African astrology

Dalawang sistema, isang paraan ng pag-alam

Sinasaklaw ng pahinang ito ang dalawang tradisyon ng Kanlurang Africa na madalas ihanay sa astrolohiya, ngunit iba ang paraan ng paggana ng mga ito. Binabasa ng mga Yoruba ng timog-kanlurang Nigeria, Benin at Togo ang tadhana sa pamamagitan ng Ifa, isang orakulo na pumipili ng isa sa 256 na senyales at pagkatapos ay kumukuha sa tula na nakaimbak sa ilalim ng senyales na iyon. Ang mga Dogon ng bangin ng Bandiagara sa Mali ay may kwento ng paglikha na lubhang masalimuot at naging tanyag sa buong mundo dahil sa kaalaman sa bituin tungkol sa Sirius. Wala sa kanila ang gumagawa ng chart ng mga planeta sa pagsilang. Ang pagkakapareho nila sa astrolohiya ay ang paniniwalang ang mundo ay maayos at nababasa, at ang buhay ng isang tao ay kabilang sa kaayusang iyon.

Pareho rin silang nakasalalay sa isang pananaw ng kaalaman na naiiba sa modelo ng silid-aralan. Ang kaalaman sa mga tradisyong ito ay kinokolekta sa pamamagitan ng mga pandama, minanang turo, intuwisyon at panghuhula, na umaabot sa hindi kayang maabot ng mga pandama. Mas hinuhusgahan ito hindi kung abstrakto itong totoo kundi kung pinapanumbalik nito ang balanse: sa pagitan ng isang tao at ng kanilang komunidad, sa pagitan ng mga buhay at ng mga ninuno, sa pagitan ng mga tao at ng mga hindi nakikitang kapangyarihan. Ang paghahambing ni Léopold Sédar Senghor kay Descartes, na madalas i-paraphrase (sabihin sa ibang salita) bilang "Pakiramdam ko, kaya ako ay" ("I feel, therefore I am"), at ang salitang ubuntu ng Timog Africa, ang isang tao ay tao sa pamamagitan ng ibang tao, ay ang mga pariralang madalas hiramin upang ilarawan ang pananaw na ito, bagaman wala sa mga ito ang nagmula mismo sa mga Yoruba o sa mga Dogon.

Tradisyong pasalita at ang mga kritiko nito

Iningatan ng mga Yoruba at Dogon ang kanilang pagkatuto sa memorya at pananalita sa halip na sa mga aklat. Malinaw na inilatag ni Amadou Hampâté Bâ ang nakataya noong 1960, at sinabi sa UNESCO na sa Africa, ang isang matandang lalaki na namatay ay isang library o aklatan na nasusunog.

Ginawang madali ng pagiging pasalita ng mga tradisyong ito na bale-walain sila ng mga kolonyal na manunulat bilang kaugalian lamang sa halip na kaisipan. Isang mas matalas na kritisismo ang nagmula sa loob ng pilosopiyang Aprikano. Tinanggihan ng pilosopong taga-Benin na si Paulin Hountondji ang tinawag niyang ethnophilosophy, ang pamamaraan ng Bantu Philosophy (1945) ni Placide Tempels at ng Rwandan na iskolar na si Alexis Kagame, na nagpakita sa kolektibo at hindi kilalang paniniwala ng isang tao bilang pilosopiya nito. Para kay Hountondji, inulit nito ang kolonyal na larawan ng mga Aprikano bilang isang grupo na walang indibidwal na nag-iisip, at kailangan ng tunay na pilosopiya ang mga nakasulat na teksto na maaaring pagtalunan ng mga huling mambabasa.

Sumagot ang istoryador na si Jan Vansina mula sa ibang direksyon. Ipinakita niya na ang mga tradisyong pasalita ay may sariling mga patakaran ng pagganap, memorya at pagwawasto at maaaring timbangin bilang ebidensya, at naging bukas siya tungkol sa kung paano sila nagbabago (drift): mapili ang memorya, at habang mas malayo ang naaabot ng isang tradisyon, mas lalo itong umiikli. Ang Ifa ang pinakamatibay na ebidensya laban sa paratang na ang pasalitang kaalaman ay dapat static (hindi nagbabago). Ang mga taludtod nito ay sapat na nakapirmis upang makilala sa iba't ibang rehiyon at sapat na flexible upang maiangkop ng isang manghuhula sa bawat bagong kliyente.

