हाथोर मंदिर, इ.स.पू. सुमारे 50
डेंडेराचे राशिचक्र
इ.स.पू. सुमारे 50 मध्ये डेंडेरा येथील हाथोर मंदिराच्या छतावरील एका चॅपलच्या छतावर कोरलेला आकाशाचा एक गोलाकार नकाशा. छत्तीस इजिप्शियन डेकान त्याच्या कडेभोवती चालतात; त्यांच्या आत बॅबिलोनमधून आलेल्या बारा राशी फिरतात, ज्यांच्यामध्ये ग्रह आणि दोन ग्रहणे समाविष्ट आहेत. 1821 मध्ये छतातून कापून काढलेले हे शिल्प तेव्हापासून पॅरिसमध्ये आहे, आणि त्याच्या जागी आता एक प्रतिकृती बसवली आहे.
- कडेवरील डेकान
- 36
- आतील राशी
- 12
- ते कधी कोरले गेले
- इ.स.पू. सुमारे 50
गोलाकार आकाशाच्या आत
ज्या मंदिरात आणि चॅपलमध्ये ते होते, कडेपासून आतपर्यंत चकतीचे भाग, कालनिर्णय करणारी ग्रहणे, खालील दालनातील त्याचे आयताकृती भावंड, आणि ते कसे हलवले गेले, वाद झाला आणि शेवटी त्याचा अर्थ कसा उलगडला गेला याची कथा.
हाथोरचे मंदिर
आज डेंडेरा येथे उभे असलेले मंदिर बाराव्या टॉलेमीच्या काळात इ.स.पू. 54 मध्ये स्थापन झाले, अशा जागेवर जी प्राचीन काळापासून हाथोरसाठी पवित्र होती. सातवी क्लिओपात्रा आणि नंतर रोमन सम्राटांच्या काळात ते सजवले गेले. छतासह हे इजिप्तमधील सर्वात चांगल्या प्रकारे जतन केलेल्या मंदिरांपैकी एक आहे.
छतावरील चॅपल
छतावरील सहा लहान चॅपल खोइयाक महिन्यात साजऱ्या होणाऱ्या ओसिरिसच्या गूढ विधींसाठी वापरले जात असत, जेव्हा देवाचा मृत्यू आणि पुनर्जन्म पुन्हा सादर केला जात असे. पूर्वेकडील एका चॅपलच्या छतावर गोलाकार राशिचक्र कोरले गेले होते, जे पुन्हा उठणाऱ्या देवाच्या विधींवर ठेवलेले आकाश होते.
वर धरलेली चकती
हे आकाश कोपऱ्यांवरील चार उभ्या स्त्रिया आणि त्यांच्या दरम्यान गुडघे टेकलेल्या बहिरी ससाणा डोक्याच्या चार जोड्यांनी वर धरलेली एक चकती आहे. कडेभोवती चित्रलिपीतील मजकूर या दृश्याला वेढतो. इजिप्शियन कलेत गोलाकार आकाश दुर्मिळ आहे, आणि ही चकतीच या शिल्पाला वेगळे ठरवते.
कडेवरील छत्तीस डेकान
चकतीच्या कडेभोवती छत्तीस डेकान मिरवणुकीच्या आकृत्यांच्या रूपात चालतात, ज्यांपैकी अनेक नौकांमध्ये आहेत. त्यांच्यामध्ये सोपदेत (सिरियस) शिंगांमध्ये तारा असलेली आणि नौकेत बसलेली गाय म्हणून दिसते. अशा प्रकारे मूळ इजिप्शियन तारका दिनदर्शिका आतील सर्व गोष्टींना वेढून ठेवते.
इजिप्शियन वेषातील बारा राशी
डेकानच्या आत बारा राशी काटेकोर वर्तुळाऐवजी एका सैल सर्पिलाकारात फिरतात: मेष, वृषभ, मिथुन, कर्क, सिंह, कन्या, तूळ, वृश्चिक, धनु, मकर, कुंभ आणि मीन. बहुतेक राशींनी आपली मेसोपोटेमियन रूपे टिकवून ठेवली आहेत; कुंभ राशी नाईलचा देव हापी याच्यासारखी रेखाटली आहे.
उच्च स्थानातील ग्रह
पाच ग्रह राशींच्या बाजूला देवांच्या रूपात दिसतात. बहुतेक टीकाकारांच्या मते ते ग्रीक ज्योतिषातील त्यांच्या उच्च राशींमध्ये किंवा त्यांच्याजवळ उभे आहेत: मीनजवळ शुक्र, मकरजवळ मंगळ, कर्कजवळ गुरू, तुळेजवळ शनी आणि कन्येजवळ बुध. हा एका क्षणाचे आकाश दर्शवण्याऐवजी एक तात्त्विक सिद्धांत दर्शवतो.
