Ναός της Αθώρ, περ. 50 π.Χ.
Ο ζωδιακός της Ντέντερα
Ένας κυκλικός χάρτης του ουρανού, σκαλισμένος γύρω στο 50 π.Χ. στην οροφή ενός παρεκκλησίου πάνω στη στέγη του ναού της Αθώρ στην Ντέντερα. Οι τριάντα έξι αιγυπτιακοί δεκανοί βαδίζουν γύρω από το χείλος του· στο εσωτερικό περιστρέφονται τα δώδεκα ζώδια που είχαν έρθει από τη Βαβυλώνα, με τους πλανήτες και δύο εκλείψεις ανάμεσά τους. Κόπηκε από τη στέγη το 1821 και από τότε βρίσκεται στο Παρίσι, ενώ τη θέση του καταλαμβάνει ένα εκμαγείο.
- δεκανοί στο χείλος
- 36
- ζώδια στο εσωτερικό
- 12
- η εποχή που σκαλίστηκε
- περ. 50 π.Χ.
Μέσα στον κυκλικό ουρανό
Ο ναός και το παρεκκλήσι που τον στέγαζαν, τα μέρη του δίσκου από το χείλος προς το κέντρο, οι εκλείψεις που τον χρονολογούν, ο ορθογώνιος συγγενής του στην αίθουσα από κάτω, και η ιστορία της αφαίρεσής του, των διαφωνιών γύρω του και της τελικής του ανάγνωσης.
Ο ναός της Αθώρ
Ο ναός που στέκει σήμερα στην Ντέντερα θεμελιώθηκε το 54 π.Χ. επί Πτολεμαίου ΙΒ΄, σε έναν τόπο ιερό για την Αθώρ από πολύ νωρίτερα, και διακοσμήθηκε στη διάρκεια της βασιλείας της Κλεοπάτρας Ζ΄ και αργότερα επί των Ρωμαίων αυτοκρατόρων. Είναι ένας από τους καλύτερα διατηρημένους ναούς της Αιγύπτου, μαζί με τη στέγη του.
Τα παρεκκλήσια της στέγης
Έξι μικρά παρεκκλήσια πάνω στη στέγη εξυπηρετούσαν τα μυστήρια του Όσιρι που τελούνταν τον μήνα Χοιάκ, όταν αναπαριστανόταν ο θάνατος και η αναγέννηση του θεού. Ο κυκλικός ζωδιακός σκαλίστηκε στην οροφή ενός από τα ανατολικά παρεκκλήσια: ένας ουρανός τοποθετημένος πάνω από τις τελετές ενός θεού που αναστήθηκε.
Ένας δίσκος στηριγμένος ψηλά
Ο ουρανός είναι ένας δίσκος που τον κρατούν ψηλά τέσσερις όρθιες γυναίκες στις γωνίες και τέσσερα ζεύγη γονατιστών γερακοκέφαλων μορφών ανάμεσά τους. Γύρω από την άκρη, ιερογλυφικά κείμενα πλαισιώνουν τη σκηνή. Οι κυκλικοί ουρανοί σπανίζουν στην αιγυπτιακή τέχνη, και ο δίσκος είναι αυτό που κάνει τον συγκεκριμένο ξεχωριστό.
Οι τριάντα έξι στο χείλος
Γύρω από την άκρη του δίσκου βαδίζουν οι τριάντα έξι δεκανοί, μορφές σε πομπή, πολλές μέσα σε βάρκες. Ανάμεσά τους η Σοπντέτ, ο Σείριος, εμφανίζεται ως αγελάδα ξαπλωμένη σε βάρκα με ένα άστρο ανάμεσα στα κέρατά της. Έτσι το γηγενές αιγυπτιακό αστρικό ημερολόγιο περικλείει όλα όσα βρίσκονται στο εσωτερικό του.
Δώδεκα ζώδια με αιγυπτιακό ένδυμα
Εντός του δακτυλίου των δεκανών περιστρέφονται τα δώδεκα ζώδια, τοποθετημένα σε μια χαλαρή σπείρα και όχι σε αυστηρό κύκλο: κριός, ταύρος, δίδυμοι, καρκίνος, λέων, παρθένος, ζυγός, σκορπιός, τοξότης, τράγος-ψάρι, υδροχόος και ψάρια. Τα περισσότερα κρατούν τις μεσοποταμιακές τους μορφές· ο υδροχόος σχεδιάζεται κοντά στον Χάπι, τον θεό του Νείλου.
Πλανήτες στο ύψωμά τους
Οι πέντε πλανήτες εμφανίζονται ως θεοί δίπλα στα ζώδια. Οι περισσότεροι σχολιαστές επισημαίνουν ότι στέκονται στα ζώδια του υψώματός τους στην ελληνική αστρολογία ή κοντά σε αυτά: η Αφροδίτη δίπλα στους Ιχθύες, ο Άρης δίπλα στον Αιγόκερω, ο Δίας δίπλα στον Καρκίνο, ο Κρόνος δίπλα στον Ζυγό, ο Ερμής δίπλα στην Παρθένο. Πρόκειται για διδασκαλία, όχι για τον ουρανό μιας συγκεκριμένης στιγμής.
