Esoterische stromingen

Het begin in 1902

Het runenoccultisme heeft een exacte ontstaansdatum. Dat is zeldzaam voor een esoterische traditie en buitengewoon verhelderend.

In 1902 onderging de Oostenrijkse schrijver Guido von List een staaroperatie en bracht elf maanden in blindheid door. Tijdens die periode ontving hij naar eigen zeggen een openbaring over de werkelijke betekenis van de runen. Hij publiceerde zijn bevindingen in 1908 in Das Geheimnis der Runen (Het geheim van de runen).

Wat hij presenteerde was het Armanen Futharkh: een reeks van achttien runen, afgeleid van de achttien toverspreuken die Odin opsomt in het Ljóðatal van de Hávamál.

Dat aantal verraadt de constructie. Geen enkel historisch runenalfabet telt achttien letters. Het Oudere Futhark telt er vierentwintig, het Jongere Futhark zestien en het Angelsaksische Futhorc negenentwintig of meer. Von List construeerde een reeks achteraf om aan te sluiten bij het strofeaantal van een dertiende-eeuws IJslands gedicht, en presenteerde dit bedenksel als het oer-alfabet waaruit alle historische rijen zouden zijn gedegenereerd.

Vóór 1902 bestond er geen runenoccultisme van betekenis. Runen waren een taalkundig en oudheidkundig studieobject, ontcijferd door Sophus Bugge en bestudeerd door filologen. Alles wat er sindsdien aan esoterie aan verbonden is, stamt direct of indirect af van het visioen van een herstellende man in Wenen.

De völkische en nazistische ontsporing

Het systeem van Von List bleef niet beperkt tot theosofische leeskringen.

Het werd omarmd door de Völkische beweging, een Duitse nationalistische stroming die folklore, rassentheorie en mystiek verweefde. Het idee van een oud-Germaans heilig schrift dat door het christendom was onderdrukt, vormde een uiterst bruikbaar ideologisch wapen.

Van daaruit drong het door tot in het Derde Rijk. Karl Maria Wiligut, een occultist die beweerde te putten uit een duizenden jaren oud voorouderlijk geheugen, werd SS-officier en raadgever van Heinrich Himmler en leidde rituelen en runenontwerpen op kasteel Wewelsburg.

De materiële gevolgen zijn tot op de dag van vandaag zichtbaar. Het SS-embleem is een dubbele Sowilo, in 1932 ontworpen door Walter Heck op basis van Von Lists misvatting dat de rune Sig (zege) betekende. Algiz werd gebruikt als de Lebensrune (levensrune) op documenten van Lebensborn, waarbij de omgekeerde vorm overlijdens markeerde. Othala prijkte op divisie-emblemen van de Waffen-SS. Tiwaz sierde opleidingsinsignes, en een variant van Wunjo fungeerde als insigne voor de plattelandsdienst van de Hitlerjugend.

Dit is geen onbelangrijke voetnoot en geen verre geschiedenis. Othala staat nog altijd geregistreerd in de databank van haattekens van de Anti-Defamation League (ADL). Het tonen van de dubbele Sowilo is in Duitsland en andere landen bij wet verboden, en extreemrechtse groeperingen gebruiken deze tekens nog steeds actief.

Niets hiervan heeft enige band met de ijzertijd. Het is een twintigste-eeuwse toe-eigening van een tweeduizend jaar oud alfabet. Dat inzien maakt het verschil tussen het schrijven van een historische letter en het onbedoeld citeren van een verwerpelijk gedachtegoed.

De naoorlogse wederopbouw

Het runenrevival waarmee de meeste lezers vandaag kennismaken, is een latere en goeddeels autonome ontwikkeling, vormgegeven na de oorlog en hoofdzakelijk in het Engels.

Ralph Blum, The Book of Runes (1982). Dit boek werd een commerciële megahit, verpakt met een zakje keramische stenen, en vormt de directe voorvader van het moderne runenleggen. Blum verklaarde ronduit dat hij zijn methode had gemodelleerd naar de I Tjing en tarot, een eigen volgorde hanteerde en de blanco rune introduceerde, waarvoor geen enkel historisch bewijs bestaat.

