IJslandse staven

Wat ze zijn

Galdrastafir, oftewel magische staven, zijn getekende zegels uit de IJslandse grimoire-traditie: geometrische figuren, meestal radiaal symmetrisch, opgebouwd uit gekruiste lijnen met vertakkingen en haken, getekend op papier, hout, perkament of direct op het lichaam.

Elk teken heeft een omschreven doel, en die doelen zijn vaak verrassend alledaags. Naast de beroemde symbolen zijn er staven om een dief op te sporen, een worstelwedstrijd te winnen, de liefde van een meisje te wekken, een neusbloeding te stelpen, een slot te openen, te voorkomen dat de melk van een koe opdroogt of een vos bij de lammeren weg te houden. Sommige grimoires schrijven opzienbarende ingrediënten voor (bloed van een bepaalde vinger, de hersenen van een raaf) met nauwkeurige instructies over waar en wanneer het teken moet worden aangebracht.

De traditie is authentiek, historisch gedocumenteerd en inhoudelijk buitengewoon boeiend. Ze behoort echter toe aan het vroegmoderne IJsland: een sobere, lutherse samenleving met een opmerkelijke leescultuur tussen de zestiende en negentiende eeuw, en niet aan de Vikingtijd.

De kwestie van de Vegvísir

De Vegvísir is de achtarmige staaf die overal wordt verkocht als een Vikingkompas, bij talloze mensen op de huid getatoeëerd staat en op ontelbare T-shirts prijkt. Het loont om de feitelijke historische bronnen hiernaast te leggen.

Het symbool verschijnt in het Huld-manuscript, samengesteld door Geir Vigfússon in 1860. Twee andere IJslandse manuscripten uit ongeveer dezelfde periode bevatten het eveneens. Dat is de gehele historische overlevering.

De tekst in het Huld-manuscript vermeldt dat wie dit teken bij zich draagt, de weg niet zal kwijtraken in storm of ontij, zelfs wanneer de route onbekend is.

Kortom: een negentiende-eeuws IJslands handschrift, zo'n achthonderd jaar na het einde van de Vikingtijd, beschrijft een bezwering om op het land niet te verdwalen bij noodweer. Het is geen navigatie-instrument, niet maritiem, niet afkomstig van Vikingen en niet runisch: de Vegvísir bevat geen enkele rune en is er ook niet op gebaseerd.

Dat maakt het symbool geenszins waardeloos. Het maakt het tot een negentiende-eeuwse IJslandse volksbezwering, wat op zichzelf een fascinerend historisch gegeven is. Het kan alleen de beweringen die op commerciële artikelen worden afgedrukt niet waarmaken.

Ægishjálmur

De Ægishjálmur, de helm van ontzag of helm van verschrikking, is de andere befaamde staaf: acht drietanden die vanuit een gemeenschappelijk middelpunt uitstralen.

Hier ligt de situatie op een leerzame manier genuanceerder, omdat de naam daadwerkelijk oud is, terwijl het ontwerp dat niet is.

Ægishjálmr duikt al op in de middeleeuwse Oudnoordse literatuur. In het Fáfnismál en de Völsunga saga bezit de draak Fáfnir een ægishjálmr die iedereen die hem ziet met angst vervult; Sigurðr eigent zich de helm toe nadat hij de draak heeft gedood. Het woord komt in proza ook voor als iets dat men draagt of over zich heeft, in een betekenis die dicht aanligt tegen een intimiderende, ontzagwekkende uitstraling.

Wat deze teksten echter niet doen, is een getekend symbool beschrijven, laat staan dit specifieke teken. Het achtarmige motief verschijnt pas eeuwen later in de IJslandse grimoire-handschriften, voorzien van een oude en tot de verbeelding sprekende naam.

Dit is een terugkerend patroon in dit bronnenmateriaal: een vroegmodern zegel ontleent zijn naam aan de middeleeuwse literatuur, waarna latere lezers ten onrechte aannemen dat het symbool even oud is als de naam.