Δύο εκλείψεις και μια χρονολογία
Δύο δίσκοι σημειώνουν εκλείψεις: κοντά στα ψάρια ένας ηλιακός δίσκος με την Ίσιδα να κρατά έναν μπαμπουίνο, κοντά στον ζυγό ένας δίσκος με το μάτι του Ώρου. Η Σιλβί Κοβίλ αντιστοίχισε τον δίσκο δίπλα στα ψάρια με μια ηλιακή έκλειψη του Μαρτίου του 51 π.Χ. και το μάτι δίπλα στον ζυγό με μια σεληνιακή έκλειψη του Σεπτεμβρίου του 52 π.Χ., δίνοντας έτσι στο ανάγλυφο τη χρονολογία του.
Το βόρειο κέντρο
Στο κέντρο, γύρω από τον πόλο, βρίσκονται οι παλαιοί αιγυπτιακοί βόρειοι αστερισμοί: το Μεσχετιού, το μπροστινό πόδι του ταύρου που είναι η δική μας Μεγάλη Άρκτος, και η θεά-ιπποπόταμος με τον κροκόδειλό της. Το αρχαιότερο στρώμα της αιγυπτιακής γνώσης των άστρων τοποθετείται στη μέση του νεότερου.
Ο ορθογώνιος ζωδιακός
Ένας δεύτερος ζωδιακός καλύπτει μέρος της οροφής της μεγάλης μπροστινής αίθουσας του ναού, η οποία χτίστηκε επί των πρώτων Ρωμαίων αυτοκρατόρων. Εδώ επιμήκεις μορφές της Νουτ πλαισιώνουν ζώνες με ζώδια και δεκανούς, και οι ακτίνες του ήλιου πέφτουν από το σώμα της στο κεφάλι της Αθώρ. Βρίσκεται ακόμη στη θέση του.
Κομμένος με πριόνια το 1821
Για λογαριασμό του συλλέκτη Σεμπαστιέν Λουί Σολνιέ, ο Ζαν-Μπατίστ Λελορέν έκοψε τον κυκλικό ζωδιακό από τη στέγη του παρεκκλησίου το 1821 με πριόνια και μπαρούτι και τον έστειλε με πλοίο στη Γαλλία. Ο Λουδοβίκος ΙΗ΄ τον αγόρασε για τη βασιλική βιβλιοθήκη, και αργότερα μεταφέρθηκε στο Λούβρο.
Η διαμάχη για την ηλικία του
Λόγιοι της εκστρατείας του Ναπολέοντα διάβασαν τους ζωδιακούς της Ντέντερα και της Έσνα ως καταγραφές ενός ουρανού χιλιάδων ετών, ισχυρισμός που απειλούσε τη βιβλική χρονολόγηση. Η αποκρυπτογράφηση του Σαμπολιόν και η μελέτη των ελληνικών επιγραφών από τον Λετρόν έδειξαν ότι οι ναοί ήταν πτολεμαϊκοί και ρωμαϊκοί.
Το Λούβρο και το εκμαγείο
Το πρωτότυπο εκτίθεται στις αιγυπτιακές αίθουσες του Λούβρου στο Παρίσι. Στην Ντέντερα ένα γύψινο εκμαγείο καλύπτει την οροφή του παρεκκλησίου, ακόμη μαυρισμένη σε σημεία από την αιθάλη, ενώ ο ορθογώνιος ζωδιακός από κάτω έχει καθαριστεί και δείχνει τα χρώματά του.
Όσοι τον έχτισαν, τον αφαίρεσαν και τον ερμήνευσαν
Οι τελευταίοι Πτολεμαίοι επί των οποίων υψώθηκε ο ναός, οι Γάλλοι επισκέπτες που τον σχεδίασαν, τον έκοψαν με πριόνια και διαφώνησαν για την ηλικία του, και οι αιγυπτιολόγοι που τον χρονολόγησαν και τον δημοσίευσαν.
Πτολεμαίος ΙΒ΄ ο Αυλητής
Πατέρας της Κλεοπάτρας Ζ΄, επί του οποίου θεμελιώθηκε το 54 π.Χ. ο σημερινός ναός της Αθώρ. Ο κυκλικός ζωδιακός ανήκει στα χρόνια γύρω από το τέλος της δικής του βασιλείας και την αρχή της βασιλείας της κόρης του.
Κλεοπάτρα Ζ΄
Η τελευταία ηγεμόνας της πτολεμαϊκής Αιγύπτου, που απεικονίζεται με τον γιο της Καισαρίωνα στον πίσω τοίχο του ναού της Ντέντερα. Η διακόσμηση του ναού συνεχίστηκε στη διάρκεια της βασιλείας της, τη γενιά κατά την οποία ο ζωδιακός και οι δεκανοί ενώθηκαν στην πέτρα.