दोन ग्रहणे आणि कालनिर्णय
दोन चकत्या ग्रहणे दर्शवतात: मीनाजवळ एका सूर्य चकतीत बबूनला धरलेली आयसिस दिसते, आणि तुळेजवळ होरसचा डोळा असलेली चकती दिसते. सिल्व्ही कॉव्हिल यांनी मीनाजवळील चकतीचा संबंध इ.स.पू. 51 च्या मार्चमधील सूर्यग्रहणाशी आणि तुळेजवळील डोळ्याचा संबंध इ.स.पू. 52 च्या सप्टेंबरमधील चंद्रग्रहणाशी जोडला, ज्यावरून या कोरीव कामाची तारीख मिळते.
उत्तरेकडील केंद्र
ध्रुवाच्या सभोवतालच्या मध्यभागी जुने इजिप्शियन उत्तरेकडील तारकासमूह बसलेले आहेत: मेसखेतियू, बैलाचा पुढचा पाय जो आपला सप्तर्षी आहे, आणि मगरीसह पाणघोडा देवता. इजिप्शियन ताराज्ञानाचा सर्वात जुना थर सर्वात नवीन थराच्या मध्यभागी ठेवला गेला आहे.
आयताकृती राशिचक्र
सुरुवातीच्या रोमन सम्राटांच्या काळात बांधलेल्या मंदिराच्या समोरील भव्य दालनाच्या (प्रोनाओस) छताचा काही भाग दुसऱ्या राशिचक्राने व्यापलेला आहे. येथे नटच्या लांब आकृत्या राशी आणि डेकानच्या पट्ट्यांना वेढतात, आणि तिच्या शरीरातून सूर्याची किरणे हाथोरच्या डोक्यावर पडतात. हे शिल्प आजही मूळ जागेवर आहे.
1821 मध्ये कापून काढले
संग्राहक सेबास्तिएं लुई सोनिए यांच्यासाठी काम करणाऱ्या झाँ-बाप्तिस्त लोलॉरे याने 1821 मध्ये करवती आणि बंदुकीची दारू वापरून चॅपलच्या छतातून गोल राशिचक्र कापून काढले आणि फ्रान्सला पाठवले. अठराव्या लुईने ते राजेशाही ग्रंथालयासाठी विकत घेतले आणि नंतर ते लूव्हरमध्ये हलवण्यात आले.
वयावरून झालेला वाद
नेपोलियनच्या मोहिमेतील विद्वानांनी डेंडेरा आणि एस्ना येथील राशिचक्रांचा अर्थ हजारो वर्षे जुन्या आकाशाची नोंद असा लावला, ज्यामुळे बायबलच्या कालक्रमाला धोका निर्माण झाला. शांपोलियोंच्या उलगड्याने आणि लेत्रोनच्या ग्रीक शिलालेखांच्या अभ्यासाने सिद्ध केले की ही मंदिरे टॉलेमिक आणि रोमन काळातील होती.
लूव्हर आणि प्रतिकृती
मूळ शिल्प पॅरिसमधील लूव्हरच्या इजिप्शियन दालनात प्रदर्शित केलेले आहे. डेंडेरा येथे एका चॅपलच्या छतावर प्लास्टरची प्रतिकृती बसवली आहे, जी अजूनही काही ठिकाणी काजळीने काळवंडलेली आहे, तर खालील आयताकृती राशिचक्र स्वच्छ करून त्याचे मूळ रंग उघड करण्यात आले आहेत.
बांधकाम करणारे, हलवणारे आणि अभ्यासक
शेवटचे टॉलेमी ज्यांच्या काळात हे मंदिर उभे राहिले, फ्रेंच प्रवासी ज्यांनी ते रेखाटले, कापून काढले आणि त्याच्या वयावरून वाद घातला, आणि इजिप्तशास्त्रज्ञ ज्यांनी त्याचा कालनिर्णय केला आणि ते प्रकाशित केले.
बारावा टॉलेमी ऑलेतिस
सातव्या क्लिओपात्राचे वडील, ज्यांच्या काळात इ.स.पू. 54 मध्ये सध्याच्या हाथोर मंदिराची पायाभरणी झाली. हे गोलाकार राशिचक्र त्यांच्या कारकिर्दीच्या शेवटाच्या आणि त्यांच्या मुलीच्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीच्या काळातील आहे.
सातवी क्लिओपात्रा
टॉलेमिक इजिप्तची शेवटची राज्यकर्ती, जी डेंडेरा मंदिराच्या मागील भिंतीवर तिचा मुलगा सिझेरियन याच्यासोबत दिसते. मंदिराची सजावट तिच्या कारकिर्दीत चालू राहिली, ज्या पिढीत राशिचक्र आणि डेकान पाषाणात एकत्र आले.