Kosmolohiyang Yoruba: Orun, Aye at ang orisa

Sa unahan ng Yoruba cosmos ay si Olodumare, ang kataas-taasang nilalang, malayo mula sa araw-araw na pagsamba. Sa ilalim ni Olodumare ay ang mga orisa, ang mga diyos na namamahala sa mga likas na pwersa at gawain ng tao, at sa mga ninuno. Nahahati ang mundo sa Orun, ang hindi nakikitang mundo, at Aye, ang nakikitang lupa, na sinasabi ng tradisyon na unang naabot ng orisa sa Ile-Ife, ang lungsod na itinuturing ng mga Yoruba na pinagmulan ng sangkatauhan. Kasalungat ng orisa ang mga ajogun, ang mga kapangyarihan ng kamatayan, sakit, pagkawala at kasawian.

Dalawang tao ang pinakamahalaga sa panghuhula. Si Orunmila ang orisa ng karunungan at ang patron ng Ifa. Kasama sa mga papuri sa kanya ang Eleri ipin, saksi ng tadhana, dahil naroroon siya nang piliin ng bawat kaluluwa ang kapalaran nito. Si Esu ang banal na mensahero na nakatayo sa mga sangandaan at nagdadala ng mga sakripisyo mula sa mga tao patungo sa mga kapangyarihan sa itaas. Hindi siya mabuti o masama: ipinapatupad niya ang mga patakaran ng pagpapalitan sa pagitan ng mga orisa at ng mga ajogun, na siyang dahilan kung bakit madalas siyang mamali ng salin bilang isang demonyo.

Ori, tadhana at kung bakit kailangan ang panghuhula

The Yoruba person has three parts: ara, the body; emi, the breath of life; and ori, the inner head, which carries a person's destiny. In a well-known Ifa story, three friends, Oriseeku, Orileemere and Afuwape, travel to heaven to choose their heads. Only Afuwape consults Ifa and makes the prescribed sacrifice, and only he chooses a good ori. The moral is not that fate is fixed at the gate of heaven but that counsel and sacrifice shape how a life turns out.

Once born, a person forgets the destiny they chose. They can stray from it through their own mistakes, through envy and witchcraft, or through the ajogun. Ifa is the means of finding out where a person stands in relation to their ori and what must be done to bring the two back together. Destiny in this view is a direction, not a sentence.

Tradition explains the oracle's origin with a story of withdrawal. Orunmila once lived on earth, but after being insulted by one of his own children he returned to heaven. The earth fell into disorder: women could not give birth, rain failed, and nothing prospered. When his children begged him to come back he refused, but gave them sixteen palm nuts and told them to consult these whenever they needed him. Other verses give Osun, the orisa of sweet water, a part in the founding of divination, and she is closely linked to the sixteen-cowrie oracle.

Ang 256 Odu

Ifa's arithmetic is simple and powerful. A sign is two columns of four marks, each mark single or double. Four marks in a column give sixteen possible columns, and two columns give 16 × 16 = 256 Odu. When both columns are the same, the sign is one of the sixteen Meji, the twins, which rank as the principal Odu. The other 240 are combinations named after their two halves, such as Ogbe-Oyeku.

The common order and associations of the sixteen Meji in Yoruba practice are below. The themes are a guide rather than a fixed dictionary: each Odu holds hundreds of verses pointing in many directions, and the ranking of the lower signs differs between Yoruba towns, the Fon of Benin and the Cuban tradition. Eji Ogbe is senior everywhere.

The sixteen four-mark figures are not unique to the Yoruba. The Fon of Benin call the system Fa and the Ewe call it Afa. Malagasy sikidy uses the same sixteen figures, and so does the Arabic sand divination called ʿilm al-raml, which reached Europe as geomancy. Bascom and others took this as a sign of historical contact across the Sahara. The figures alone cannot prove it, since any system of four binary marks has exactly sixteen forms; the shared names, orders and uses are the stronger evidence.

Pag-cast ng orakulo

A consultation is led by a babalawo, "father of secrets", or by a woman priest, an iyanifa. The tools are the sixteen ikin, palm nuts with at least four eyes; the opele chain; the opon Ifa, the divining tray; the iroke, a tapper often carved from ivory or wood; the agere, a lidded bowl for the nuts; iyerosun, pale yellow powder made by wood-boring insects in the irosun tree; and the ibo, small objects used to put yes-or-no questions to the oracle, such as a pair of joined cowries and a piece of bone.

With the palm nuts, the diviner holds all sixteen in the left hand and tries to take them up with the right in one motion. If one nut is left behind, he draws two marks in the powder; if two are left, one mark; any other number and he tries again. Eight valid grasps make a full figure, recorded in two columns of four with the right-hand column filled first. The opele does the same work in a single throw: eight half seed pods on a chain fall concave or convex side up, and each side of the chain gives one column.