Ντομινίκ Βιβάν Ντενόν
Καλλιτέχνης που ακολούθησε τον γαλλικό στρατό στην Άνω Αίγυπτο και σχεδίασε τον κυκλικό ζωδιακό το 1799. Το «Voyage dans la Basse et la Haute Égypte» του 1802 τον έκανε διάσημο στην Ευρώπη· αργότερα ο Ντενόν έγινε ο πρώτος διευθυντής του Λούβρου.
Ζοζέφ Φουριέ
Μαθηματικός και γραμματέας του Ινστιτούτου της Αιγύπτου, που έγραψε τον ιστορικό πρόλογο της «Description de l'Égypte». Ήταν ένας από τους λογίους που πίστευαν ότι οι αιγυπτιακοί ζωδιακοί κατέγραφαν ουρανούς πανάρχαιων εποχών.
Σεμπαστιέν Λουί Σολνιέ & Ζαν-Μπατίστ Λελορέν
Ο συλλέκτης που χρηματοδότησε την αφαίρεση του κυκλικού ζωδιακού και ο μηχανικός που την εκτέλεσε το 1821, κόβοντας την πέτρα από τη στέγη του παρεκκλησίου και κατεβάζοντάς την από τον Νείλο και από εκεί ως το Παρίσι.
Ζαν-Φρανσουά Σαμπολιόν
Ο αποκρυπτογράφος των ιερογλυφικών. Από το 1822 μπορούσε να διαβάζει τα ονόματα και τους τίτλους των Πτολεμαίων και των Ρωμαίων ηγεμόνων στα βασιλικά πλαίσια (καρτούς), και αυτό έδωσε έναν άμεσο τρόπο χρονολόγησης ναών όπως της Ντέντερα και βοήθησε να κλείσει η διαμάχη για την ηλικία του ζωδιακού.
Ζαν-Αντουάν Λετρόν
Κλασικός φιλόλογος που χρησιμοποίησε τις ελληνικές επιγραφές των αιγυπτιακών ναών για να τους χρονολογήσει στην πτολεμαϊκή και τη ρωμαϊκή εποχή, και υποστήριξε ότι οι ζωδιακοί της Ντέντερα και της Έσνα ανήκαν σε αυτή την ύστερη περίοδο.
Ογκίστ Μαριέτ
Ιδρυτής της υπηρεσίας αρχαιοτήτων της Αιγύπτου, που καθάρισε τον ναό της Ντέντερα από την άμμο και τα μεταγενέστερα σπίτια που τον γέμιζαν και δημοσίευσε τα ανάγλυφά του σε αρκετούς τόμους με τον τίτλο «Dendérah».
Εμίλ Σασινά
Αιγυπτιολόγος που ξεκίνησε το 1934 την πλήρη δημοσίευση των επιγραφών του ναού, «Le temple de Dendara», μια σειρά που συνέχισαν μεταγενέστεροι μελετητές και που παραμένει η έκδοση αναφοράς.
Σιλβί Κοβίλ
Αιγυπτιολόγος που συνέχισε τη δημοσίευση της Ντέντερα και έγραψε την καθιερωμένη σύγχρονη μελέτη του ζωδιακού, χρονολογώντας τον από τις δύο εκλείψεις του στα χρόνια γύρω στο 50 π.Χ.
Τι είναι ο ζωδιακός της Ντέντερα
Ο ζωδιακός της Ντέντερα είναι ένας κυκλικός χάρτης του ουρανού, σκαλισμένος σε ψαμμίτη στην οροφή ενός μικρού παρεκκλησίου πάνω στη στέγη του ναού της Αθώρ στην Ντέντερα, στην Άνω Αίγυπτο, γύρω στο 50 π.Χ. Δείχνει δύο συστήματα σε μία εικόνα. Γύρω από το χείλος βαδίζουν οι τριάντα έξι δεκανοί, οι γηγενείς αιγυπτιακές ομάδες άστρων που επί δύο χιλιάδες χρόνια έδειχναν τις ώρες και τις δεκαήμερες εβδομάδες. Στο εσωτερικό τους περιστρέφονται τα δώδεκα ζώδια, που είχαν φτάσει στην Αίγυπτο από τη Βαβυλώνα μόλις λίγους αιώνες νωρίτερα. Οι πλανήτες στέκονται ανάμεσα στα ζώδια, οι βόρειοι αστερισμοί βρίσκονται στο κέντρο, και σημειώνονται δύο εκλείψεις. Το ανάγλυφο είναι η σαφέστερη σωζόμενη εικόνα της στιγμής που οι δεκανοί και ο ζωδιακός συνδυάστηκαν, την ώρα ακριβώς που οι ελληνιστικοί αστρολόγοι τοποθετούσαν κάθε δεκανό σε ένα τρίτο των δέκα μοιρών ενός ζωδίου. Αφαιρέθηκε από τον ναό το 1821 και βρίσκεται σήμερα στο Λούβρο.