दॉमिनिक व्हिव्हांत देनॉं
फ्रेंच सैन्यासोबत उच्च इजिप्तमध्ये गेलेले कलाकार ज्यांनी 1799 मध्ये या गोलाकार राशिचक्राचे रेखाटन केले. त्यांच्या 1802 च्या 'व्हॉयाज दां ला बास ए ला ओत एजिप्त' या पुस्तकाने ते युरोपमध्ये प्रसिद्ध केले; नंतर ते लूव्हरचे पहिले संचालक बनले.
जोसेफ फूरिये
गणितज्ञ आणि 'इन्स्टिट्यूट द'इजिप्त'चे सचिव, ज्यांनी 'डिस्क्रिप्शन द ल'इजिप्त'ची ऐतिहासिक प्रस्तावना लिहिली. इजिप्शियन राशिचक्र अतिशय प्राचीन आकाशाची नोंद करत असल्याचा विश्वास ठेवणाऱ्या विद्वानांमध्ये ते होते.
सेबास्तिएं लुई सोनिए आणि झाँ-बाप्तिस्त लोलॉरे
राशिचक्र काढून आणण्यासाठी वित्तपुरवठा करणारे संग्राहक आणि 1821 मध्ये चॅपलच्या छतातून पाषाण कापून नाईल नदीवरून पॅरिसपर्यंत वाहून आणणारे अभियंता.
झाँ-फ्रांस्वा शांपोलियों
चित्रलिपीचा उलगडा करणारे संशोधक ज्यांनी 1822 पासून राजेशाही नावांच्या चौकटींमधील टॉलेमिक व रोमन राज्यकर्त्यांची नावे वाचली, ज्यामुळे डेंडेरासारख्या मंदिरांचा कालनिर्णय करण्याचा थेट मार्ग मिळाला आणि राशिचक्राच्या वयावरील वाद संपवण्यास मदत झाली.
झाँ-आंत्वान लेत्रोन
अभिजात विद्वान ज्यांनी मंदिरांचा टॉलेमिक आणि रोमन कालखंड ठरवण्यासाठी इजिप्शियन मंदिरांवरील ग्रीक शिलालेखांचा वापर केला, आणि असा युक्तिवाद केला की डेंडेरा व एस्नाची राशिचक्रे त्या नंतरच्या काळातील होती.
ओगुस्त मारिएत
इजिप्तच्या पुरातन वास्तू सेवेचे संस्थापक, ज्यांनी डेंडेराचे मंदिर वाळू आणि नंतरच्या घरांपासून मुक्त केले आणि 'डेंडेराह' या शीर्षकाखाली अनेक खंडांमध्ये त्याचे कोरीव काम प्रकाशित केले.
एमिल शासिना
इजिप्तशास्त्रज्ञ ज्यांनी 1934 मध्ये 'ल टेम्पल द डेंडारा' या मंदिराच्या शिलालेखांचे संपूर्ण प्रकाशन सुरू केले, जी मालिका नंतरच्या विद्वानांनी पुढे चालू ठेवली आणि ती आजही प्रमाणित संदर्भ आवृत्ती आहे.
सिल्व्ही कॉव्हिल
इजिप्तशास्त्रज्ञ ज्यांनी डेंडेराचे प्रकाशन पुढे नेले आणि राशिचक्राचा प्रमाणित आधुनिक अभ्यास लिहिला, ज्यामध्ये दोन ग्रहणांच्या आधारे त्याचा कालखंड इ.स.पू. सुमारे 50 निश्चित केला गेला.
डेंडेराचे राशिचक्र काय आहे
डेंडेराचे राशिचक्र हा इ.स.पू. सुमारे 50 मध्ये उच्च इजिप्तमधील डेंडेरा येथील हाथोर मंदिराच्या छतावरील एका लहान चॅपलच्या छतावर वालुकाश्मात कोरलेला आकाशाचा एक गोलाकार नकाशा आहे. हे एकाच चित्रात दोन पद्धती एकत्र दर्शवते. कडेभोवती छत्तीस डेकान फिरतात, जे दोन हजार वर्षांपासून रात्रीचे तास आणि दहा दिवसांचे आठवडे मोजणारे स्थानिक इजिप्शियन तारका समूह होते. त्यांच्या आत बारा राशी फिरतात, ज्या काही शतकांपूर्वीच बॅबिलोनमधून इजिप्तमध्ये आल्या होत्या. राशींच्या दरम्यान ग्रह उभे आहेत, उत्तरेकडील तारकासमूह मध्यभागी बसलेले आहेत, आणि दोन ग्रहणे चिन्हांकित केलेली आहेत. हे कोरीव काम त्या क्षणाचे सर्वात स्पष्ट हयात चित्र आहे जेव्हा डेकान आणि राशिचक्र एकत्र आले, ज्या काळात हेलेनिस्टिक ज्योतिषी प्रत्येक डेकानला राशीच्या दहा अंशांच्या तृतीयांशात बसवत होते. हे शिल्प 1821 मध्ये मंदिरातून काढून नेले गेले आणि आता ते लूव्हरमध्ये आहे.
