Świątynia Hathor, ok. 50 r. p.n.e.
Zodiak z Dendery
Okrągła mapa nieba wyrzeźbiona około 50 r. p.n.e. na suficie kaplicy na dachu świątyni Hathor w Denderze. Po jej obwodzie kroczy trzydzieści sześć egipskich dekanów, a w ich wnętrzu obraca się dwanaście znaków zodiaku przybyłych z Babilonu, wśród nich planety i dwa zaćmienia. Zodiak wycięto z dachu w 1821 roku i od tamtej pory znajduje się w Paryżu, a jego miejsce zajmuje odlew.
- dekanów na obwodzie
- 36
- znaków w środku
- 12
- czas powstania
- ok. 50 r. p.n.e.
Wewnątrz okrągłego nieba
Świątynia i kaplica, w której się znajdował, części tarczy od obwodu do środka, zaćmienia, które go datują, jego prostokątny krewny w sali poniżej oraz historia tego, jak go wycięto, jak się o niego spierano i jak w końcu go odczytano.
Świątynia Hathor
Świątynię, która stoi dziś w Denderze, założono w 54 r. p.n.e. za Ptolemeusza XII w miejscu poświęconym Hathor od dużo wcześniejszych czasów i zdobiono za panowania Kleopatry VII, a potem za cesarzy rzymskich. To jedna z najlepiej zachowanych świątyń w Egipcie, razem z dachem.
Kaplice na dachu
Sześć małych kaplic na dachu służyło misteriom Ozyrysa obchodzonym w miesiącu Chojak, gdy odgrywano śmierć i odrodzenie boga. Okrągły zodiak wyrzeźbiono na suficie jednej z kaplic wschodnich: niebo umieszczone nad obrzędami boga, który powstał z martwych.
Uniesiona tarcza
Niebo jest tarczą, którą podtrzymują cztery stojące kobiety w narożnikach i cztery pary klęczących postaci z głowami sokołów pomiędzy nimi. Scenę obramowują wzdłuż krawędzi teksty hieroglificzne. Okrągłe niebo to w sztuce egipskiej rzadkość i właśnie tarcza wyróżnia ten zabytek.
Trzydzieści sześć na obwodzie
Wzdłuż krawędzi tarczy kroczy trzydzieści sześć dekanów, postacie w procesji, wiele z nich w łodziach. Wśród nich Sopdet, czyli Syriusz, występuje jako krowa leżąca w łodzi z gwiazdą między rogami. Rodzimy egipski kalendarz gwiazdowy obejmuje w ten sposób wszystko, co znajduje się w środku.
Dwanaście znaków w egipskim stroju
Wewnątrz pierścienia dekanów obraca się dwanaście znaków, ułożonych raczej w luźną spiralę niż w ścisły krąg: baran, byk, bliźnięta, rak, lew, panna, waga, skorpion, łucznik, koziryba, wodnik i ryby. Większość zachowuje mezopotamskie kształty; wodnik przypomina Hapiego, boga Nilu.
Planety w wywyższeniu
Pięć planet przedstawiono jako bogów obok znaków. Większość komentatorów zauważa, że stoją w znakach swojego wywyższenia według astrologii greckiej albo w ich pobliżu: Wenus przy rybach, Mars przy kozirybie, Jowisz przy raku, Saturn przy wadze, Merkury przy pannie. To doktryna, a nie niebo jednej chwili.
Dwa zaćmienia i data
Dwie tarcze oznaczają zaćmienia: przy rybach tarcza słoneczna z Izydą trzymającą pawiana, przy wadze tarcza z okiem Horusa. Sylvie Cauville powiązała tarczę przy rybach z zaćmieniem Słońca z marca 51 r. p.n.e., a oko przy wadze z zaćmieniem Księżyca z września 52 r. p.n.e., co dało datę rzeźby.
Północny środek
W środku, wokół bieguna, umieszczono dawne egipskie gwiazdozbiory północne: Meschetiu, Udziec byka, czyli nasz Wielki Wóz, oraz boginię-hipopotamicę z jej krokodylem. Najstarsza warstwa egipskiej wiedzy o gwiazdach trafiła w sam środek najnowszej.