Ο ναός και τα παρεκκλήσια της στέγης του
Η Αθώρ λατρευόταν στην Ντέντερα ήδη από το Παλαιό Βασίλειο, όμως ο ναός που στέκει εκεί σήμερα είναι όψιμος. Θεμελιώθηκε το 54 π.Χ. επί Πτολεμαίου ΙΒ΄ και διακοσμήθηκε τις επόμενες δεκαετίες επί Κλεοπάτρας Ζ΄, που εμφανίζεται με τον γιο της Καισαρίωνα στον πίσω τοίχο του, και έπειτα επί των Ρωμαίων αυτοκρατόρων. Στη στέγη του υπάρχουν έξι μικρά παρεκκλήσια, τρία σε κάθε πλευρά, αφιερωμένα στον Όσιρι. Εξυπηρετούσαν τα μυστήρια του Όσιρι που τελούνταν τον μήνα Χοιάκ, όταν ο θάνατος του θεού, η συγκέντρωση του σώματός του και η αναγέννησή του αναπαριστάνονταν με ομοιώματα πλασμένα από χώμα και σιτάρι. Τα κείμενα αυτών των τελετών είναι σκαλισμένα στους τοίχους των παρεκκλησίων. Ο κυκλικός ζωδιακός βρισκόταν στην οροφή ενός από τα ανατολικά παρεκκλήσια, οπότε ο ουρανός που απεικονίζει τοποθετήθηκε πάνω από μια λατρεία θανάτου και επιστροφής, το ίδιο σχήμα που ακολουθούσαν και οι ίδιοι οι δεκανοί στην αιγυπτιακή σκέψη.
Ένας κυκλικός ουρανός που τον κρατούν ψηλά
Η σύνθεση είναι ασυνήθιστη για την αιγυπτιακή τέχνη. Οι περισσότεροι αιγυπτιακοί ουρανοί είναι μακριές ζώνες ή το τοξωτό σώμα της Νουτ, ενώ αυτός εδώ είναι δίσκος. Τέσσερις όρθιες γυναίκες τον κρατούν ψηλά στις γωνίες, και ανάμεσά τους τέσσερα ζεύγη γονατιστών γερακοκέφαλων μορφών υψώνουν τα χέρια τους για να τον στηρίξουν. Γύρω από τον δίσκο τρέχουν ιερογλυφικά κείμενα. Στο εσωτερικό οι μορφές είναι διατεταγμένες σε δακτυλίους, κατά προσέγγιση ομόκεντρους, από τους δεκανούς στην άκρη ως τα βόρεια άστρα στο κέντρο. Το κυκλικό σχήμα μοιάζει ελληνικό, και ίσως οφείλει κάτι στις ελληνικές ουράνιες σφαίρες και στους χάρτες του ουρανού, όμως κάθε μορφή του είναι σχεδιασμένη με αιγυπτιακή τεχνοτροπία.
Οι δεκανοί γύρω από το χείλος
Ο εξωτερικός δακτύλιος φέρει τους τριάντα έξι δεκανούς ως πομπή μορφών, πολλές όρθιες ή καθιστές μέσα σε βάρκες, όπως σχεδιάζονταν οι δεκανοί στις οροφές των τάφων εδώ και αιώνες. Η Σοπντέτ, ο Σείριος, εμφανίζεται ανάμεσά τους ως αγελάδα ξαπλωμένη σε βάρκα με ένα άστρο ανάμεσα στα κέρατά της, και τα άστρα του Ωρίωνα ως άνδρας. Οι δεκανοί εδώ είναι ο παλαιός αιγυπτιακός κατάλογος, με τα δικά του ονόματα και τις δικές του εικόνες, και όχι μια ομάδα επινοημένη για να ταιριάξει με τον ζωδιακό. Η θέση τους στο χείλος εκφράζει το νόημα όλης της σύνθεσης: το γηγενές αστρικό ημερολόγιο περικλείει το εισαγόμενο. Λίγες γενιές μετά από αυτό το ανάγλυφο, η ελληνική αστρολογία θα αντιμετώπιζε τους δεκανούς ως υποδιαιρέσεις των ζωδίων. Στην Ντέντερα εξακολουθούν να είναι το πλαίσιο.
Τα δώδεκα ζώδια σε αιγυπτιακή μορφή
Εντός του δακτυλίου των δεκανών τα δώδεκα ζώδια απλώνονται σε μια χαλαρή σπείρα και όχι σε τέλειο κύκλο: ο κριός, ο ταύρος, οι δίδυμοι, ο καρκίνος, ο λέων, η παρθένος με ένα στάχυ, ο ζυγός, ο σκορπιός, ο τοξότης, ο τράγος-ψάρι, ο υδροχόος και τα δύο ψάρια. Είναι οι βαβυλωνιακές μορφές, αρκετές από τις οποίες είναι πολύ παλιές στη Μεσοποταμία, όπως ο τράγος-ψάρι, και οι περισσότερες κρατούν τα μεσοποταμιακά τους σχήματα. Ορισμένες έχουν γίνει αιγυπτιακές. Ο υδροχόος σχεδιάζεται κοντά στον Χάπι, τον θεό της πλημμύρας του Νείλου, και χύνει νερό από δύο αγγεία. Ο ζωδιακός έφτασε στην Αίγυπτο κατά την πτολεμαϊκή εποχή, και η εμφάνισή του στη διακόσμηση των ναών είναι από τις σαφέστερες ενδείξεις για το πόσο γρήγορα αφομοιώθηκε.