The session opens with the iroke striking the tray to call Orunmila. The client typically whispers the question to a coin or the ibo rather than telling the diviner, so the diagnosis comes from the oracle and not from the diviner's guesswork.

Ang divining tray

The opon Ifa is carved from one piece of wood, round, square or rectangular, with a shallow well for the powder. The border is where the carver speaks. The top of the tray, oju opon, the face, sits opposite the diviner and almost always shows the face of Esu, watching the reading he will carry to heaven. The bottom, ese opon, the foot, is nearest the diviner, and the two sides are further named quarters, so the tray lays out the crossroads of the world.

Around the rim appear mudfish and turtles, creatures of both water and land and so emblems of a diviner who moves between worlds; birds; interlaced snakes; horsemen for royal power; and kneeling women with bowls, the posture of someone asking the orisa for mercy. Art historians Rowland Abiodun, Henry John Drewal and John Pemberton III have described how some borders tell a single connected story while others set unrelated figures side by side, as the many independent powers that press on a diviner and a client at once.

Ifa verse at sakripisyo

Once the sign is on the tray, the reading turns from arithmetic to literature. Each Odu holds many memorised poems called ese Ifa, and a babalawo spends years of apprenticeship learning them. UNESCO proclaimed the Ifa corpus a Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity in 2005, and inscribed it on its Representative List in 2008.

Wande Abimbola showed that a complete ese Ifa follows a regular pattern of eight parts. The opening parts are the most fixed; the later ones are more open to the diviner's own words, and short verses may leave some out.

Bibigkasin ng manghuhula ang ilang taludtod mula sa cast sign, at pipiliin ng kliyente ang kuwentong tumutugma sa kanilang sitwasyon. Gumagana ang mga kuwento sa pamamagitan ng pagkakatulad. Ang isang taludtod tungkol sa isang elepante na binalewala ang manghuhula at nahulog sa kamay ng mangangaso ay pinakikinggan bilang isang babala sa kliyente, hindi bilang soolohiya (zoology).

Nagtatapos ang karamihan sa mga pagbabasa sa ebo, sakripisyo: isang alay ng pagkain, mga hayop, tela, pera o paggawa, na ibinabahagi sa mga orisa, ninuno at mga kapitbahay. Dala-dala ni Esu ang bahagi nito sa mga puwersa sa itaas at pinipigilan ang mga ajogun. Ang sakripisyo rito ay isang anyo ng pagpapalitan na nag-aayos ng mga ugnayan, hindi isang garantisadong pagbili ng isang resulta. Dahil ang mga taludtod ay nagdadala rin ng mga halamang gamot, kasaysayan, mga bawal at etika, nagsisilbing ensiklopedya ang Ifa na naka-index ng 256 na senyales.

Kinalat patawid ng Atlantic

Inaalala ng tradisyon ng Yoruba ang pagbagsak ng imperyong Oyo sa pamamagitan ng isang sumpa. Noong mga 1790s, ang Alaafin Awole, na itinakwil ng sarili niyang hukbo, ay sinasabing nagpapana sa hilaga, timog, silangan at kanluran at binasag ang isang pinggang gawa sa lupa. Ipinahayag niya na gaya ng basag na pinggan na hindi na maaayos, dadalhin ang kanyang mga tao bilang mga alipin sa bawat direksyon. Habang bumabagsak ang imperyo noong unang bahagi ng ikalabinsiyam na siglo, nagpadala ang digmaan ng malaking bilang ng mga bihag na Yoruba patawid sa Atlantic, higit sa lahat sa Cuba at Brazil. Doon ay muling itinayo ang Ifa at ang mga orisa sa Santería, o Lucumí, at sa Candomblé. Kaya naman, ang 256 na Odu ay kinokonsulta ngayon sa Havana, Salvador, Miami at New York, maging sa Nigeria.

Dogon cosmology: Amma, ang Nommo at ang Pale Fox

Nanirahan ang mga Dogon sa ibabaw at ibaba ng Bandiagara Escarpment, isang bangin ng sandstone na umaabot ng halos 500 metro ang taas, sa pagitan ng tinatayang ikalabing-apat at ikalabing-anim na siglo. Pinrotektahan sila ng mga bangin mula sa mga estado at sa mga mananalakay ng kapatagan, at tinulungan din nitong tumagal ang kanilang relihiyon laban sa paglaganap ng Islam sa rehiyon. Ang buhay sa nayon ay inayos sa paligid ng relihiyong ito: ang hogon ang nakatatandang pari ng isang distrito, at ang toguna na may mababang bubong kung saan nagtitipon ang mga lalaki upang mag-usap ay masyadong mababa para tayoan, na sinasabing dahilan para mapanatiling nakaupo at kalmado ang mga argumento.