मंदिर आणि त्याचे छतावरील चॅपल
डेंडेरा येथे प्राचीन साम्राज्यापासून हाथोरची पूजा केली जात होती, परंतु आज उभे असलेले मंदिर नंतरच्या काळातील आहे. ते बाराव्या टॉलेमीच्या काळात इ.स.पू. 54 मध्ये स्थापन झाले आणि त्यानंतरच्या दशकांमध्ये सातवी क्लिओपात्रा (जी मागील भिंतीवर तिच्या मुलासह, सिझेरियनसह दिसते) आणि नंतर रोमन सम्राटांच्या काळात सजवले गेले. त्याच्या छतावर ओसिरिसला समर्पित सहा लहान चॅपल आहेत, प्रत्येक बाजूला तीन. ती खोइयाक महिन्यात साजऱ्या होणाऱ्या ओसिरिसच्या गूढ विधींसाठी वापरली जात असत, जेव्हा माती आणि धान्यापासून बनवलेल्या आकृत्यांच्या साहाय्याने देवाचा मृत्यू, त्याच्या शरीराचे एकत्रिकरण आणि त्याचा पुनर्जन्म सादर केला जात असे. या विधींचे मजकूर चॅपलच्या भिंतींवर कोरलेले आहेत. गोलाकार राशिचक्र पूर्वेकडील एका चॅपलच्या छतावर होते, त्यामुळे ते दाखवणारे आकाश मृत्यू आणि पुनरागमनाच्या पंथावर ठेवले गेले होते, जो तोच नमुना होता जो डेकान स्वतः इजिप्शियन विचारात अनुसरत असत.
वर धरलेले गोलाकार आकाश
इजिप्शियन कलेत ही रचना असामान्य आहे. बहुतेक इजिप्शियन छते लांब पट्टे किंवा नट देवीचे धनुष्यासारखे शरीर असतात, तर हे छत एक गोलाकार चकती आहे. कोपऱ्यांवर उभ्या असलेल्या चार स्त्रिया तिला वर धरून ठेवतात, आणि त्यांच्या दरम्यान गुडघे टेकलेल्या बहिरी ससाणा डोक्याच्या चार जोड्या तिला आधार देण्यासाठी हात वर करतात. चकतीच्या भोवती चित्रलिपीतील मजकूर कोरलेला आहे. आतमध्ये आकृत्या कडेवरील डेकानपासून ते मध्यभागी असलेल्या उत्तरेकडील ताऱ्यांपर्यंत अंदाजे समकेंद्री वर्तुळांमध्ये मांडलेल्या आहेत. गोलाकार स्वरूप ग्रीक वाटते, आणि ते ग्रीक खगोलीय गोल आणि नकाशांवरून प्रेरित असावे, परंतु त्यातील प्रत्येक आकृती इजिप्शियन शैलीत काढलेली आहे.
कडेभोवती चालणारे डेकान
बाहेरील कडे छत्तीस डेकानना आकृत्यांच्या मिरवणुकीच्या रूपात दर्शवते, ज्यांपैकी अनेक नौकांमध्ये उभे किंवा बसलेले आहेत, जसे डेकान शतकानुशतके थडग्यांच्या छतांवर काढले जात होते. सोपदेत (सिरियस) त्यांच्यामध्ये शिंगांच्या मध्ये तारा असलेली आणि नौकेत बसलेली गाय म्हणून दिसते, आणि ओरायनचे तारे एका पुरुषाच्या रूपात दिसतात. येथील डेकान ही जुनी इजिप्शियन सूची आहे, ज्याची स्वतःची नावे आणि चित्रे आहेत, राशिचक्राशी जुळवून घेण्यासाठी शोधलेला हा संच नाही. कडेवर त्यांचे असणे संपूर्ण रचनेचा मुख्य मुद्दा स्पष्ट करते: स्थानिक तारका दिनदर्शिका बाहेरून आयात केलेल्या राशींना वेढून ठेवते. या कोरीव कामानंतरच्या काही पिढ्यांमध्ये ग्रीक ज्योतिष डेकानना राशींचे उपविभाग मानणार होते. डेंडेरा येथे ते अजूनही बाहेरील चौकट आहेत.
इजिप्शियन रूपातील बारा राशी
डेकानच्या आत बारा राशी एका परिपूर्ण वर्तुळाऐवजी सैल सर्पिलाकारात मांडल्या आहेत: मेष, वृषभ, मिथुन, कर्क, सिंह, धान्याची लोंबी घेतलेली कन्या, तूळ, वृश्चिक, धनु, मकर, कुंभ आणि दोन मीन. या बॅबिलोनियन आकृत्या आहेत, ज्यांपैकी काही मेसोपोटेमियामध्ये अत्यंत जुन्या होत्या, जसे की मकर (शेळी-मासा), आणि बहुतेक राशींनी आपली मेसोपोटेमियन रूपे टिकवून ठेवली आहेत. काही राशींना इजिप्शियन स्वरूप दिले गेले आहे. कुंभ राशी नाईलच्या पुराचा देव हापी याच्यासारखी रेखाटली आहे, जो दोन पात्रांमधून पाणी ओतत आहे. राशिचक्र टॉलेमिक काळात इजिप्तमध्ये पोहोचले, आणि मंदिराच्या सजावटीत त्याचे दिसणे हे ते किती वेगाने स्वीकारले गेले याच्या सर्वात स्पष्ट लक्षणांपैकी एक आहे.