Οι πλανήτες και τα υψώματά τους
Οι πέντε πλανήτες που γνώριζε η αρχαιότητα εμφανίζονται ως θεοί όρθιοι ανάμεσα στα ζώδια. Οι θέσεις τους δεν φαίνεται να καταγράφουν μια συγκεκριμένη νύχτα. Οι περισσότεροι σχολιαστές επισημαίνουν ότι ο καθένας βρίσκεται στο ζώδιο του υψώματός του ή κοντά σε αυτό, δηλαδή στο ζώδιο όπου κατά την ελληνική αστρολογία ένας πλανήτης έχει τη μεγαλύτερη δύναμή του: η Αφροδίτη δίπλα στους Ιχθύες, ο Άρης δίπλα στον Αιγόκερω, ο Δίας δίπλα στον Καρκίνο, ο Κρόνος δίπλα στον Ζυγό και ο Ερμής δίπλα στην Παρθένο. Αν η ερμηνεία αυτή είναι σωστή, η οροφή αποτυπώνει ένα κομμάτι της ελληνιστικής αστρολογικής διδασκαλίας, πράγμα που ταιριάζει με τη χρονολογία της. Σημαίνει επίσης ότι ο ζωδιακός δεν είναι ωροσκόπιο, και ότι οι απόπειρες να χρονολογηθεί μόνο από τις θέσεις των πλανητών καταλήγουν σε λάθος.
Δύο εκλείψεις και μια χρονολογία
Δύο δίσκοι μέσα στον δακτύλιο των ζωδίων σημειώνουν εκλείψεις. Κοντά στα ψάρια, ένας ηλιακός δίσκος περιέχει την Ίσιδα που κρατά έναν μπαμπουίνο από την ουρά· κοντά στον ζυγό, ένας δίσκος περιέχει το μάτι του Ώρου, συνηθισμένη εικόνα για τη σελήνη. Η Σιλβί Κοβίλ, που μελέτησε τον ζωδιακό για τη δημοσίευση της Ντέντερα, αντιστοίχισε τον δίσκο δίπλα στα ψάρια με μια ηλιακή έκλειψη του Μαρτίου του 51 π.Χ. και το μάτι δίπλα στον ζυγό με μια σεληνιακή έκλειψη του Σεπτεμβρίου του 52 π.Χ., που και οι δύο πέφτουν στα σωστά ζώδια. Αυτό τοποθετεί τη σύνθεση στα χρόνια γύρω στο 50 π.Χ., στο τέλος της βασιλείας του Πτολεμαίου ΙΒ΄ και στην αρχή της βασιλείας της Κλεοπάτρας Ζ΄, πράγμα που συμφωνεί με όσα υποδηλώνει η οικοδομική ιστορία του ίδιου του ναού. Η χρονολογία αυτή είναι σήμερα κοινά αποδεκτή από τους μελετητές.
Ο ορθογώνιος ζωδιακός
Η Ντέντερα έχει και δεύτερο ζωδιακό. Η μεγάλη μπροστινή αίθουσα του ναού, ο πρόναος, προστέθηκε επί των πρώτων Ρωμαίων αυτοκρατόρων τον πρώτο αιώνα μ.Χ., και η οροφή της χωρίζεται σε μακριές ζώνες με αστρονομικές σκηνές. Στις εξωτερικές ζώνες, μορφές της Νουτ απλώνονται σε όλο το μήκος της αίθουσας, καταπίνοντας τον ήλιο το βράδυ και γεννώντας τον την αυγή, και τα ζώδια και οι δεκανοί ταξιδεύουν μέσα σε βάρκες κατά μήκος του σώματός της. Σε μια σκηνή οι ακτίνες του ήλιου πέφτουν από τη Νουτ στο κεφάλι της Αθώρ, της θεάς του ναού. Σε αντίθεση με τον κυκλικό, ο ορθογώνιος ζωδιακός βρίσκεται ακόμη στη θέση του. Η αιθάλη αιώνων από φωτιές που άναβαν μέσα στον ναό τον είχε μαυρίσει, και μια εκστρατεία καθαρισμού στις δεκαετίες του 2000 και του 2010 αποκατέστησε τα χρώματά του.
