Ezoterik maktablar

Barchasi 1902-yilda boshlangan

Runa okkultizmining aniq boshlanish sanasi bor. Bu ezoterik an'analar uchun juda kam uchraydigan, lekin o'ta foydali holatdir.

1902-yilda avstriyalik yozuvchi Gvido fon List kataraktani oldirib, o'n bir oyni ko'zi ojiz holatda o'tkazdi. Uning o'zi ta'kidlashicha, aynan shu davrda unga runalarning asl ma'nosi haqida vahiy kelgan. U 1908-yilda Das Geheimnis der Runen (Runalar siri) kitobida o'z xulosalarini chop etdi.

U Armanen futarki deb nomlangan, o'n sakkizta runadan iborat qatorni ishlab chiqdi. List ularni Odingan tegishli bo'lgan, Hávamál dostonining Ljóðatal qismida sanab o'tilgan o'n sakkizta jodudan ajratib olganini aytdi.

Bu raqam barchasini fosh qilib qo'yadi. Tarixdagi hech bir runa alifbosida o'n sakkizta harf mavjud emas. Katta Futhark yigirma to'rtta, Kichik Futhark o'n oltita, Anglosakson Futorki esa yigirma to'qqiz yoki undan ko'p harfdan iborat. Fon List o'n uchinchi asrga oid islandcha she'rdagi bandlar soniga moslash uchun sun'iy qator o'ylab topdi va uni boshqa barcha alifbolar kelib chiqqan asosiy manba sifatida taqdim etdi.

1902-yilgacha runa okkultizmi degan tushuncha umuman bo'lmagan. Runalar asosan qadimgi osori atiqalar va tilshunoslik manbasi sifatida o'rganilgan. Ularni Sofus Bugge kabi olimlar o'qib tarjima qilgan, tilshunoslar esa tadqiq etgan. Runalar bilan bog'liq har qanday ezoterik tushunchalar bevosita yoki bilvosita Venadagi o'sha ko'zi ojiz odamning vahiysidan kelib chiqqan.

Keyin nima bo'ldi?

Fon Listning tizimi faqatgina okkultik kitob do'konlari bilan cheklanib qolmadi.

Uni milliy uyg'onish, irqiy nazariya hamda tasavvufni o'zida birlashtirgan nemis millatchilik oqimi, ya'ni Völkisch harakati o'zlashtirib oldi. Ular uchun xristianlik tomonidan bostirilgan qadimgi german donoligiga asoslangan yozuv g'oyasi nihoyatda qulay vosita edi.

Shu orqali u Uchinchi reyxga kirib keldi. O'z xotiralarini minglab yillar avvalgi ajdodlariga borib taqalishini da'vo qilgan okkultist Karl Mariya Viligut SS ofitseri va Geynrix Gimmlerning maslahatchisiga aylandi. U Vevelsburgda runalar va turli marosimlar bilan shug'ullandi.

Buning oqibatlarini ba'zi buyumlarda ham ko'rish mumkin. SS nishoni ketma-ket yozilgan ikkita Sovilo runasidan iborat. Valter Xek 1932-yilda ushbu dizaynni fon Listning xatosiga asoslangan holda yaratdi, chunki List bu runani Sig (g'alaba) deb noto'g'ri o'qigan edi. Algiz Lebensrune (hayot runasi) sifatida Lebensborn hujjatlarida ishlatilgan bo'lsa, uning teskari shakli o'limni bildirgan. Otala SS diviziyasi timsollarida aks etgan. Tivaz harbiy tayyorgarlik bo'linmalarining nishonlariga qo'yilgan. O'zgartirilgan Vunyo esa Gitleryugend yoshlar tashkilotining qishloq xizmati nishoni sifatida xizmat qildi.

Bu shunchaki unutilgan tarixiy fakt emas. Otala hanuzgacha Tuhmatga qarshi liganing nafrat ramzlari ma'lumotlar bazasida ro'yxatda turadi. Germaniyada va yana bir qator mamlakatlarda qo'sh Sovilo nishonini namoyish etish qonunga xilofdir. Bu shakllarning ba'zilari hozir ham o'ta o'ngchi guruhlar tomonidan faol qo'llanilmoqda.

Ularning Temir asriga hech qanday aloqasi yo'q. Bu shunchaki ikki ming yillik alifboning yigirmanchi asrdagi o'zlashtirilishidir. Buni bilish orqali siz bitta harfdan foydalanish bilan butun bir harakatni bilib-bilmay targ'ib qilish orasidagi farqni tushunasiz.

Urushdan keyingi tiklanish

Bugungi kunda ko'pchilik duch keladigan runalar uyg'onishi asosan urushdan keyin va ko'proq ingliz tilida shakllangan mutlaqo boshqa yondashuvdir.

Ralf Blum o'zining 1982-yilda chiqqan The Book of Runes kitobi bilan tijoriy muvaffaqiyatga erishdi. Maxsus toshlar to'plami bilan sotilgan bu kitob zamonaviy runa folbinligining asoschisiga aylandi. Blum o'z uslubini I Szin va tarot kartalariga asoslaganini hamda ularni o'zi xohlagan tartibda joylashtirganini ochiq aytgan. U hatto tarixda umuman bo'lmagan bo'sh runani ham kqiiritgan.