ग्रह आणि त्यांची उच्च स्थाने
प्राचीन काळातील ज्ञात पाच ग्रह राशींच्या दरम्यान उभे असलेल्या देवतांच्या रूपात दिसतात. त्यांची स्थाने एखाद्या विशिष्ट रात्रीची नोंद दर्शवत नाहीत असे दिसते. बहुतेक टीकाकारांच्या मते प्रत्येक ग्रह ग्रीक ज्योतिषातील त्याच्या उच्च स्थानावर किंवा त्याच्या जवळ उभा आहे, ज्या राशीत ग्रह सर्वात बलवान मानला जात असे: मीनजवळ शुक्र, मकरजवळ मंगळ, कर्कजवळ गुरू, तुळेजवळ शनी आणि कन्येजवळ बुध. जर हे वाचन योग्य असेल, तर हे छत हेलेनिस्टिक ज्योतिषीय सिद्धांताचा एक भाग दर्शवते, जे त्याच्या कालखंडाशी जुळते. याचा अर्थ असाही होतो की हे राशिचक्र कुंडली नाही, आणि केवळ ग्रहांच्या स्थानांवरून कालनिर्णय करण्याचे प्रयत्न चुकीचे ठरतात.
दोन ग्रहणे आणि कालनिर्णय
राशींच्या कडेच्या आत दोन चकत्या ग्रहणे दर्शवतात. मीनाजवळ, एका सूर्य चकतीत बबूनची शेपटी धरलेली आयसिस दिसते; तुळेजवळ, एका चकतीत होरसचा डोळा आहे, जे चंद्राचे एक सामान्य प्रतीक आहे. डेंडेरा प्रकाशनासाठी राशिचक्राचा अभ्यास करणाऱ्या सिल्व्ही कॉव्हिल यांनी मीनाजवळील चकतीचा संबंध इ.स.पू. 51 च्या मार्चमधील सूर्यग्रहणाशी आणि तुळेजवळील डोळ्याचा संबंध इ.स.पू. 52 च्या सप्टेंबरमधील चंद्रग्रहणाशी जोडला, जी दोन्ही योग्य राशींमध्ये पडतात. यामुळे या रचनेचा काळ इ.स.पू. सुमारे 50 मध्ये, म्हणजेच बाराव्या टॉलेमीच्या कारकिर्दीच्या शेवटी आणि सातव्या क्लिओपात्राच्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीस येतो, जे मंदिराच्या स्वतःच्या बांधकाम इतिहासाशी जुळते. ही तारीख आता विद्वानांचे सर्वसंमत मत आहे.
आयताकृती राशिचक्र
डेंडेरा येथे दुसरे राशिचक्र आहे. मंदिराचे समोरील भव्य दालन, प्रोनाओस, इ.स. पहिल्या शतकात सुरुवातीच्या रोमन सम्राटांच्या काळात जोडले गेले, आणि त्याचे छत खगोलशास्त्रीय दृश्यांच्या लांब पट्ट्यांमध्ये विभागलेले आहे. बाहेरील पट्ट्यांमध्ये नटच्या आकृत्या संपूर्ण दालनाच्या लांबीवर पसरलेल्या आहेत, ज्या संध्याकाळी सूर्याला गिळतात आणि पहाटे त्याला जन्म देतात, आणि राशी व डेकान तिच्या शरीरावरून नौकांमधून प्रवास करतात. एका दृश्यात नटच्या शरीरातून सूर्याची किरणे मंदिराची देवता हाथोर हिच्या डोक्यावर पडतात. गोलाकार राशिचक्राच्या विपरीत, हे आयताकृती राशिचक्र आजही मूळ जागेवर आहे. मंदिराच्या आत पेटवलेल्या आगींच्या शतकानुशतकांच्या काजळीने ते काळवंडले होते, आणि 2000 व 2010 च्या दशकातील एका स्वच्छता मोहिमेने त्याचे मूळ रंग पुन्हा उघड केले.