| Κυκλικός ζωδιακός | Ορθογώνιος ζωδιακός | |
|---|---|---|
| Θέση | οροφή ενός ανατολικού παρεκκλησίου του Όσιρι στη στέγη | οροφή του πρόναου, της μπροστινής αίθουσας |
| Χρονολογία | περ. 50 π.Χ. | 1ος αιώνας μ.Χ. |
| Μορφή | δίσκος που τον κρατούν τέσσερις γυναίκες και οκτώ γερακοκέφαλες μορφές | μακριές ζώνες που πλαισιώνονται από μορφές της Νουτ |
| Δεκανοί | πομπή γύρω από το χείλος | σε βάρκες κατά μήκος των ζωνών |
| Πού βρίσκεται σήμερα | Λούβρο, Παρίσι· εκμαγείο στην Ντέντερα | στη θέση του στην Ντέντερα |
Σχεδιασμένος, κομμένος και μεταφερμένος
Το ευρωπαϊκό ενδιαφέρον ξεκίνησε με τον στρατό του Ναπολέοντα. Το 1799 ο Ντομινίκ Βιβάν Ντενόν, που ταξίδευε με τα στρατεύματα στην Άνω Αίγυπτο, σχεδίασε τον κυκλικό ζωδιακό, και το βιβλίο του του 1802 τον έκανε διάσημο. Οι μηχανικοί της εκστρατείας εκπόνησαν ακριβέστερα σχέδια για την «Description de l'Égypte». Το 1821 ο συλλέκτης Σεμπαστιέν Λουί Σολνιέ έστειλε τον Ζαν-Μπατίστ Λελορέν να τον αφαιρέσει. Ο Λελορέν έκοψε την πέτρα από τη στέγη του παρεκκλησίου με πριόνια και μπαρούτι, την κατέβασε από τον Νείλο και την έστειλε με πλοίο στη Γαλλία, όπου έφτασε το 1822. Ο βασιλιάς Λουδοβίκος ΙΗ΄ την αγόρασε για τη βασιλική βιβλιοθήκη, και αργότερα μεταφέρθηκε στο Λούβρο. Τις τελευταίες δεκαετίες Αιγύπτιοι αξιωματούχοι έχουν ζητήσει την επιστροφή της. Ένα γύψινο εκμαγείο καλύπτει την οροφή του παρεκκλησίου στην Ντέντερα.
Η διαμάχη για την ηλικία του
Στο Παρίσι ο ζωδιακός έφτασε στη μέση μιας διαμάχης. Ορισμένοι λόγιοι της εκστρατείας, ανάμεσά τους ο Ζοζέφ Φουριέ, είχαν διαβάσει τη διάταξη των ζωδίων στους ζωδιακούς της Ντέντερα και της Έσνα ως καταγραφή του σημείου όπου βρίσκονταν τα ηλιοστάσια και οι ισημερίες όταν σκαλίστηκαν, και μέσω της μετάπτωσης είχαν τοποθετήσει εκείνον τον ουρανό χιλιάδες χρόνια πίσω στο παρελθόν. Αν ίσχυε αυτό, η αιγυπτιακή αστρονομία ήταν αρχαιότερη από τη βιβλική χρονολόγηση που ήταν τότε ευρέως αποδεκτή, και ο ζωδιακός έγινε όπλο και για τις δύο πλευρές. Δύο σειρές τεκμηρίων έκλεισαν τη διαφωνία. Η αποκρυπτογράφηση του Σαμπολιόν, που ανακοινώθηκε το 1822, επέτρεψε την ανάγνωση των ονομάτων και των τίτλων των ηγεμόνων στα βασιλικά πλαίσια του ναού, τα οποία ανήκαν σε Πτολεμαίους και Ρωμαίους αυτοκράτορες. Ο Ζαν-Αντουάν Λετρόν χρησιμοποίησε τις ελληνικές επιγραφές των ναών και κατέληξε στην ίδια όψιμη χρονολογία. Οι ιστορικοί Τζεντ Μπούκγουαλντ και Νταϊάν Γκρέκο Τζοζεφόβιτς αφηγήθηκαν ολόκληρη την υπόθεση στο «The Zodiac of Paris» το 2010. Ισχυρισμοί για μεγάλη αρχαιότητα κυκλοφορούν ακόμη στο διαδίκτυο, στηρίζονται όμως στην ίδια παρανάγνωση.
Η ανάγνωσή του σήμερα
Η σύγχρονη μελέτη του ζωδιακού στηρίζεται στην πλήρη δημοσίευση του ναού. Ο Ογκίστ Μαριέτ καθάρισε το κτίριο τον δέκατο ένατο αιώνα και δημοσίευσε τα ανάγλυφά του, ο Εμίλ Σασινά ξεκίνησε το 1934 την πλήρη έκδοση των επιγραφών του, και μεταγενέστεροι μελετητές, πάνω απ' όλους η Σιλβί Κοβίλ, τη συνέχισαν. Ο Ότο Νόιγκεμπαουερ και ο Ρίτσαρντ Πάρκερ συμπεριέλαβαν τους ζωδιακούς της Ντέντερα στον τρίτο τόμο των «Egyptian Astronomical Texts» το 1969. Για την ιστορία της αστρολογίας, ο κυκλικός ζωδιακός είναι η εικόνα-κλειδί μιας σύντομης και αποφασιστικής περιόδου. Οι δεκανοί ήταν ακόμη αιγυπτιακοί, ακόμη μια πομπή θεών με τα δικά τους ονόματα. Μέσα σε λίγες γενιές θα γίνονταν τριάντα έξι πρόσωπα των δέκα μοιρών το καθένα, με πλανητικούς κυβερνήτες, μέσα σε έναν ελληνικό ζωδιακό, και αυτή η μορφή πέρασε μέσα από την αραβική και τη λατινική αστρολογία στο ταρώ.