Zodiak prostokątny
Drugi zodiak pokrywa część sufitu wielkiej sali frontowej świątyni, wzniesionej za pierwszych cesarzy rzymskich. Tu wydłużone postacie Nut obramowują pasy ze znakami i dekanami, a promienie słońca spływają z jej ciała na głowę Hathor. Zodiak ten wciąż znajduje się na swoim miejscu.
Wycięty w 1821 roku
Działając na zlecenie kolekcjonera Sébastiena Louisa Saulniera, Jean-Baptiste Lelorrain wyciął w 1821 roku okrągły zodiak z dachu kaplicy przy użyciu pił i prochu strzelniczego i wysłał go do Francji. Ludwik XVIII kupił go do biblioteki królewskiej, a później zodiak trafił do Luwru.
Spór o jego wiek
Uczeni z wyprawy Napoleona odczytali zodiaki z Dendery i Esny jako zapis nieba sprzed tysięcy lat, co zagrażało chronologii biblijnej. Odczytanie hieroglifów przez Champolliona i badania Letronne'a nad inskrypcjami greckimi wykazały, że świątynie pochodzą z czasów ptolemejskich i rzymskich.
Luwr i odlew
Oryginał można oglądać w galeriach egipskich Luwru w Paryżu. W Denderze sufit kaplicy wypełnia gipsowy odlew, miejscami wciąż poczerniały od sadzy, a prostokątny zodiak w sali poniżej oczyszczono, odsłaniając jego barwy.
Ci, którzy go zbudowali, wywieźli i odczytali
Ostatni Ptolemeusze, za których wznoszono świątynię, Francuzi, którzy go narysowali, wycięli i spierali się o jego wiek, oraz egiptolodzy, którzy go datowali i opublikowali.
Ptolemeusz XII Auletes
Ojciec Kleopatry VII, za którego panowania w 54 r. p.n.e. założono obecną świątynię Hathor. Okrągły zodiak pochodzi z lat, w których kończyło się jego panowanie, a zaczynało panowanie córki.
Kleopatra VII
Ostatnia władczyni Egiptu ptolemejskiego, przedstawiona wraz z synem Cezarionem na tylnej ścianie świątyni w Denderze. Świątynię zdobiono dalej za jej panowania, w pokoleniu, w którym zodiak i dekany połączono w kamieniu.
Dominique Vivant Denon
Artysta, który podążył za armią francuską do Górnego Egiptu i w 1799 roku narysował okrągły zodiak. Jego dzieło „Voyage dans la Basse et la Haute Égypte” z 1802 roku rozsławiło zabytek w Europie; później Denon został pierwszym dyrektorem Luwru.
Joseph Fourier
Matematyk i sekretarz Instytutu Egipskiego, autor przedmowy historycznej do „Description de l'Égypte”. Należał do uczonych przekonanych, że egipskie zodiaki zapisały niebo z bardzo odległej przeszłości.
Sébastien Louis Saulnier i Jean-Baptiste Lelorrain
Kolekcjoner, który sfinansował wywiezienie okrągłego zodiaku, i inżynier, który przeprowadził je w 1821 roku: wyciął kamień z dachu kaplicy, spławił go Nilem i przewiózł dalej do Paryża.
Jean-François Champollion
Odkrywca sposobu odczytywania hieroglifów. Od 1822 roku umiał czytać w kartuszach imiona i tytuły władców ptolemejskich i rzymskich, co dało bezpośrednią metodę datowania świątyń takich jak Dendera i pomogło zakończyć spór o wiek zodiaku.
Jean-Antoine Letronne
Filolog klasyczny, który na podstawie greckich inskrypcji na egipskich świątyniach datował je na okres ptolemejski i rzymski i dowodził, że zodiaki z Dendery i Esny należą do tej późnej epoki.
Auguste Mariette
Założyciel egipskiej Służby Starożytności, który oczyścił świątynię w Denderze z piasku i późniejszych domów, które ją wypełniały, i opublikował jej reliefy w kilku tomach pod tytułem „Dendérah”.
Émile Chassinat
Egiptolog, który w 1934 roku zapoczątkował pełne wydanie inskrypcji świątyni, „Le temple de Dendara”, serię kontynuowaną przez późniejszych badaczy i wciąż stanowiącą wydanie podstawowe.
Sylvie Cauville
Egiptolożka, która poprowadziła dalej publikację „Dendara” i napisała standardowe współczesne studium zodiaku, datując go na podstawie dwóch zaćmień na lata około 50 r. p.n.e.