| गोलाकार राशिचक्र | आयताकृती राशिचक्र | |
|---|---|---|
| स्थान | छतावरील पूर्वेकडील ओसिरिस चॅपलचे छत | प्रोनाओस, मुख्य समोरील दालनाचे छत |
| कालखंड | इ.स.पू. सुमारे 50 | इ.स. पहिले शतक |
| स्वरूप | चार स्त्रिया आणि आठ बहिरी ससाणा डोक्याच्या आकृत्यांनी धरलेली चकती | नटच्या आकृत्यांनी वेढलेले लांब पट्टे |
| डेकान | कडेभोवती चालणारी मिरवणूक | पट्ट्यांमध्ये नौकांमधून प्रवास करणारे |
| आज कुठे आहे | लूव्हर, पॅरिस; डेंडेरा येथे एक प्रतिकृती | डेंडेरा येथे मूळ जागेवर |
रेखाटले, कापले आणि जहाजाने नेले
युरोपचे लक्ष नेपोलियनच्या सैन्यापासून सुरू झाले. 1799 मध्ये उच्च इजिप्तमध्ये सैन्यासोबत प्रवास करणाऱ्या दॉमिनिक व्हिव्हांत देनॉं यांनी गोल राशिचक्राचे रेखाटन केले, आणि त्यांच्या 1802 च्या पुस्तकाने ते प्रसिद्ध केले. मोहिमेच्या अभियंत्यांनी 'डिस्क्रिप्शन द ल'इजिप्त'साठी अधिक अचूक रेखाटने तयार केली. 1821 मध्ये संग्राहक सेबास्तिएं लुई सोनिए यांनी ते काढून आणण्यासाठी झाँ-बाप्तिस्त लोलॉरे याला पाठवले. लोलॉरेने करवती आणि बंदुकीची दारू वापरून चॅपलच्या छतातून पाषाण कापून काढला, नाईल नदीवरून खाली आणला आणि फ्रान्सला पाठवला, जिथे तो 1822 मध्ये पोहोचला. राजा अठराव्या लुईने तो राजेशाही ग्रंथालयासाठी विकत घेतला आणि नंतर तो लूव्हरमध्ये हलवण्यात आला. इजिप्शियन अधिकाऱ्यांनी अलीकडच्या दशकांत तो परत करण्याची मागणी केली आहे. डेंडेरा येथे चॅपलच्या छतावर प्लास्टरची प्रतिकृती बसवलेली आहे.
वयावरून झालेला वाद
पॅरिसमध्ये हे राशिचक्र एका वादाच्या मध्यभागी पोहोचले. जोसेफ फूरिये यांच्यासह मोहिमेतील काही विद्वानांनी डेंडेरा आणि एस्ना येथील राशिचक्रांवरील राशींच्या मांडणीचा अर्थ, ती कोरली गेली तेव्हा अयन आणि संपात बिंदू कुठे होते याची नोंद, असा लावला होता, आणि अयनचलनाच्या आधारे ते आकाश हजारो वर्षे मागे नेले होते. जर हे खरे असते, तर इजिप्शियन खगोलशास्त्र तत्कालीन सर्वमान्य बायबलच्या कालक्रमापेक्षा जुने ठरले असते, आणि हे राशिचक्र दोन्ही बाजूंसाठी एक हत्यार बनले. दोन पुराव्यांनी हा वाद संपवला. 1822 मध्ये जाहीर झालेल्या शांपोलियोंच्या उलगड्याने मंदिराच्या कार्टुशमधील राज्यकर्त्यांची नावे आणि पदव्या वाचणे शक्य केले, जे टॉलेमी आणि रोमन सम्राटांचे होते. झाँ-आंत्वान लेत्रोन यांनी मंदिरांवरील ग्रीक शिलालेखांचा वापर करून याच उत्तरकालीन कालखंडाचा निष्कर्ष काढला. इतिहासकार जेड बुखवाल्ड आणि डायन ग्रेको जोसेफोविट्झ यांनी 2010 मध्ये 'द झोडिॲक ऑफ पॅरिस' या ग्रंथात संपूर्ण प्रकरणाची कथा मांडली आहे. प्रचंड वयाचे दावे अजूनही इंटरनेटवर फिरतात, परंतु ते त्याच चुकीच्या वाचनावर आधारलेले आहेत.
आजचा अभ्यास
या राशिचक्राचा आधुनिक अभ्यास मंदिराच्या संपूर्ण प्रकाशनावर आधारलेला आहे. ओगुस्त मारिएत यांनी एकोणिसाव्या शतकात इमारत स्वच्छ केली आणि तिचे कोरीव काम प्रकाशित केले, एमिल शासिना यांनी 1934 मध्ये तिच्या शिलालेखांची संपूर्ण आवृत्ती सुरू केली, आणि नंतरच्या विद्वानांनी, विशेषतः सिल्व्ही कॉव्हिल यांनी ती पुढे नेली. ऑटो नॉयगबाउअर आणि रिचर्ड पार्कर यांनी 1969 मध्ये 'इजिप्शियन अॅस्ट्रॉनॉमिकल टेक्स्ट्स'च्या तिसऱ्या खंडात डेंडेराच्या राशिचक्रांचा समावेश केला. ज्योतिषाच्या इतिहासासाठी, गोलाकार राशिचक्र हा एका लहान आणि निर्णायक कालखंडाचे मुख्य चित्र आहे. डेकान अजूनही इजिप्शियन होते, अजूनही स्वतःच्या नावांसह देवतांची मिरवणूक होते. काही पिढ्यांतच ते ग्रीक राशिचक्राच्या आत प्रत्येकी दहा अंशांचे, ग्रहांचे अधिपत्य असलेले छत्तीस मुखे बनणार होते, आणि तेच रूप अरबी आणि लॅटिन ज्योतिषातून टॅरोमध्ये गेले.