Πώς να διαβάσετε αυτή την ενότητα
Οι παραπάνω κάρτες διασχίζουν τον ζωδιακό από έξω προς τα μέσα: ο ναός και το παρεκκλήσι της στέγης, οι μορφές που τον στηρίζουν, οι δεκανοί στο χείλος, τα ζώδια, οι πλανήτες, οι εκλείψεις και τα βόρεια άστρα στο κέντρο, έπειτα ο ορθογώνιος ζωδιακός στην αίθουσα από κάτω και η ιστορία της αφαίρεσης, της διαμάχης και της μελέτης. Οι παρακάτω μορφές είναι οι ηγεμόνες επί των οποίων φτιάχτηκε, οι Γάλλοι επισκέπτες που τον σχεδίασαν, τον αφαίρεσαν και διαφώνησαν γι' αυτόν, και οι αιγυπτιολόγοι που τον χρονολόγησαν και τον δημοσίευσαν. Για τις παλαιότερες οροφές τάφων και ναών που προηγήθηκαν, δείτε τη σελίδα για τις αστρονομικές οροφές· για τους δεκανούς ως πρόσωπα των δέκα μοιρών μέσα στα ζώδια, δείτε τη σελίδα για τα πρόσωπα. Η σελίδα αυτή αποτελεί μέρος της εγκυκλοπαίδειας της Tarot Academy σε πενήντα δύο γλώσσες.
Συχνές ερωτήσεις
Τι είναι ο ζωδιακός της Ντέντερα;
Ένας κυκλικός χάρτης του ουρανού, σκαλισμένος γύρω στο 50 π.Χ. στην οροφή ενός παρεκκλησίου πάνω στη στέγη του ναού της Αθώρ στην Ντέντερα της Άνω Αιγύπτου. Δείχνει τους τριάντα έξι αιγυπτιακούς δεκανούς γύρω από το χείλος και τα δώδεκα ζώδια στο εσωτερικό, μαζί με τους πλανήτες, δύο εκλείψεις και τους βόρειους αστερισμούς. Σήμερα βρίσκεται στο Λούβρο στο Παρίσι, και ένα εκμαγείο καταλαμβάνει τη θέση του στην Ντέντερα.
Πόσο παλιός είναι ο ζωδιακός της Ντέντερα;
Χρονολογείται γύρω στο 50 π.Χ., στα τελευταία χρόνια της πτολεμαϊκής Αιγύπτου. Ο ναός θεμελιώθηκε το 54 π.Χ., και τα δύο σύμβολα εκλείψεων του ζωδιακού αντιστοιχούν σε μια σεληνιακή έκλειψη του Σεπτεμβρίου του 52 π.Χ. και σε μια ηλιακή έκλειψη του Μαρτίου του 51 π.Χ. Οι παλαιότεροι ισχυρισμοί ότι καταγράφει έναν ουρανό χιλιάδων ετών ανασκευάστηκαν τη δεκαετία του 1820 και δεν τους δέχονται οι μελετητές.
Γιατί είναι σημαντικός για την αστρολογία;
Είναι η σαφέστερη εικόνα της συνάντησης δύο συστημάτων: των αιγυπτιακών δεκανών, που χρησιμοποιούνταν για τη μέτρηση του χρόνου από το 2100 π.Χ. περίπου, και του βαβυλωνιακού ζωδιακού, που έφτασε στην Αίγυπτο επί των Πτολεμαίων. Λίγο αργότερα οι ελληνιστικοί αστρολόγοι τοποθέτησαν έναν δεκανό σε κάθε τρίτο των δέκα μοιρών ενός ζωδίου: είναι τα πρόσωπα που χρησιμοποιούνται ακόμη στην αστρολογία και, μέσω της Χρυσής Αυγής, στις αριθμητικές κάρτες της Μικρής Αρκάνας του ταρώ.
Τι αναπαριστούν οι μορφές γύρω από την άκρη;
Τους τριάντα έξι δεκανούς, σχεδιασμένους ως πομπή θεών, πολλοί από τους οποίους βρίσκονται σε βάρκες. Ανάμεσά τους ο Σείριος εμφανίζεται ως αγελάδα ξαπλωμένη σε βάρκα με ένα άστρο ανάμεσα στα κέρατά της. Έξω από τον δίσκο, τέσσερις όρθιες γυναίκες και τέσσερα ζεύγη γονατιστών γερακοκέφαλων μορφών κρατούν ψηλά τον ουρανό.