Czym jest zodiak z Dendery
Zodiak z Dendery to okrągła mapa nieba wyrzeźbiona w piaskowcu około 50 r. p.n.e. na suficie małej kaplicy na dachu świątyni Hathor w Denderze, w Górnym Egipcie. Jeden obraz łączy w nim dwa systemy. Po obwodzie kroczy trzydzieści sześć dekanów, rodzimych egipskich grup gwiazd, które od dwóch tysięcy lat wyznaczały godziny i dziesięciodniowe tygodnie. W ich wnętrzu obraca się dwanaście znaków zodiaku, które dotarły do Egiptu z Babilonu zaledwie kilka stuleci wcześniej. Między znakami stoją planety, w środku znajdują się gwiazdozbiory północne, zaznaczono też dwa zaćmienia. Rzeźba jest najwyraźniejszym zachowanym obrazem chwili, w której dekany i zodiak zostały połączone, właśnie wtedy, gdy astrolodzy hellenistyczni umieszczali każdy dekan w dziesięciostopniowej trzeciej części znaku. W 1821 roku usunięto ją ze świątyni i dziś znajduje się w Luwrze.
Świątynia i kaplice na dachu
Hathor czczono w Denderze od czasów Starego Państwa, ale świątynia, która stoi tam dziś, jest późna. Założono ją w 54 r. p.n.e. za Ptolemeusza XII i zdobiono przez kolejne dziesięciolecia za Kleopatry VII, która widnieje wraz z synem Cezarionem na jej tylnej ścianie, a następnie za cesarzy rzymskich. Na dachu znajduje się sześć małych kaplic, po trzy z każdej strony, poświęconych Ozyrysowi. Służyły misteriom Ozyrysa obchodzonym w miesiącu Chojak, gdy śmierć boga, zbieranie jego ciała i jego odrodzenie odgrywano z pomocą figurek ulepionych z ziemi i ziarna. Teksty tych obrzędów wyryto na ścianach kaplic. Okrągły zodiak zdobił sufit jednej z kaplic wschodnich, a więc przedstawione na nim niebo umieszczono nad kultem śmierci i powrotu, czyli nad tym samym wzorem, według którego w egipskiej myśli żyły same dekany.
Uniesione okrągłe niebo
Kompozycja jest w sztuce egipskiej niezwykła. Większość egipskich przedstawień nieba to długie pasy albo wygięte ciało Nut, tymczasem tu niebo ma kształt tarczy. W narożnikach podtrzymują ją cztery stojące kobiety, a między nimi cztery pary klęczących postaci z głowami sokołów unoszą ręce, by ją podeprzeć. Wokół tarczy biegną teksty hieroglificzne. W środku postacie ułożono w pierścienie, mniej więcej współśrodkowe, od dekanów na krawędzi po gwiazdy północne w centrum. Okrągła forma wygląda na grecką i być może coś zawdzięcza greckim globusom i mapom nieba, ale każdą postać narysowano w stylu egipskim.
Dekany na obwodzie
W zewnętrznym pierścieniu trzydzieści sześć dekanów tworzy procesję postaci, wiele z nich stoi lub siedzi w łodziach, tak jak od stuleci przedstawiano dekany na sufitach grobowców. Sopdet, czyli Syriusz, występuje wśród nich jako krowa leżąca w łodzi z gwiazdą między rogami, a gwiazdy Oriona jako mężczyzna. Dekany są tu dawną listą egipską, z własnymi nazwami i wizerunkami, a nie zestawem wymyślonym na potrzeby zodiaku. Ich miejsce na obwodzie wyraża sens całej kompozycji: rodzimy kalendarz gwiazdowy otacza kalendarz przywieziony z zewnątrz. W ciągu kilku pokoleń od powstania tej rzeźby astrologia grecka zacznie traktować dekany jako poddziały znaków. W Denderze wciąż jeszcze są ramą.
Dwanaście znaków w egipskiej postaci
Wewnątrz pierścienia dekanów rozmieszczono dwanaście znaków zodiaku, raczej w luźną spiralę niż w doskonały krąg: barana, byka, bliźnięta, raka, lwa, pannę z kłosem zboża, wagę, skorpiona, łucznika, kozirybę, wodnika i dwie ryby. To postacie babilońskie, niektóre bardzo stare w Mezopotamii, jak koziryba, i większość zachowuje mezopotamskie kształty. Kilka nabrało cech egipskich. Wodnika narysowano na podobieństwo Hapiego, boga wylewu Nilu, który leje wodę z dwóch naczyń. Zodiak dotarł do Egiptu w okresie ptolemejskim, a jego obecność w dekoracji świątyń jest jednym z najwyraźniejszych świadectw tego, jak szybko go przyswojono.