हा विभाग कसा वाचावा
वरील कार्डे राशिचक्राचा बाहेरून आत प्रवास करतात: मंदिर आणि छतावरील चॅपल, आधार देणाऱ्या आकृत्या, कडेवरील डेकान, राशी, ग्रह, ग्रहणे आणि मध्यभागी असलेले उत्तरेकडील तारे, त्यानंतर खालील दालनातील आयताकृती राशिचक्र आणि ते काढून नेण्याचा, वादाचा व अभ्यासाचा इतिहास. खालील व्यक्ती ते ज्यांच्या काळात बनवले गेले ते राज्यकर्ते, ज्यांनी ते रेखाटले, कापून नेले आणि त्याच्यावर वाद घातला ते फ्रेंच प्रवासी, आणि ज्यांनी त्याचा कालनिर्णय केला व ते प्रकाशित केले ते इजिप्तशास्त्रज्ञ आहेत. त्यापूर्वी आलेल्या जुन्या थडग्यांच्या व मंदिरांच्या छतांसाठी खगोलशास्त्रीय छते हे पृष्ठ पहा; राशींची दहा अंशांची मुखे म्हणून डेकानसाठी 'ज्योतिषातील मुखे' हे पृष्ठ पहा. हे पृष्ठ बावन्न भाषांमधील Tarot Academy संकलनाचा भाग आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
डेंडेराचे राशिचक्र काय आहे?
इ.स.पू. सुमारे 50 मध्ये उच्च इजिप्तमधील डेंडेरा येथील हाथोर मंदिराच्या छतावरील चॅपलच्या छतावर कोरलेला आकाशाचा एक गोलाकार नकाशा. हे कडेभोवती छत्तीस इजिप्शियन डेकान आणि आत बारा राशी दाखवते, ज्यामध्ये ग्रह, दोन ग्रहणे आणि उत्तरेकडील तारकासमूह समाविष्ट आहेत. हे आता पॅरिसमधील लूव्हरमध्ये आहे, आणि डेंडेरा येथे त्याची एक प्रतिकृती आहे.
डेंडेराचे राशिचक्र किती जुने आहे?
हे टॉलेमिक इजिप्तच्या शेवटच्या वर्षांतील, म्हणजे इ.स.पू. सुमारे 50 मधील आहे. मंदिराची पायाभरणी इ.स.पू. 54 मध्ये झाली होती, आणि राशिचक्राची दोन ग्रहण चिन्हे सप्टेंबर इ.स.पू. 52 मधील चंद्रग्रहणाशी आणि मार्च इ.स.पू. 51 मधील सूर्यग्रहणाशी जुळतात. ते हजारो वर्षे जुने असल्याचा दावा 1820 च्या दशकात खोडून काढला गेला आणि तो विद्वानांना मान्य नाही.
ज्योतिषासाठी हे का महत्त्वाचे आहे?
दोन पद्धतींच्या मिलनाचे हे सर्वात स्पष्ट चित्र आहे: इ.स.पू. सुमारे 2100 पासून वेळ मोजण्यासाठी वापरले जाणारे इजिप्शियन डेकान आणि टॉलेमींच्या काळात इजिप्तमध्ये आलेले बॅबिलोनियन राशिचक्र. त्यानंतर लगेचच, हेलेनिस्टिक ज्योतिषांनी राशीच्या दहा अंशांच्या प्रत्येक तृतीयांशात एक डेकान बसवला, ती मुखे आजही ज्योतिषात आणि गोल्डन डॉनद्वारे टॅरोच्या क्रमांकित मायनर कार्डांमध्ये वापरली जातात.
कडेभोवतीच्या आकृत्या कशाचे प्रतिनिधित्व करतात?
छत्तीस डेकानचे, जे देवतांच्या मिरवणुकीच्या रूपात काढलेले आहेत, ज्यांपैकी अनेक नौकांमध्ये आहेत. त्यांच्यामध्ये सिरियस शिंगांच्या मध्ये तारा असलेली आणि नौकेत बसलेली गाय म्हणून दिसते. चकतीच्या बाहेर, चार उभ्या स्त्रिया आणि गुडघे टेकलेल्या बहिरी ससाणा डोक्याच्या चार जोड्या आकाशाला वर धरून ठेवतात.
ग्रह एखाद्या विशिष्ट रात्री जिथे होते तिथे दाखवले आहेत का?