Δείχνονται οι πλανήτες εκεί όπου βρίσκονταν μια συγκεκριμένη νύχτα;
Όπως φαίνεται, όχι. Οι περισσότεροι σχολιαστές επισημαίνουν ότι οι πλανήτες στέκονται στα ζώδια του υψώματός τους ή κοντά σε αυτά, σύμφωνα με μια διδασκαλία της ελληνικής αστρολογίας: η Αφροδίτη δίπλα στους Ιχθύες, ο Άρης δίπλα στον Αιγόκερω, ο Δίας δίπλα στον Καρκίνο, ο Κρόνος δίπλα στον Ζυγό και ο Ερμής δίπλα στην Παρθένο. Επομένως ο ζωδιακός δεν είναι ωροσκόπιο, και η χρονολόγησή του μόνο από τις θέσεις των πλανητών οδηγεί σε λανθασμένα αποτελέσματα.
Πώς έφτασε ο ζωδιακός στο Λούβρο;
Το 1821 ο Ζαν-Μπατίστ Λελορέν, για λογαριασμό του συλλέκτη Σεμπαστιέν Λουί Σολνιέ, τον έκοψε από τη στέγη του παρεκκλησίου με πριόνια και μπαρούτι και τον έστειλε με πλοίο στη Γαλλία. Ο βασιλιάς Λουδοβίκος ΙΗ΄ τον αγόρασε για τη βασιλική βιβλιοθήκη στο Παρίσι, και αργότερα μεταφέρθηκε στο Λούβρο, όπου εκτίθεται στις αιγυπτιακές αίθουσες.
Υπάρχει δεύτερος ζωδιακός στην Ντέντερα;
Ναι. Ο ορθογώνιος ζωδιακός καλύπτει μέρος της οροφής του πρόναου, της μεγάλης μπροστινής αίθουσας του ναού, η οποία χτίστηκε τον πρώτο αιώνα μ.Χ. επί των Ρωμαίων αυτοκρατόρων. Μορφές της Νουτ απλώνονται κατά μήκος των ζωνών, με τα ζώδια και τους δεκανούς σε βάρκες πάνω στο σώμα της. Βρίσκεται ακόμη στη θέση του και καθαρίστηκε από την αιθάλη σε μια εκστρατεία αποκατάστασης στις δεκαετίες του 2000 και του 2010.
Γιατί πίστευαν ότι ήταν χιλιάδων ετών;
Λόγιοι της εκστρατείας του Ναπολέοντα ερμήνευσαν τη διάταξη των ζωδίων ως καταγραφή του σημείου όπου έπεφταν τα ηλιοστάσια και οι ισημερίες όταν σκαλίστηκε, και χρησιμοποίησαν τη μετάπτωση για να μεταθέσουν αυτή τη χρονολογία πολύ πίσω. Το επιχείρημα κατέρρευσε μόλις ο Σαμπολιόν μπόρεσε να διαβάσει τα βασιλικά πλαίσια ως ονόματα Πτολεμαίων και Ρωμαίων ηγεμόνων και ο Λετρόν χρονολόγησε τους ναούς από τις ελληνικές τους επιγραφές.
Είναι ο ζωδιακός της Ντέντερα ο αρχαιότερος ζωδιακός;
Όχι. Ο ζωδιακός επινοήθηκε στη Βαβυλωνία γύρω στον πέμπτο αιώνα π.Χ., και βαβυλωνιακά κείμενα και ωροσκόπια τον χρησιμοποιούν αιώνες πριν από την Ντέντερα. Ούτε είναι ο μόνος αιγυπτιακός ζωδιακός: η Έσνα και άλλοι πτολεμαϊκοί και ρωμαϊκοί ναοί και τάφοι έχουν επίσης ζωδιακούς. Είναι το πιο γνωστό και το καλύτερα διατηρημένο κυκλικό παράδειγμα, και η σαφέστερη εικόνα δεκανών και ζωδίων μαζί.
Μπορεί κανείς να τον δει ακόμη στην Ντέντερα;
Στην Ντέντερα βλέπετε ένα γύψινο εκμαγείο στο αρχικό παρεκκλήσι πάνω στη στέγη του ναού· το πρωτότυπο βρίσκεται στο Λούβρο. Ο ορθογώνιος ζωδιακός στον πρόναο είναι αυθεντικός και βρίσκεται στη θέση του. Ο ναός της Αθώρ είναι από τους καλύτερα διατηρημένους της Αιγύπτου, με τα παρεκκλήσια της στέγης και τα κλιμακοστάσιά του ακέραια, και δέχεται τακτικά επισκέπτες από το Λούξορ και την Κένα.
Τελευταίες Αναρτήσεις
Ανακαλύψτε την αρχαία σοφία των καρτών ταρώ και ξεκλειδώστε τα μυστήρια του πνευματικού σας ταξιδιού. Το ιστολόγιό μας είναι η πύλη σας για την κατανόηση του πλούσιου συμβολισμού, των νοημάτων και των πρακτικών εφαρμογών της ανάγνωσης ταρώ.