Het zijn geen runen

Dit onderscheid is wezenlijk van aard en geenszins muggenzifterij.

Een rune is een letter. Ze heeft een klankwaarde, een naam en een vaste plaats in een alfabetische reeks; een aaneenschakeling van runen spelt woorden in een taal.

Een galdrastafur is een zegel. Het heeft geen klankwaarde, geen plaats in een alfabet en het spelt niets. Het is opgebouwd uit lijnen en vertakkingen volgens de conventies van de tekentechniek, niet die van het schrift.

Het betreft twee wezenlijk verschillende systemen. Men kan een volzin schrijven in runen; men kan geen zin schrijven in staven. Men kan een Vegvísir tekenen; men kan een Fehu niet tekenen, men kan deze enkel schrijven.

Sommige staven bevatten elementen die op runen lijken, en de grimoire-traditie omvat daarnaast ook daadwerkelijk runisch materiaal, zoals magische alfabetten, runenreeksen en geheimschriften. De staven zelf vormen echter een geheel afzonderlijke praktijk. Wie een Vegvísir-tatoeage aanduidt als runen, begaat simpelweg een categoriefout.

De verwarring schuilt deels in het woord galdr, waarvan de betekenis in deze periode was verschoven van gezongen magie naar geschreven en getekende toverij.

De heksenprocessen

De historische context waarin deze staven zijn overgeleverd, is allerminst romantisch.

IJsland kende in de zeventiende eeuw heksenvervolgingen die sterk afweken van het gangbare Europese patroon: van de circa vijfentwintig geëxecuteerden was het overgrote deel man. Het bewijsmateriaal dat tegen hen werd ingebracht, bestond bovendien veelal uit een boek of een getekende staaf, in plaats van beschuldigingen over een heksensabbat of een duivelsverbond.

Jón Rögnvaldsson werd in 1625 op de brandstapel ter dood gebracht. In de decennia daarna volgden nog diverse anderen. Het vergrijp bestond in de praktijk uit het bezitten of toepassen van geschreven magie.

De overgeleverde grimoires zijn in de schaduw van deze dreiging ontstaan en bewaard. Het Galdrabók, een verzamelhandschrift uit de zestiende en zeventiende eeuw, bleef enkel behouden doordat het IJsland verliet; talloze andere geschriften zijn vermoedelijk vernietigd door eigenaars die alle reden hadden om elk spoor uit te wissen.

De overgeleverde traditie is daardoor fragmentarisch en onder voortdurend gevaar doorgegeven: deze manuscripten waren levensgevaarlijk bezit. Dat is een historisch veel boeiender werkelijkheid dan een verzonnen Vikingverhaal, en het is bovendien hoe het werkelijk is gegaan.

Hedendaags gebruik

Niets van dit alles vormt een bezwaar tegen het gebruik van de staven.

Een negentiende-eeuwse IJslandse bezwering tegen verdwalen is een authentiek cultuurobject met een gedocumenteerde brontekst en een bekende historische context. Wie een Vegvísir tekent met dat besef, verbindt zich met een reële traditie.

Het probleem schuilt uitsluitend in de onjuiste datering, en die misvatting richt concrete schade aan. Het ontneemt het zicht op achthonderd jaar IJslandse volkscultuur door deze simpelweg als 'Viking' te bestempelen. Het koppelt vroegmoderne magie uit een christelijk tijdperk (de grimoires roepen voortdurend God, Christus en de heiligen aan) aan een heidense periode waar het geheel los van staat. Bovendien maakt het de werkelijke, veel opmerkelijkere geschiedenis onzichtbaar.

De nuchtere slotsom luidt: galdrastafir zijn vroegmoderne IJslandse grimoire-zegels en geen Vikingrunen; zodra dat helder is, worden ze alleen maar interessanter.