तसे दिसत नाही. बहुतेक भाष्यकारांच्या मते ग्रह ग्रीक ज्योतिषातील त्यांच्या उच्च स्थानांच्या राशींवर किंवा त्यांच्या जवळ उभे आहेत: मीनजवळ शुक्र, मकरजवळ मंगळ, कर्कजवळ गुरू, तुळेजवळ शनी आणि कन्येजवळ बुध. त्यामुळे हे राशिचक्र कुंडली नाही, आणि केवळ ग्रहांच्या स्थानांवरून कालनिर्णय केल्यास चुकीचे निष्कर्ष निघतात.
हे राशिचक्र लूव्हरमध्ये कसे पोहोचले?
1821 मध्ये संग्राहक सेबास्तिएं लुई सोनिए यांच्यासाठी काम करणाऱ्या झाँ-बाप्तिस्त लोलॉरे याने करवती आणि बंदुकीची दारू वापरून ते चॅपलच्या छतातून कापून काढले आणि जहाजाने फ्रान्सला पाठवले. राजा अठराव्या लुईने ते पॅरिसमधील राजेशाही ग्रंथालयासाठी विकत घेतले आणि नंतर ते लूव्हरमध्ये हलवण्यात आले, जिथे ते इजिप्शियन दालनात प्रदर्शित आहे.
डेंडेरा येथे दुसरे राशिचक्र आहे का?
होय. आयताकृती राशिचक्र मंदिराच्या प्रोनाओस या मुख्य समोरील दालनाच्या छताचा भाग व्यापते, जे इ.स. पहिल्या शतकात रोमन सम्राटांच्या काळात बांधले गेले होते. नटच्या आकृत्या पट्ट्यांवर पसरलेल्या आहेत, आणि तिच्या शरीरावरून नौकांमधून राशी आणि डेकान प्रवास करतात. हे अजूनही जागेवर आहे आणि 2000 व 2010 च्या दशकांतील जीर्णोद्धार मोहिमेत त्यावरील काजळी स्वच्छ करण्यात आली.
ते हजारो वर्षे जुने आहे असे लोकांना का वाटले?
नेपोलियनच्या मोहिमेतील विद्वानांनी राशींच्या मांडणीचा असा अर्थ लावला की ते कोरले गेले तेव्हा अयन आणि संपात बिंदू कुठे होते याची ती नोंद होती, आणि त्यांनी अयनचलनाचा वापर करून ती तारीख खूप मागे ढकलली. एकदा शांपोलियों यांनी राजेशाही चौकटी टॉलेमिक आणि रोमन राज्यकर्त्यांची नावे म्हणून वाचल्यावर आणि लेत्रोन यांनी ग्रीक शिलालेखांवरून कालनिर्णय केल्यावर तो युक्तिवाद कोसळला.
डेंडेराचे राशिचक्र हे सर्वात जुने राशिचक्र आहे का?
नाही. राशिचक्राचा शोध इ.स.पू. पाचव्या शतकाच्या सुमारास बॅबिलोनियामध्ये लागला होता, आणि बॅबिलोनियन ग्रंथ व कुंडल्या डेंडेराच्या अनेक शतके आधीपासून त्याचा वापर करत होत्या. तसेच हे एकमेव इजिप्शियन राशिचक्र नाही: एस्ना आणि इतर टॉलेमिक व रोमन मंदिरे आणि थडग्यांमध्येही राशिचक्रे आहेत. हे सर्वात प्रसिद्ध आणि सर्वोत्तम जतन झालेले गोलाकार उदाहरण आहे, आणि डेकान व राशी एकत्र असणारे सर्वात स्पष्ट चित्र आहे.
तुम्ही आजही डेंडेरा येथे ते पाहू शकता का?
डेंडेरा येथे तुम्हाला मंदिराच्या छतावरील मूळ चॅपलमध्ये प्लास्टरची एक प्रतिकृती दिसते; मूळ शिल्प लूव्हरमध्ये आहे. प्रोनाओसमधील आयताकृती राशिचक्र मूळ आहे आणि जागेवर आहे. हाथोरचे मंदिर इजिप्तमधील सर्वात चांगल्या प्रकारे जतन केलेल्या मंदिरांपैकी एक आहे, ज्याची छतावरील चॅपल आणि पायऱ्या शाबूत आहेत, आणि लक्सर व केना येथून नियमितपणे पर्यटक तेथे भेट देतात.
नवीनतम पोस्ट
टॅरो कार्डांचे प्राचीन ज्ञान शोधा आणि तुमच्या आध्यात्मिक प्रवासातील रहस्ये उलगडा. टॅरो वाचनाचे समृद्ध प्रतीकशास्त्र, अर्थ आणि व्यावहारिक उपयोग समजून घेण्यासाठी आमचा ब्लॉग हे तुमचे प्रवेशद्वार आहे.