Szkoły ezoteryczne

Wszystko zaczyna się w 1902 roku

Okultyzm runiczny ma ściśle określoną datę narodzin. W przypadku nurtu ezoterycznego to rzadkość i fakt o ogromnym znaczeniu porządkującym.

W 1902 roku austriacki literat Guido von List przeszedł operację zaćmy i spędził jedenaście miesięcy w całkowitej ślepocie. W tym czasie, według własnych relacji, doznał objawienia dotyczącego prawdziwej natury run. Owoce swoich wizji opublikował w 1908 roku w dziele Das Geheimnis der Runen (Tajemnica run).

To, co stworzył, nazwano Futharkiem armaneńskim: szeregiem złożonym z osiemnastu run, wywiedzionym z osiemnastu pieśni czarnoksięskich, które Odyn wymienia w części Ljóðatal poematu Hávamál.

Ta liczba jest koronnym dowodem mistyfikacji. Żaden historyczny alfabet runiczny nie liczy osiemnastu liter. Starszy futhark ma dwadzieścia cztery znaki, młodszy szesnaście, a anglosaski futhorc dwadzieścia dziewięć lub więcej. Von List skonstruował szereg wstecznie, aby dopasować go do liczby strof w XIII-wiecznym poemacie islandzkim, po czym ogłosił swój wymysł pierwotnym pismem, z którego rzekomo wyrodziły się wszystkie autentyczne alfabety.

Przed 1902 rokiem okultyzm runiczny w ścisłym sensie nie istniał. Runy stanowiły domenę badań historycznych i językoznawczych, odczytane przez Sophusa Bugge i badane przez filologów. Wszelkie powiązania ezoteryczne powstałe później wywodzą się bezpośrednio lub pośrednio z wizji rekonwalescenta w Wiedniu.

Dalsze losy i nazistowskie zawłaszczenie

Koncepcje von Lista nie pozostały zamknięte w niszowych kółkach okultystycznych.

Przejął je ruch Völkisch, niemiecki nurt nacjonalistyczny łączący romantyczny kult ludowości, teorie rasowe i mistycyzm. Wyobrażenie pragermańskiego pisma mądrościowego, rzekomo stłumionego przez chrześcijaństwo, stanowiło dla niego doskonałe narzędzie propagandowe.

Stamtąd symbole te trafiły do struktur Trzeciej Rzeszy. Karl Maria Wiligut, okultysta twierdzący, że dysponuje sięgającą tysiącleci pamięcią przodków, został oficerem SS i doradcą Heinricha Himmlera, nadzorując obrzędy i symbolikę runiczną na zamku Wewelsburg.

Materialne ślady tamtej epoki są widoczne do dzisiaj. Znak SS to podwójna Sowilo, zaprojektowana w 1932 roku przez Waltera Hecka w oparciu o błąd von Lista, który nazwał tę runę Sig (zwycięstwo). Algiz służyła jako Lebensrune (runa życia) w dokumentach organizacji Lebensborn, a jej odwrócona forma oznaczała daty zgonu. Othala widniała na emblematach dywizji Waffen-SS. Tiwaz wyróżniała jednostki szkoleniowe, a wariant Wunjo był odznaką służby rolnej Hitlerjugend.

Nie jest to mało znaczący przypis ani odległa starożytność. Othala wciąż figuruje w rejestrze symboli nienawiści Anti-Defamation League (ADL). Publiczne eksponowanie podwójnej runy Sowilo jest w Niemczech i innych krajach zakazane prawem, a skrajna prawica nadal posługuje się tymi znakami.

Nic z tego nie ma korzeni w epoce żelaza. To XX-wieczne zawłaszczenie dwutysiącletniego pisma. Świadomość tego faktu stanowi granicę między kreśleniem historycznej litery a bezwiednym przywoływaniem zbrodniczej ideologii.

Powojenna rekonstrukcja

Renesans runiczny, z którym styka się dzisiaj większość odbiorców, to zjawisko późniejsze i w znacznej mierze niezależne, ukształtowane po wojnie głównie w języku angielskim.

Ralph Blum, The Book of Runes (1982). Książka stała się gigantycznym hitem wydawniczym. Sprzedawana w zestawie z ceramicznymi płytkami, stanowi bezpośrednie źródło współczesnego wróżenia z run. Blum otwarcie przyznawał, że wzorował się na I Czing i kartach tarota, zastosował własną kolejność i wymyślił pustą runę (płytkę bez znaku), która nie ma żadnego historycznego precedensu.

