, leeuw, maagd, weegschaal, schorpioen, boogschutter, geitvis, watergieter en vissen. De meeste behouden hun Mesopotamische vorm; de watergieter is getekend in de trant van de Nijlgod Hapi.
Planeten in exaltatie
De vijf planeten verschijnen als goden naast de tekens. De meeste commentatoren merken op dat ze in of bij hun teken van exaltatie uit de Griekse astrologie staan: Venus bij de vissen, Mars bij de geitvis, Jupiter bij de kreeft, Saturnus bij de weegschaal, Mercurius bij de maagd. Het is een leerstuk, geen momentopname van de hemel.
Twee eclipsen en een datum
Twee schijven markeren eclipsen: bij de vissen een zonneschijf met Isis die een baviaan vasthoudt, bij de weegschaal een schijf met het oog van Horus. Sylvie Cauville bracht de schijf bij de vissen in verband met een zonsverduistering van maart 51 v.Chr. en het oog bij de weegschaal met een maansverduistering van september 52 v.Chr., en zo kreeg het reliëf zijn datum.
Het noordelijke midden
In het midden, rond de pool, zitten de oude Egyptische noordelijke sterrenbeelden: Meskhetiu, de voorpoot van de stier die onze Steelpan is, en de nijlpaardgodin met haar krokodil. De oudste laag van de Egyptische sterrenkennis staat midden in de nieuwste.
De rechthoekige zodiak
Een tweede zodiak bedekt een deel van het plafond van de grote voorhal van de tempel, gebouwd onder de vroege Romeinse keizers. Hier omlijsten langgerekte figuren van Noet banen met tekens en decanen, en vallen de zonnestralen uit haar lichaam op het hoofd van Hathor. Hij bevindt zich nog op zijn plaats.
In 1821 uitgezaagd
In opdracht van de verzamelaar Sébastien Louis Saulnier zaagde Jean-Baptiste Lelorrain de ronde zodiak in 1821 met zagen en buskruit uit het kapeldak en verscheepte hem naar Frankrijk. Lodewijk XVIII kocht hem voor de koninklijke bibliotheek; later verhuisde hij naar het Louvre.
De strijd over zijn ouderdom
Geleerden van Napoleons expeditie lazen de zodiaks van Dendera en Esna als weergave van een hemel van duizenden jaren oud, een bewering die de bijbelse chronologie bedreigde. De ontcijfering van Champollion en de studie van Letronne naar de Griekse inscripties toonden aan dat de tempels Ptolemaeïsch en Romeins waren.
Louvre en afgietsel
Het origineel is te zien in de Egyptische zalen van het Louvre in Parijs. In Dendera vult een gipsen afgietsel het kapelplafond, op sommige plekken nog zwart van het roet, terwijl de rechthoekige zodiak eronder is schoongemaakt zodat zijn kleuren weer zichtbaar zijn.
Bouwers, wegnemers en lezers
De laatste Ptolemaeën onder wie de tempel verrees, de Franse bezoekers die hem tekenden, uitzaagden en over zijn ouderdom streden, en de egyptologen die hem dateerden en uitgaven.
Ptolemaeus XII Auletes
Vader van Cleopatra VII, onder wie de huidige tempel van Hathor in 54 v.Chr. werd gesticht. De ronde zodiak hoort bij de jaren rond het einde van zijn regering en het begin van die van zijn dochter.
Cleopatra VII
Laatste heerser van Ptolemaeïsch Egypte, afgebeeld met haar zoon Caesarion op de achterwand van de tempel van Dendera. De versiering van de tempel ging door tijdens haar regering, de generatie waarin dierenriem en decanen in steen werden samengevoegd.
Dominique Vivant Denon
Kunstenaar die het Franse leger naar Opper-Egypte volgde en de ronde zodiak in 1799 tekende. Zijn Voyage dans la Basse et la Haute Égypte uit 1802 maakte de zodiak in Europa beroemd; later werd hij de eerste directeur van het Louvre.
Joseph Fourier
Wiskundige en secretaris van het Institut d'Égypte, die het historische voorwoord van de Description de l'Égypte schreef. Hij hoorde bij de geleerden die meenden dat de Egyptische zodiaks hemels van zeer hoge ouderdom vastlegden.
Sébastien Louis Saulnier en Jean-Baptiste Lelorrain
De verzamelaar die het weghalen van de ronde zodiak betaalde en de ingenieur die het in 1821 uitvoerde: hij sneed de steen uit het kapeldak en bracht hem de Nijl af en verder naar Parijs.