Karaniwang nakilala ng mga tagalabas ang paniniwala ng mga Dogon sa pamamagitan ng French ethnographer na si Marcel Griaule at ng kanyang kasamahang si Germaine Dieterlen. Unang dumating si Griaule kasama ng Dakar–Djibouti expedition noong 1931. Noong 1946, gumugol siya ng tatlumpu't tatlong araw sa pakikinig sa bulag na nakatatandang si Ogotemmêli, na ang salaysay ay naging Dieu d'eau (1948), na kilala sa Ingles bilang Conversations with Ogotemmêli. Ang mas siksik na Le Renard pâle, o The Pale Fox (Ang Maputlang Soro), ay sumunod noong 1965, siyam na taon matapos mamatay si Griaule.

Sa salaysay na iyon, ang manlilikhang si Amma ay bumuo ng mundo sa loob ng isang itlog, kung saan ang mga buto ng lahat ng bagay ay umusbong sa pares ng kambal. Ang Nommo, mga amphibious twin beings na nauugnay sa tubig, pananalita at kaayusan, ay sinadya upang lumabas nang may pagkakaisa. Ang isang nilalang, si Ogo, ay nagpumiglas bago ang kanyang oras sa paghahanap sa kanyang kambal, at pinunit nito ang isang bahagi ng inunan (placenta), na naging mundo. Ang kanyang pagrerebelde ay nagdulot ng kaguluhan, tagtuyot at hindi pagkumpleto sa paglikha, at ginawa siya ni Amma bilang ang pale fox na si Yurugu. Isinakripisyo ang isang Nommo upang ibalik ang kaayusan at pagkatapos ay bumaba ito sa lupa sa isang arko (ark) kasama ng mga unang ninuno, na nagdala ng pananalita, mga gawain at pagsasaka. Sa pananaw na ito, ang ritwal ng Dogon ay patuloy na nag-aayos ng mundong nasira sa pagsilang nito. Binabasa pa rin hanggang ngayon ng mga Dogon ang mga bakas ng the fox sa mga divination table sa buhangin, dahil ang rebelde na nakakaalam sa mga sikreto ng paglikha ay alam din kung ano ang darating.

Ang layunin ni Griaule ay bahagyang polemikal. Nais niyang ipakita na nagtataglay ng pilosopiya ang isang pangkat ng mga tao sa Africa na kumpleto at buo (coherent) tulad ng anuman sa mundo, laban sa isang kolonyal na agham (colonial science) na nagtrato sa mga Aprikano na parang walang sistematikong kaisipan.

Ang Sirius controversy

Noong 1950 ay naglathala sina Griaule at Dieterlen ng isang artikulo tungkol sa tinawag nilang Sudanese Sirius system. Iniulat nila na alam ng mga Dogon initiate na ang Sirius, sigi tolo, ay may hindi nakikitang kasama na po tolo, na isinunod sa pangalan ng fonio na pinakamaliit na nilinang na butil. Sinasabing ang Po tolo ang pinakamaliit at pinakamabigat sa mga bituin, na yari sa metal na tinatawag na sagala, at umiikot sa Sirius sa isang elliptical na landas nang isang beses sa loob ng limampung taon. Nagdagdag sila ng pangatlong bituin, ang emme ya tolo na bituin ng babaeng sorghum, na may sarili nitong satellite. Inugnay din nina Griaule at Dieterlen ang animnapung-taong Sigui ceremony sa siklong ito.

Totoo ang mga pagkakatulad nito sa astronomiya. Umiiral ang Sirius B; isa itong white dwarf (puting duwende), halos kasinglaki ng Earth na may bigat (mass) ng Sun (Araw), at sobrang siksik kaya ang isang kutsarita nito ay may bigat na aabot sa ilang tonelada. Tumatagal ang orbit nito ng 50.1 taon at isa itong ellipse kung saan nasa iisang pokus ang Sirius A. Hinulaan ito mula sa pag-alog ng Sirius ni Friedrich Bessel noong 1844, at unang nakita ni Alvan Graham Clark noong 1862, at hindi ito makikita ng mga mata lamang.