Planety i ich wywyższenia
Pięć planet znanych starożytności przedstawiono jako bogów stojących wśród znaków. Ich położenie nie wydaje się zapisem konkretnej nocy. Większość komentatorów zauważa, że każda stoi w znaku swojego wywyższenia albo w jego pobliżu, czyli w znaku, w którym według astrologii greckiej planeta ma największą siłę: Wenus przy rybach, Mars przy kozirybie, Jowisz przy raku, Saturn przy wadze, a Merkury przy pannie. Jeśli to odczytanie jest trafne, sufit przedstawia fragment hellenistycznej doktryny astrologicznej, co pasuje do jego daty. Oznacza to również, że zodiak nie jest horoskopem, a próby datowania go wyłącznie na podstawie położenia planet prowadzą na manowce.
Dwa zaćmienia i data
Dwie tarcze wewnątrz pierścienia znaków oznaczają zaćmienia. Przy rybach tarcza słoneczna mieści Izydę, która trzyma pawiana za ogon; przy wadze tarcza zawiera oko Horusa, częsty obraz Księżyca. Sylvie Cauville, która badała zodiak na potrzeby publikacji „Dendara”, powiązała tarczę przy rybach z zaćmieniem Słońca z marca 51 r. p.n.e., a oko przy wadze z zaćmieniem Księżyca z września 52 r. p.n.e.; oba przypadły we właściwych znakach. Kompozycja pochodzi więc z lat około 50 r. p.n.e., z końca panowania Ptolemeusza XII i początku panowania Kleopatry VII, co zgadza się z tym, co sugeruje historia budowy samej świątyni. Ta data jest dziś powszechnie przyjęta przez badaczy.
Zodiak prostokątny
Dendera ma drugi zodiak. Wielką salę frontową świątyni, pronaos, dobudowano za pierwszych cesarzy rzymskich w I wieku n.e., a jej sufit podzielono na długie pasy ze scenami astronomicznymi. W pasach zewnętrznych postacie Nut rozciągają się na całą długość sali, wieczorem połykają słońce i rodzą je o świcie, a znaki i dekany płyną w łodziach wzdłuż jej ciała. W jednej ze scen promienie słońca spływają z Nut na głowę Hathor, bogini świątyni. W przeciwieństwie do zodiaku okrągłego prostokątny wciąż znajduje się na swoim miejscu. Przez stulecia zaczerniła go sadza z ognisk palonych wewnątrz świątyni, a kampania konserwatorska w pierwszej i drugiej dekadzie XXI wieku przywróciła mu barwy.
| Zodiak okrągły | Zodiak prostokątny | |
|---|---|---|
| Miejsce | sufit wschodniej kaplicy Ozyrysa na dachu | sufit pronaosu, sali frontowej |
| Datowanie | ok. 50 r. p.n.e. | I wiek n.e. |
| Forma | tarcza podtrzymywana przez cztery kobiety i osiem postaci z głowami sokołów | długie pasy obramowane postaciami Nut |
| Dekany | procesja wokół obwodu | w łodziach wzdłuż pasów |
| Gdzie jest dziś | Luwr, Paryż; odlew w Denderze | na miejscu w Denderze |
Narysowany, wycięty i wywieziony
Zainteresowanie Europejczyków zaczęło się od armii Napoleona. W 1799 roku Dominique Vivant Denon, który podróżował z wojskiem po Górnym Egipcie, narysował okrągły zodiak, a jego książka z 1802 roku rozsławiła zodiak. Inżynierowie wyprawy wykonali dokładniejsze rysunki do „Description de l'Égypte”. W 1821 roku kolekcjoner Sébastien Louis Saulnier wysłał Jeana-Baptiste'a Lelorraina, by zodiak usunął. Lelorrain wyciął kamień z dachu kaplicy przy użyciu pił i prochu strzelniczego, spławił go Nilem i wysłał do Francji, dokąd dotarł w 1822 roku. Król Ludwik XVIII kupił go do biblioteki królewskiej, a później przeniesiono go do Luwru. W ostatnich dziesięcioleciach egipscy urzędnicy upominali się o jego zwrot. Sufit kaplicy w Denderze wypełnia gipsowy odlew.