Jean-François Champollion
Ontcijferaar van de hiërogliefen. Doordat hij vanaf 1822 de namen en titels van Ptolemaeïsche en Romeinse heersers in cartouches kon lezen, kwam er een directe manier om tempels als Dendera te dateren, wat hielp de strijd over de ouderdom van de zodiak te beëindigen.
Jean-Antoine Letronne
Classicus die de Griekse inscripties op Egyptische tempels gebruikte om ze in de Ptolemaeïsche en Romeinse tijd te dateren, en betoogde dat de zodiaks van Dendera en Esna tot die late periode behoorden.
Auguste Mariette
Oprichter van de Egyptische oudheidkundige dienst, die de tempel van Dendera vrijlegde van het zand en de latere huizen die hem vulden, en de reliëfs in verscheidene delen uitgaf onder de titel Dendérah.
Émile Chassinat
Egyptoloog die in 1934 begon aan de volledige uitgave van de inscripties van de tempel, Le temple de Dendara, een reeks die latere geleerden voortzetten en die nog altijd de standaardeditie is.
Sylvie Cauville
Egyptologe die de Dendara-uitgave voortzette en de moderne standaardstudie van de zodiak schreef, waarin ze hem aan de hand van zijn twee eclipsen in de jaren rond 50 v.Chr. dateerde.
Wat de zodiak van Dendera is
De zodiak van Dendera is een ronde kaart van de hemel, rond 50 v.Chr. in zandsteen uitgehakt in het plafond van een kleine kapel op het dak van de tempel van Hathor in Dendera, in Opper-Egypte. Hij toont twee systemen in één beeld. Langs de rand lopen de zesendertig decanen, de inheemse Egyptische sterrengroepen die al tweeduizend jaar de uren en de weken van tien dagen aangaven. Binnen hun kring draaien de twaalf tekens van de dierenriem, die pas enkele eeuwen eerder uit Babylon in Egypte waren aangekomen. De planeten staan tussen de tekens, de noordelijke sterrenbeelden zitten in het midden, en twee eclipsen zijn aangegeven. Het reliëf is de duidelijkste bewaarde afbeelding van het moment waarop decanen en dierenriem werden samengevoegd, juist toen Hellenistische astrologen elke decaan in een derde van tien graden van een teken plaatsten. In 1821 werd hij uit de tempel weggehaald; nu bevindt hij zich in het Louvre.
De tempel en zijn dakkapellen
Hathor werd in Dendera al sinds het Oude Rijk vereerd, maar de tempel die er nu staat, is laat. Hij werd in 54 v.Chr. onder Ptolemaeus XII gesticht en in de decennia daarna versierd onder Cleopatra VII, die met haar zoon Caesarion op de achterwand staat, en vervolgens onder de Romeinse keizers. Op het dak staan zes kleine kapellen, drie aan elke kant, gewijd aan Osiris. Ze dienden voor de mysteriën van Osiris die in de maand Choiak werden gevierd, wanneer de dood van de god, het bijeenbrengen van zijn lichaam en zijn wedergeboorte werden uitgebeeld met figuren die uit aarde en graan waren gevormd. De teksten van deze riten staan op de kapelwanden uitgehakt. De ronde zodiak bevond zich in het plafond van een van de oostelijke kapellen, zodat de hemel die hij toont boven een cultus van dood en terugkeer was geplaatst, hetzelfde patroon dat de decanen zelf in het Egyptische denken volgden.
Een opgeheven ronde hemel
Het ontwerp is ongewoon voor de Egyptische kunst. De meeste Egyptische hemels zijn lange banen of het gewelfde lichaam van Noet; deze is een schijf. Vier staande vrouwen houden hem op de hoeken omhoog, en tussen hen heffen vier paar geknielde figuren met valkenkoppen hun armen om hem te dragen. Rond de schijf lopen hiërogliefenteksten. Binnenin zijn de figuren in ringen geordend, ruwweg concentrisch, van de decanen aan de rand tot de noordelijke sterren in het midden. De ronde vorm oogt Grieks en is misschien iets verschuldigd aan Griekse hemelglobes en hemelkaarten, maar elke figuur erin is in Egyptische stijl getekend.