1980-yillarning o'rtalaridan boshlab Edred Torsson (Stiven Flauers) bu masalaga haqiqiy filologik yondashuvni olib kirdi. U german tillari bo'yicha doktorlik darajasiga ega bo'lib, tarixga ko'proq e'tibor qaratadigan tizim yaratdi. Hozirgi kunda an'anaviy deb taqdim etilayotgan ko'plab elementlar va xudolar o'rtasidagi bog'liqliklar aynan shu yo'nalishdan kelib chiqqan.

Freya Asvin esa o'zining 1988-yilda yozilgan Leaves of Yggdrasil asarida asosan Skandinaviya manbalari va shaxsiy amaliyotga urg'u beruvchi parallel tizimni rivojlantirdi.

Zamonaviy runa to'plamlarining yo'riqnomalarida yozilgan narsalarning aksariyati ana shu uchta manbaga asoslanadi. Ular chuqur o'ylangan va ularning ko'pchiligi yaxshi asoslangan. Ammo ular ham qirq yillik o'tmishga ega, xolos. Ular Temir asrida yashagan tosh taroshining e'tiqodlarini umuman aks ettirmaydi.

Zamonaviy muvofiqlik jadvallarining eng aniq ta'rifi quyidagicha: bu yigirmanchi asr oxiridagi o'rta asr dostonlariga tayangan, har xil darajadagi filologik bilimlarga asoslangan va tuzuvchi duch kelgan muallif tizimining ta'sirida shakllangan sintezdir.

Zamonaviy butparastlik alohida masala

Ikkita butunlay farq qiladigan tushunchani bir-biriga qo'shib yubormaslik muhim, ammo ommaviy adabiyotlar buni tez-tez takrorlaydi.

Butparastlik (shuningdek, Asatru, Forn Sidr va boshqa nomlar bilan ham tanilgan) bu xristianlikdan oldingi german an'analarini tiklayotgan zamonaviy diniy harakatdir. U bir nechta mamlakatlarda rasman tan olingan din hisoblanadi. Islandiyaning Ásatrúarfélagið tashkiloti 1973-yilda rasmiy maqom oldi va hozirgi kunda Reykyavikda ibodatxona qurmoqda. Uning o'z ruhoniylari, jamoatlari, marosim taqvimlari, shuningdek uslublar va manbalar bo'yicha keng ko'lamli ichki munozaralari mavjud.

Ushbu harakat ichida hujjatlashtirilgan va ochiq e'tirof etilgan bo'linish bor. Inklyuziv (yoki universalist) butparastlik din hamma uchun ochiq ekanini ta'kidlasa, xalqchil (yoki millatchi) butparastlik faqat ajdodlar yoki etnik kelib chiqishga tayanadi va bu qatlam ko'pincha o'ta o'ngchi oqimlar bilan kesishadi. Ko'plab yirik inklyuziv tashkilotlar irqchilikni qoralab ochiq bayonotlar bergan. Shuning uchun bu ikki guruh orasidagi bahs ochiq tarzda davom etmoqda.

Xullas, qandaydir runaning SS tomonidan ishlatilgani bugun uni taqib yurgan odam haqida aniq narsani aytib bermaydi, va ko'pchilik insonlar runalardan hech qanday siyosiy maqsadsiz foydalanadi. Shu bilan birga, tarixni ham inkor etib bo'lmaydi: ayrim guruhlar bu belgilarni aynan ataylab ishlatadi.

Buning amaliy oqibati kichik, ammo muhimdir: ba'zi aniq shakllar ularning foydalanuvchisi xohlamasa ham ma'lum bir ijtimoiy ma'no tashiydi. Bunga Otala va qo'sh Sovilo yaqqol misol bo'la oladi. Bu xulosa ularni ko'rgan odamlarning e'tiqodi qanday bo'lishi haqidagi dalil, lekin uni taqib yurgan odamni qoralash emas.

Da'volarni qanday tekshirish mumkin?

Tarix hujjatlashtirilgan bo'lgani uchun, runalar ma'nosi bilan bog'liq har qanday da'volarning qayerdan kelganini osongina tekshirish mumkin. Buning uchun bir nechta savol kifoya qiladi.

Bu qaysi alifbo? Agar tizimda o'n sakkizta runa bo'lsa, demak bu o'ylab topilgan Armanendir. Agar u Blumning tartibiga asoslangan yigirma to'rtta Katta Futhark runalarini ishlatsa, u 1982-yilga borib taqaladi.

U yerda bo'sh runa bormi? Demak bu to'plam Blumdan kelib chiqqan, boshqa da'volarning ahamiyati yo'q.

Ma'no qaysi dostondan olingan? Kenaz yorug'likni anglatadi degan ta'rif ikkita skandinavcha manbaga emas, balki bitta inglizcha manbaga asoslangan. Buni oddiy tahrir tanlovi desa bo'ladi, lekin buni ochiq tan olish kerak.

Simmetrik runaning teskari ma'nosi bormi? Yigirma to'rtta runaning to'qqiztasini teskari qilib bo'lmaydi. Agar qaysidir kitobda Isa yoki Gebo uchun teskari ma'no (merkstave) yozilgan bo'lsa, demak u shakllarga asoslanmayapti.

Manbaning nomi bormi? Qadimgi skandinav an'analariga ko'ra degan ibora deyarli har doim Torsson taklif qilgan yoki fon List ta'kidlagan degan ma'noni bildiradi. Aniq manbani ko'rsatish doimo foydali va qiziqarliroqdir.