Spór o jego wiek
Zodiak dotarł do Paryża w samym środku sporu. Niektórzy uczeni z wyprawy, wśród nich Joseph Fourier, odczytali układ znaków na zodiakach z Dendery i Esny jako zapis położenia przesileń i równonocy w chwili ich wyrzeźbienia i na podstawie precesji umieścili to niebo tysiące lat w przeszłości. Gdyby tak było, egipska astronomia byłaby starsza niż powszechnie wówczas przyjmowana chronologia biblijna. Zodiak stał się bronią obu stron. Spór zakończyły dwa rodzaje świadectw. Odczytanie hieroglifów przez Champolliona, ogłoszone w 1822 roku, pozwoliło czytać imiona i tytuły władców w kartuszach świątyni, a należały one do Ptolemeuszy i cesarzy rzymskich. Jean-Antoine Letronne doszedł do tej samej późnej daty na podstawie greckich inskrypcji na świątyniach. Historycy Jed Buchwald i Diane Greco Josefowicz opisali całą sprawę w 2010 roku w książce „The Zodiac of Paris”. W internecie wciąż krążą twierdzenia o wielkiej starożytności zodiaku, ale opierają się na tym samym błędnym odczytaniu.
Jak się go odczytuje dziś
Współczesne badania nad zodiakiem opierają się na pełnej publikacji świątyni. Auguste Mariette oczyścił budowlę w XIX wieku i opublikował jej reliefy, Émile Chassinat w 1934 roku zapoczątkował pełne wydanie jej inskrypcji, a późniejsi badacze, przede wszystkim Sylvie Cauville, kontynuowali je. Otto Neugebauer i Richard Parker uwzględnili zodiaki z Dendery w trzecim tomie „Egyptian Astronomical Texts” w 1969 roku. Dla historii astrologii okrągły zodiak jest kluczowym obrazem krótkiego i rozstrzygającego okresu. Dekany były jeszcze egipskie, wciąż stanowiły procesję bogów z własnymi imionami. W ciągu kilku pokoleń miały się stać trzydziestoma sześcioma dekanatami po dziesięć stopni każdy, z planetarnymi władcami, wewnątrz greckiego zodiaku, i w tej postaci przeszły przez astrologię arabską i łacińską do tarota.
Jak czytać ten dział
Karty powyżej prowadzą przez zodiak od zewnątrz do środka: świątynia i kaplica na dachu, postacie podtrzymujące, dekany na obwodzie, znaki, planety, zaćmienia i gwiazdy północne w centrum, a dalej zodiak prostokątny w sali poniżej oraz historia wywiezienia, sporu i badań. Postacie poniżej to władcy, za których go wykonano, Francuzi, którzy go rysowali, wywieźli i spierali się o niego, oraz egiptolodzy, którzy go datowali i opublikowali. O starszych sufitach grobowców i świątyń, które go poprzedziły, przeczytasz na stronie o sufitach astronomicznych; o dekanach jako dziesięciostopniowych dekanatach znaków — na stronie o dekanatach. Ta strona wchodzi w skład kompendium Tarot Academy w pięćdziesięciu dwóch językach.
Najczęściej zadawane pytania
Czym jest zodiak z Dendery?
To okrągła mapa nieba wyrzeźbiona około 50 r. p.n.e. na suficie kaplicy na dachu świątyni Hathor w Denderze, w Górnym Egipcie. Przedstawia trzydzieści sześć egipskich dekanów na obwodzie i dwanaście znaków zodiaku w środku, a wraz z nimi planety, dwa zaćmienia i gwiazdozbiory północne. Dziś znajduje się w Luwrze w Paryżu, a w Denderze jego miejsce zajmuje odlew.
Ile lat ma zodiak z Dendery?
Pochodzi z około 50 r. p.n.e., z ostatnich lat Egiptu ptolemejskiego. Świątynię założono w 54 r. p.n.e., a dwa symbole zaćmień na zodiaku odpowiadają zaćmieniu Księżyca z września 52 r. p.n.e. i zaćmieniu Słońca z marca 51 r. p.n.e. Dawniejsze twierdzenia, że zapisuje on niebo sprzed tysięcy lat, obalono w latach 20. XIX wieku i badacze ich nie przyjmują.