De decanen langs de rand
De buitenste ring toont de zesendertig decanen als een processie van figuren, veel van hen staand of zittend in boten, zoals decanen al eeuwenlang op grafplafonds werden getekend. Sopdet, Sirius, verschijnt daartussen als een koe die in een boot ligt met een ster tussen haar horens, en de sterren van Orion als een man. De decanen zijn hier de oude Egyptische lijst, met eigen namen en beelden, geen reeks die werd verzonnen om bij de dierenriem te passen. Hun plaats langs de rand maakt duidelijk waar het hele ontwerp om draait: de inheemse sterrenkalender omsluit de geïmporteerde. Binnen enkele generaties na dit reliëf zou de Griekse astrologie de decanen als onderverdelingen van de tekens behandelen. In Dendera vormen ze nog de omlijsting.
De twaalf tekens in Egyptische vorm
Binnen de decanen zijn de twaalf tekens van de dierenriem in een losse spiraal neergezet, niet in een volmaakte ring: de ram, de stier, de tweelingen, de kreeft, de leeuw, de maagd met een korenaar, de weegschaal, de schorpioen, de boogschutter, de geitvis, de watergieter en de twee vissen. Het zijn de Babylonische figuren, waarvan sommige in Mesopotamië al heel oud waren, zoals de geitvis, en de meeste behouden hun Mesopotamische gedaante. Enkele zijn Egyptisch gemaakt. De watergieter is getekend in de trant van Hapi, de god van de Nijloverstroming, die uit twee vaten giet. De dierenriem bereikte Egypte in de Ptolemaeïsche tijd, en zijn verschijning in de tempeldecoratie is een van de duidelijkste tekenen van hoe snel hij werd opgenomen.
Planeten en hun exaltaties
De vijf planeten die de oudheid kende, verschijnen als goden die tussen de tekens staan. Hun posities lijken geen bepaalde nacht vast te leggen. De meeste commentatoren merken op dat elke planeet in of bij haar teken van exaltatie staat, het teken waarin een planeet volgens de Griekse astrologie het sterkst was: Venus bij de vissen, Mars bij de geitvis, Jupiter bij de kreeft, Saturnus bij de weegschaal en Mercurius bij de maagd. Als die lezing klopt, bevat het plafond een stuk Hellenistische astrologische leer, wat bij zijn datering past. Het betekent ook dat de zodiak geen horoscoop is en dat pogingen om hem alleen op grond van planeetposities te dateren de mist in gaan.
Twee eclipsen en een datum
Twee schijven binnen de ring van tekens markeren eclipsen. Bij de vissen bevat een zonneschijf Isis die een baviaan bij de staart grijpt; bij de weegschaal toont een schijf het oog van Horus, een gangbaar beeld voor de maan. Sylvie Cauville, die de zodiak voor de Dendara-uitgave bestudeerde, bracht de schijf bij de vissen in verband met een zonsverduistering van maart 51 v.Chr. en het oog bij de weegschaal met een maansverduistering van september 52 v.Chr., die allebei in de juiste tekens vielen. Daarmee komt het ontwerp in de jaren rond 50 v.Chr. terecht, aan het einde van de regering van Ptolemaeus XII en het begin van die van Cleopatra VII, wat overeenkomt met wat de bouwgeschiedenis van de tempel zelf doet vermoeden. Over die datering zijn de geleerden het nu eens.
De rechthoekige zodiak
Dendera heeft een tweede zodiak. De grote voorhal van de tempel, de pronaos, werd in de eerste eeuw n.Chr. onder de vroege Romeinse keizers toegevoegd, en het plafond ervan is verdeeld in lange banen met astronomische taferelen. In de buitenste banen strekken figuren van Noet zich over de hele lengte van de hal uit; ze slikken 's avonds de zon in en baren haar bij dageraad, en de tekens en decanen reizen in boten langs haar lichaam. In één tafereel vallen de zonnestralen van Noet op het hoofd van Hathor, de godin van de tempel. Anders dan de ronde zodiak bevindt de rechthoekige zich nog op zijn plaats. Eeuwen roet van vuren die in de tempel werden gestookt, hadden hem zwart gemaakt, en een schoonmaakcampagne in de jaren 2000 en 2010 bracht zijn kleuren terug.