Iminungkahi ni Robert Temple sa The Sirius Mystery (1976) na ang mga amphibious Nommo ay mga bisita mula sa Sirius system na nagturo sa mga Dogon, at bago iyon ay sa mga Babylonian, kung saan binasa niya bilang iisang tao ang kanilang fish-man na si Oannes. Tumugon naman si Carl Sagan sa Broca's Brain (1979) na mas malamang na ang pakikipag-ugnayan sa mga taga-Europa ang naging pinagmulan nito. Malawakang isinapubliko ang Sirius B noong dekada ng 1920, nang maunawaan ang pambihirang density nito. Ang tradisyon ng Dogon (Dogon lore) na binanggit din ni Temple tungkol sa mga buwan ng Jupiter at ang mga singsing ng Saturn ay tumugma sa kung ano ang maaaring sabihin ng isang taga-Europa noong panahong iyon, hindi sa kung ano ang malalaman ng isang interstellar visitor.

Ang mapagpasyang pag-aaral (decisive study) ay nagmula sa Dutch na anthropologist na si Walter van Beek. Nagtrabaho ang kanyang pangkat sa hanay ng mga Dogon sa loob ng maraming taon at inilathala ang isang restudy sa Current Anthropology noong 1991. Wala sa kanilang mga impormante (informants) ang nakakakilala sa po tolo bilang kasama ng Sirius, at marami ang hindi kailanman nakarinig ng Sirius lore. Napagpasyahan ni Van Beek na ang turo ay umusbong mula sa mahahabang interogasyon ni Griaule, na hinubog ng sarili nitong kaalaman sa astronomiya at ng kagustuhan ng kanyang mga impormante na bigyan ng mga sagot ang isang mapananaligang banyaga. Tumugon si Geneviève Calame-Griaule, ang anak na babae ni Griaule, na ang esoteric knowledge (esoterikong kaalaman) ay pinanghahawakan lamang ng iilang initiates at hindi ibabahagi sa bawat taganayon. Tanggap na ngayon ng karamihan sa mga anthropologist ang ilang bersyon ng pananaw ni van Beek: ang ang karunungan ay pinakamahusay na ipaliwanag sa pamamagitan ng kamakailang pakikipag-ugnayan, paano man ito nangyari, at ipinapakita nito kung gaano kabilis tinatanggap ng buhay na pasalitang tradisyon ang bagong material.

Pinanatiling buhay ang kwento ng isang loose end. Noong 1995 ay iminungkahi ng mga French astronomer na sina Daniel Benest at Jean-Louis Duvent (mula sa mga iregularidad sa orbit), na ang Sirius ay maaaring nagtataglay ng tiny third body na may 0.05 solar masses, ang brown dwarf sa anim-na-taon na orbit. Hindi naobserbahan ito, at inalis ang sinumang kasamahan na ganoon kalaki sa ganoong orbit ng mga later imaging and Hubble measurements of the orbit (huling pagsukat). Kahit pa umiral ito, hindi ito tutugma sa emme ya, na inilalarawan sa mga tekstong Dogon bilang mas malaki kaysa sa po tolo at walang ibinibigay na anim-na-taong panahon.

Ano ang ibinabahagi ng dalawang tradisyon

Dumating ang Ifa at Dogon cosmology sa mga magkatulad na ideya sa iba't ibang ruta. Iniimbak ng Ifa ang kaalaman nito through arithmetic (sa pamamagitan ng arithmetic): ang 256 figures ay gumaganap bilang stable index sa isang malawak na oral literature, at ang mga pisikal na tool (mga nut, chain at tray) ay gumagana bilang pantulong sa memorya para sa sinanay na manghuhula. Naiimbak ng Dogon ang kaalaman sa pamamagitan ng kwento, lugar at ritwal: ang laban sa Nommo at Pale Fox ay nakasulat sa mga plano ng nayon, mga farming season at ang animnapung-taong ikot ng Sigui.

Sa dalawa, ang mundo ay mababasa. Kabilang ang kaayusan at ang gulo mula sa simula, ang kaalaman ay dumadaan mula the unseen patungong the seen (mula hindi nakikita patungo sa nakikita), at nakikibahagi ang mga tao in keeping the balance (sa pagpapanatili ng balanse) sa pamamagitan ng ritwal na aksyon at mabuting karakter. Wala sa dalawa ang nangangako na ang the future (hinaharap) ay fixed o ang isang pagbabasa ay mangyayari na lang. Nag-aalok ang mga ito ng paraan upang makita kung saan nakatayo ang isang tao, at kung ano ang maaari nilang gawin sa susunod.