Dlaczego jest ważny dla astrologii?
To najwyraźniejszy obraz spotkania dwóch systemów: egipskich dekanów, używanych do mierzenia czasu od około 2100 r. p.n.e., i babilońskiego zodiaku, który dotarł do Egiptu za Ptolemeuszy. Wkrótce potem astrolodzy hellenistyczni umieścili po jednym dekanie w każdej dziesięciostopniowej trzeciej części znaku. Tak powstały dekanaty, których astrologia używa do dziś, a za sprawą Złotego Brzasku także tarot w kartach liczbowych Małych Arkanów.
Co przedstawiają postacie wokół krawędzi?
Trzydzieści sześć dekanów, narysowanych jako procesja bogów, wiele z nich w łodziach. Syriusz występuje wśród nich jako krowa leżąca w łodzi z gwiazdą między rogami. Na zewnątrz tarczy cztery stojące kobiety i cztery pary klęczących postaci z głowami sokołów podtrzymują niebo.
Czy planety pokazano tam, gdzie były w określonej nocy?
Najwyraźniej nie. Większość komentatorów zauważa, że planety stoją w znakach swojego wywyższenia albo w ich pobliżu, zgodnie z doktryną astrologii greckiej: Wenus przy rybach, Mars przy kozirybie, Jowisz przy raku, Saturn przy wadze, a Merkury przy pannie. Zodiak nie jest więc horoskopem, a datowanie go wyłącznie na podstawie położenia planet prowadzi do błędnych wyników.
Jak zodiak trafił do Luwru?
W 1821 roku Jean-Baptiste Lelorrain, działając na zlecenie kolekcjonera Sébastiena Louisa Saulniera, wyciął go z dachu kaplicy przy użyciu pił i prochu strzelniczego i wysłał do Francji. Król Ludwik XVIII kupił go do biblioteki królewskiej w Paryżu, a później przeniesiono go do Luwru, gdzie jest eksponowany w galeriach egipskich.
Czy w Denderze jest drugi zodiak?
Tak. Zodiak prostokątny pokrywa część sufitu pronaosu, wielkiej sali frontowej świątyni, wzniesionej w I wieku n.e. za cesarzy rzymskich. Wzdłuż pasów rozciągają się postacie Nut, a znaki i dekany płyną w łodziach wzdłuż jej ciała. Zodiak ten wciąż jest na swoim miejscu, a w pierwszej i drugiej dekadzie XXI wieku kampania konserwatorska oczyściła go z sadzy.
Dlaczego uważano, że ma tysiące lat?
Uczeni z wyprawy Napoleona uznali, że układ znaków zapisuje położenie przesileń i równonocy w chwili wyrzeźbienia zodiaku, i za pomocą precesji przesunęli tę datę daleko w przeszłość. Argument upadł, gdy Champollion odczytał w kartuszach imiona władców ptolemejskich i rzymskich, a Letronne datował świątynie na podstawie ich greckich inskrypcji.
Czy zodiak z Dendery jest najstarszym zodiakiem?
Nie. Zodiak wymyślono w Babilonii około V wieku p.n.e., a teksty i horoskopy babilońskie posługują się nim stulecia przed Denderą. Nie jest też jedynym zodiakiem egipskim: zodiaki zdobią również Esnę oraz inne świątynie i grobowce z okresu ptolemejskiego i rzymskiego. Jest najbardziej znanym i najlepiej zachowanym zodiakiem okrągłym oraz najwyraźniejszym obrazem dekanów i znaków razem.
Czy można go jeszcze zobaczyć w Denderze?
W Denderze zobaczysz gipsowy odlew w oryginalnej kaplicy na dachu świątyni; oryginał jest w Luwrze. Zodiak prostokątny w pronaosie jest oryginalny i znajduje się na swoim miejscu. Świątynia Hathor należy do najlepiej zachowanych w Egipcie, ma nienaruszone kaplice na dachu i schody, a turyści regularnie przyjeżdżają do niej z Luksoru i Keny.
Najnowsze wpisy
Odkryj starożytną mądrość kart tarota i odkryj tajemnice swojej duchowej podróży. Nasz blog jest Twoją bramą do zrozumienia bogatej symboliki, znaczeń i praktycznych zastosowań czytania tarota.