| Ronde zodiak | Rechthoekige zodiak | |
|---|---|---|
| Plaats | plafond van een oostelijke Osiriskapel op het dak | plafond van de pronaos, de voorhal |
| Datering | ca. 50 v.Chr. | 1e eeuw n.Chr. |
| Vorm | een schijf gedragen door vier vrouwen en acht figuren met valkenkoppen | lange banen omlijst door figuren van Noet |
| Decanen | een processie langs de rand | in boten langs de banen |
| Waar nu | Louvre, Parijs; een afgietsel in Dendera | op zijn plaats in Dendera |
Getekend, uitgezaagd en verscheept
De Europese belangstelling begon met het leger van Napoleon. In 1799 tekende Dominique Vivant Denon, die met de troepen door Opper-Egypte trok, de ronde zodiak, en zijn boek uit 1802 maakte hem beroemd. De ingenieurs van de expeditie maakten nauwkeuriger tekeningen voor de Description de l'Égypte. In 1821 stuurde de verzamelaar Sébastien Louis Saulnier Jean-Baptiste Lelorrain erop uit om hem weg te halen. Lelorrain sneed de steen met zagen en buskruit uit het kapeldak, vervoerde hem de Nijl af en verscheepte hem naar Frankrijk, waar hij in 1822 aankwam. Koning Lodewijk XVIII kocht hem voor de koninklijke bibliotheek, en later werd hij naar het Louvre overgebracht. Egyptische autoriteiten hebben de afgelopen decennia om teruggave gevraagd. In Dendera vult een gipsen afgietsel het kapelplafond.
De strijd over zijn ouderdom
In Parijs kwam de zodiak midden in een twistgesprek terecht. Enkele geleerden van de expeditie, onder wie Joseph Fourier, hadden de rangschikking van de tekens op de zodiaks van Dendera en Esna gelezen als een weergave van de stand van de zonnewendes en equinoxen in de tijd dat ze werden uitgehakt, en hadden die hemel via de precessie duizenden jaren in het verleden geplaatst. Als dat klopte, was de Egyptische sterrenkunde ouder dan de bijbelse chronologie die toen algemeen werd aanvaard, en zo werd de zodiak een wapen voor beide kampen. Twee soorten bewijs maakten een einde aan de discussie. Door de ontcijfering van Champollion, in 1822 bekendgemaakt, konden de namen en titels van heersers in de cartouches van de tempel worden gelezen, en die behoorden toe aan Ptolemaeën en Romeinse keizers. Jean-Antoine Letronne kwam met de Griekse inscripties op de tempels tot dezelfde late datering. De historici Jed Buchwald en Diane Greco Josefowicz vertelden de hele affaire in 2010 in The Zodiac of Paris. Beweringen over een hoge ouderdom circuleren nog online, maar ze berusten op dezelfde verkeerde lezing.
Hoe hij nu wordt gelezen
De moderne studie van de zodiak steunt op de volledige uitgave van de tempel. Auguste Mariette legde het gebouw in de negentiende eeuw vrij en gaf de reliëfs uit, Émile Chassinat begon in 1934 aan de volledige editie van de inscripties, en latere geleerden, vooral Sylvie Cauville, zetten die voort. Otto Neugebauer en Richard Parker namen de zodiaks van Dendera in 1969 op in het derde deel van Egyptian Astronomical Texts. Voor de geschiedenis van de astrologie is de ronde zodiak het sleutelbeeld van een korte, beslissende periode. De decanen waren nog Egyptisch, nog een processie van goden met eigen namen. Binnen enkele generaties zouden ze zesendertig gezichten zijn, elk van tien graden en met een planeetheerser, binnen een Griekse dierenriem, en in die vorm gingen ze via de Arabische en Latijnse astrologie over naar de Tarot.
Hoe je deze sectie leest
De kaarten hierboven gaan van buiten naar binnen door de zodiak: de tempel en de dakkapel, de dragende figuren, de decanen langs de rand, de tekens, de planeten, de eclipsen en de noordelijke sterren in het midden, dan de rechthoekige zodiak in de zaal eronder en de geschiedenis van verwijdering, twist en studie. De figuren hieronder zijn de heersers onder wie hij werd gemaakt, de Franse bezoekers die hem tekenden, weghaalden en erover twistten, en de egyptologen die hem dateerden en uitgaven. Voor de oudere graf- en tempelplafonds die eraan voorafgingen, zie de pagina over astronomische plafonds; voor de decanen als gezichten van tien graden van de tekens, zie de pagina over de gezichten van de astrologie. Deze pagina maakt deel uit van het compendium van Tarot Academy in tweeënvijftig talen.
Veelgestelde vragen
Wat is de zodiak van Dendera?
Een ronde kaart van de hemel, rond 50 v.Chr. uitgehakt in het plafond van een dakkapel van de tempel van Hathor in Dendera, in Opper-Egypte. Hij toont de zesendertig Egyptische decanen langs de rand en de twaalf tekens van de dierenriem binnenin, met de planeten, twee eclipsen en de noordelijke sterrenbeelden. Nu bevindt hij zich in het Louvre in Parijs; in Dendera neemt een afgietsel zijn plaats in.
Hoe oud is de zodiak van Dendera?