Edred Thorsson (Stephen Flowers) od połowy lat 80. wniósł rzetelne przygotowanie akademickie: jako doktor germanistyki stworzył system znacznie ściślej powiązany ze źródłami filologicznymi. Większość przypisań do bóstw i żywiołów, uważanych dziś za tradycyjne, wyszła spod jego pióra.

Freya Aswynn, autorka Leaves of Yggdrasil (1988), opracowała równoległą koncepcję z naciskiem na poezję skandynawską i osobistą praktykę obrzędową.

Ci trzej autorzy stworzyli niemal całą zawartość współczesnych poradników. To praca przemyślana i w wielu miejscach erudycyjna. Liczy sobie jednak zaledwie czterdzieści lat, a nie dwa tysiąclecia, i nie ma nic wspólnego z wierzeniami dawnych skandynawskich rytowników.

Uczciwy opis nowoczesnej tabeli znaczeń brzmi: to synteza z końca XX wieku, oparta na średniowiecznych poematach, przefiltrowana przez filologię różnej próby i zdeterminowana przez lektury autora danej kompilacji.

Współczesne rodzimowierstwo to odrębna kwestia

Należy bezwzględnie rozgraniczyć dwa zjawiska, które w literaturze popularnej bywają nagminnie mylone.

Heathenry (znane również jako Ásatrú lub Forn Siðr) to współczesny ruch religijny rekonstruujący przedchrześcijańskie kulty germańskie. Posiada status zarejestrowanego związku wyznaniowego w kilku państwach; islandzkie stowarzyszenie Ásatrúarfélagið uzyskało uznanie w 1973 roku i wzniosło świątynię w Reykjavíku. Nurt ten ma własnych kapłanów, zorganizowane gminy, kalendarz świąt i prowadzi dojrzały dialog wewnętrzny o metodologii.

Wewnątrz ruchu istnieje wyraźny i jawny podział. Nurt inkluzywny głosi, że religia jest dostępna dla każdego bez względu na pochodzenie; odłam etniczny (folkish) ogranicza przynależność kryteriami krwi i przodków, zbliżając się na tym polu do skrajnej prawicy. Główne federacje inkluzywne wydały jednoznaczne oświadczenia odrzucające rasizm.

Fakt, że dany znak runiczny był używany przez SS, nie świadczy zatem o intencjach osoby noszącej go dzisiaj, a ogromna rzesza ludzi sięga po runy bez jakichkolwiek motywacji politycznych. Zarazem historia pozostaje faktem i pewne ugrupowania sięgają po te symbole w sposób w pełni świadomy.

Praktyczny wniosek jest bezdyskusyjny: kilka konkretnych kształtów niesie w przestrzeni publicznej ładunek, nad którym użytkownik nie ma władzy. Othala i podwójna Sowilo to najbardziej jaskrawe przykłady. Jest to prawda o społecznej percepcji symbolu, a nie wyrok na temat intencji osoby, która po niego sięga.

Jak weryfikować źródła

Ponieważ rozwój tych doktryn jest precyzyjnie udokumentowany, każde twierdzenie na temat znaczenia runy można zweryfikować za pomocą kilku podstawowych pytań.

O jaki alfabet chodzi? Jeśli układ liczy osiemnaście run, to szereg armaneński z 1902 roku. Jeśli stosuje dwadzieścia cztery znaki starszego futharku w układzie Bluma, pochodzi z 1982 roku.

Czy pojawia się pusta runa? Zestaw wywodzi się bezpośrednio od Bluma, bez względu na deklaracje na okładce.

Z którego poematu zaczerpnięto znaczenie? Twierdzenie, że Kenaz oznacza duchowe oświecenie, faworyzuje źródło anglosaskie kosztem dwóch poematów nordyckich. To dopuszczalny wybór autorski, pod warunkiem że został otwarcie zasygnalizowany.

Czy proponuje się znaczenie odwrócone dla runy symetrycznej? Dziewięć z dwudziestu czterech znaków nie posiada geometrycznego odwrócenia. Książka podająca odwrócone znaczenia dla run Isa lub Gebo ignoruje fizyczny kształt liter.

Czy podano nazwisko autora? Formuła «jak głosi pradawna tradycja» niemal zawsze maskuje pomysł Thorssona lub domysł von Lista. Wskazanie właściwego autora jest o wiele uczciwsze i nieporównanie bardziej pouczające.