Edred Thorsson (Stephen Flowers) bracht vanaf het midden van de jaren tachtig gedegen wetenschappelijke kennis in: als gepromoveerd germanist ontwierp hij een systeem dat veel nauwer aansloot bij de historische bronnen. Het merendeel van de elementen- en godentoewijzingen die men tegenwoordig als traditioneel presenteert, stamt uit zijn werk.

Freya Aswynn, Leaves of Yggdrasil (1988), bouwde een parallel systeem op met de nadruk op Oudnoordse teksten en persoonlijke magische praktijk.

Met zijn drieën bepalen zij vrijwel de gehele inhoud van hedendaagse boekjes. Dat werk is doordacht en getuigt vaak van belezenheid. Maar het is veertig jaar oud, niet tweeduizend jaar, en het weerspiegelt geenszins wat een heidense runensnijder geloofde.

De eerlijke omschrijving van een moderne tabel met betekenissen is: een synthese uit het einde van de twintigste eeuw, gebaseerd op middeleeuwse gedichten, gekleurd door taalkunde van wisselende kwaliteit en gevormd door de boeken die de samensteller toevallig heeft geraadpleegd.

Hedendaags heidendom is een apart vraagstuk

Het is van wezenlijk belang om twee zaken niet op één hoop te gooien, ook al gebeurt dat in populaire media voortdurend.

Heathenry (ook wel Ásatrú of Forn Siðr genoemd) is een hedendaagse religieuze beweging die voorchristelijke Germaanse gebruiken reconstrueert. Het is in verschillende landen een erkende religie; het IJslandse Ásatrúarfélagið werd al in 1973 erkend en bouwde een tempel in Reykjavík. De stroming kent voorgangers, gemeenschappen, feestkalenders en een levendig intern debat over methoden en bronnen.

Binnen de beweging bestaat een duidelijke en openlijk uitgesproken scheidslijn. Het inclusieve of universalistische heidendom stelt dat het geloof openstaat voor iedereen, ongeacht afkomst. Het etnische (folkish) heidendom beperkt het daarentegen op basis van afstamming, en bevindt zich in het vaarwater van uiterst rechts. Grote inclusieve bonden hebben expliciete verklaringen afgelegd waarin racisme ondubbelzinnig wordt verworpen.

Dat een runeteken ooit door de SS werd gebruikt, zegt dus niets over de intenties van degene die het nu draagt, en talloze mensen gebruiken runen zonder enige politieke lading. Tegelijkertijd is de geschiedenis reëel en hanteren bepaalde groepen deze tekens bewust.

De praktische consequentie is helder: enkele specifieke tekens dragen een maatschappelijke betekenis met zich mee die de drager niet zelf in de hand heeft. Othala en de dubbele Sowilo zijn daarvan de duidelijkste voorbeelden. Dat is een constatering over hoe een symbool in de samenleving overkomt, geen waardeoordeel over wie ernaar kijkt.

Hoe men beweringen controleert

Omdat de ontstaansgeschiedenis nauwkeurig is vastgelegd, kan men theorieën over runenbetekenissen eenvoudig traceren aan de hand van enkele toetsvragen.

Welk alfabet wordt gebruikt? Telt een systeem achttien runen, dan is het de Armanen-reeks uit 1902. Gebruikt het de vierentwintig tekens van het Oudere Futhark in de volgorde van Blum, dan dateert het uit 1982.

Is er een blanco rune aanwezig? Dan stamt de set rechtstreeks af van Blum, wat er op het omslag ook wordt beweerd.

Aan welk gedicht is de betekenis ontleend? Wie stelt dat Kenaz verlichting betekent, volgt één Angelsaksische tekst tegenover twee Noorse bronnen. Dat is een legitieme redactionele keuze, mits men er open over is.

Wordt er een omgekeerde betekenis gegeven aan een symmetrische rune? Negen van de vierentwintig runen kunnen meetkundig niet worden omgekeerd. Een boek dat omgekeerde betekenissen opvoert voor Isa of Gebo, gaat voorbij aan de werkelijke vorm van het teken.

Wordt de auteur bij naam genoemd? De frase «volgens oude Noordse traditie» verhult vrijwel altijd een idee van Thorsson of een bewering van Von List. Het noemen van de echte auteur is eerlijker en aanzienlijk interessanter.