Hij dateert van rond 50 v.Chr., uit de laatste jaren van Ptolemaeïsch Egypte. De tempel werd in 54 v.Chr. gesticht, en de twee eclipssymbolen van de zodiak komen overeen met een maansverduistering van september 52 v.Chr. en een zonsverduistering van maart 51 v.Chr. Oudere beweringen dat hij een hemel van duizenden jaren oud vastlegt, werden in de jaren 1820 weerlegd en worden door geleerden niet aanvaard.
Waarom is hij belangrijk voor de astrologie?
Het is de duidelijkste afbeelding van de ontmoeting tussen twee systemen: de Egyptische decanen, sinds ongeveer 2100 v.Chr. gebruikt voor tijdmeting, en de Babylonische dierenriem, die Egypte onder de Ptolemaeën bereikte. Kort daarna plaatsten Hellenistische astrologen één decaan in elk derde van tien graden van een teken: de gezichten die de astrologie nog gebruikt en die via de Golden Dawn ook in de getalkaarten van de Kleine Arcana van de Tarot terechtkwamen.
Wat stellen de figuren langs de rand voor?
De zesendertig decanen, getekend als een processie van goden, veel van hen in boten. Daartussen verschijnt Sirius als een koe die in een boot ligt met een ster tussen haar horens. Buiten de schijf houden vier staande vrouwen en vier paar geknielde figuren met valkenkoppen de hemel omhoog.
Staan de planeten waar ze in een bepaalde nacht stonden?
Kennelijk niet. De meeste commentatoren merken op dat de planeten in of bij hun teken van exaltatie staan, een leerstuk van de Griekse astrologie: Venus bij de vissen, Mars bij de geitvis, Jupiter bij de kreeft, Saturnus bij de weegschaal en Mercurius bij de maagd. De zodiak is dus geen horoscoop, en wie hem alleen op grond van planeetposities dateert, komt op verkeerde uitkomsten.
Hoe kwam de zodiak in het Louvre terecht?
In 1821 zaagde Jean-Baptiste Lelorrain hem in opdracht van de verzamelaar Sébastien Louis Saulnier met zagen en buskruit uit het kapeldak en verscheepte hem naar Frankrijk. Koning Lodewijk XVIII kocht hem voor de koninklijke bibliotheek in Parijs, en later werd hij overgebracht naar het Louvre, waar hij in de Egyptische zalen te zien is.
Is er een tweede zodiak in Dendera?
Ja. De rechthoekige zodiak bedekt een deel van het plafond van de pronaos, de grote voorhal van de tempel, gebouwd in de eerste eeuw n.Chr. onder de Romeinse keizers. Figuren van Noet strekken zich langs de banen uit, met de tekens en decanen in boten langs haar lichaam. Hij bevindt zich nog op zijn plaats en werd in een restauratiecampagne in de jaren 2000 en 2010 van roet ontdaan.
Waarom dacht men dat hij duizenden jaren oud was?
Geleerden van Napoleons expeditie vatten de rangschikking van de tekens op als een weergave van de stand van de zonnewendes en equinoxen in de tijd dat hij werd uitgehakt, en schoven die datum met behulp van de precessie ver terug. Het argument stortte in zodra Champollion de cartouches kon lezen als Ptolemaeïsche en Romeinse koningsnamen en Letronne de tempels aan de hand van hun Griekse inscripties dateerde.
Is de zodiak van Dendera de oudste dierenriem?
Nee. De dierenriem werd rond de vijfde eeuw v.Chr. in Babylonië bedacht, en Babylonische teksten en horoscopen gebruiken hem eeuwen voor Dendera. Het is ook niet de enige Egyptische zodiak: Esna en andere Ptolemaeïsche en Romeinse tempels en graven hebben er ook een. Het is wel het bekendste en best bewaarde ronde exemplaar, en het duidelijkste beeld van decanen en tekens samen.
Kun je hem in Dendera nog zien?
In Dendera zie je een gipsen afgietsel in de oorspronkelijke kapel op het tempeldak; het origineel is in het Louvre. De rechthoekige zodiak in de pronaos is origineel en bevindt zich op zijn plaats. De tempel van Hathor is een van de best bewaarde van Egypte, met zijn dakkapellen en trappen intact, en wordt geregeld bezocht vanuit Luxor en Qena.
Laatste Berichten
Ontdek de oude wijsheid van tarotkaarten en ontgrendel de mysteries van je spirituele reis. Onze blog is jouw toegangspoort tot het begrijpen van de rijke symboliek, betekenissen en praktische toepassingen van tarot lezen.