Kosmologie afrykańskie

Dwa systemy, jeden sposób poznania

Niniejszy rozdział omawia dwie wielkie zachodnioafrykańskie tradycje wiedzy, które w literaturze bywają łączone z tradycją astrologiczną: wyrocznię Ifá ludu Jorubów (zamieszkującego południowo-zachodnią Nigerię, Benin i Togo) oraz wiedzę astronomiczną i mitologiczną Dogonów z klifu Bandiagara w Mali. Żadna z nich nie jest astrologią w wąskim, śródziemnomorskim sensie tego słowa: nie mierzą one kątowych odległości planet wzdłuż pasa zodiaku ani nie wyliczają geometrycznych domów horoskopowych na płaszczyźnie ekliptyki. Zamiast tego badają ludzkie przeznaczenie za pomocą innych, równie rygorystycznych narzędzi — binarnego kodu 256 znaków Odu Ifá oraz wielopoziomowej opowieści o kosmicznym jajku Ammy i gwiazdozbiorach.

Obie te tradycje opierają się na epistemologii radykalnie odmiennej od zachodniego paradygmatu akademickiego. Wiedza nie jest w nich abstrakcyjnym zbiorem informacji dostępnym w podręcznikach dla każdego czytelnika, lecz żywą, relacyjną mądrością przekazywaną w ramach wieloletniej inicjacji z ust mistrza do ucha ucznia. Prawda o losie człowieka nie jest zapisana raz na zawsze w mechanicznym zegarze planet: kosmos jest żywym, czującym partnerem, z którym człowiek wchodzi w nieustanny dialog za pośrednictwem wyroczni, ofiar rytualnych i etycznej odpowiedzialności za własne czyny.

Tradycja ustna i jej krytycy

Zarówno Jorubowie, jak i Dogoni powierzyli całe swoje dziedzictwo filozoficzne i naukowe ludzkiej pamięci oraz żywemu słowu mówionemu, a nie zwojom pergaminu czy drukowanym księgom. Przez całe stulecia skłaniało to europejskich kolonizatorów i podróżników do lekceważącego odrzucania myśli afrykańskiej jako 'prymitywnej' lub pozbawionej filozoficznej głębi.

Dopiero w XX wieku badania wybitnych afrykańskich i zachodnich uczonych obaliły te uprzedzenia. Nigeryjski profesor Wande Abimbola udowodnił, że korpus poezji Ese Ifá stanowi jedną z najbardziej wyrafinowanych i rygorystycznych literatur ustnych w dziejach ludzkości, której adepci spędzają kilkanaście lat na bezbłędnym zapamiętywaniu tysięcy strof poetyckich, receptur medycznych i mitów założycielskich.

Z kolei belgijski historyk Jan Vansina w swoim przełomowym dziele 'Oral Tradition as History' wykazał, że kontrolowana tradycja ustna, przekazywana w ramach wyspecjalizowanych cechów kapłańskich, zachowuje zdumiewającą wierność historyczną i chronologiczną przez wiele stuleci, podważając dogmat, że bez pisma nie ma historii ani filozofii.

Kosmologia Jorubów: Orun, Aye i orisze

U podstaw światopoglądu Jorubów leży wizja wszechświata podzielonego na dwie przenikające się sfery egzystencji: Orun (niewidzialną sferę duchową, zamieszkaną przez Najwyższego Boga Olodumare, bóstwa orisza oraz duchy przodków) oraz Aye (widzialny, materialny świat ludzi, zwierząt i ziemskich spraw). Obie te sfery nie są od siebie odcięte; pozostają w ciągłym, dynamicznym kontakcie, a mostem łączącym Orun i Aye są modlitwy, rytuały i ofiary.

W procesie wróżenia kluczową rolę odgrywają dwa wielkie bóstwa. Pierwszym jest Orunmila — orisza mądrości, wiedzy i przeznaczenia, który jako jedyny był obecny w chwili, gdy Bóg stwarzał kosmos, zyskując tytuł Eleri Ipin (Świadek Przeznaczenia). Drugim jest Eshu — boski posłaniec, trickster i strażnik skrzyżowań dróg, który zarządza nieprzewidywalnością losu, testuje prawość ludzi i przenosi ofiary z Ziemi do niebios.

Ori, przeznaczenie i potrzeba wyroczni

W antropologii Jorubów ludzka istota składa się z trzech nierozerwalnych elementów: ara (ciała fizycznego ulepionego z gliny przez bóstwo Obatala), emi (tchu życia tchniętego bezpośrednio przez Olodumare) oraz Ori (wewnętrznej głowy, duchowej jaźni i nośnika osobistego przeznaczenia).

Zanim człowiek narodzi się na Ziemi, jego dusza udaje się w zaświatach Orun do warsztatu garncarza Ajala i osobiście wybiera swoje Ori — kształt i treść swojego przyszłego życia: swoje talenty, sukcesy, choroby, małżeństwa i moment śmierci. Jednak w chwili przejścia przez bramę narodzin na Ziemię człowiek całkowicie zapomina o swoim wyborze.

Stąd rodzi się fundamentalna potrzeba wyroczni. Człowiek zagubiony w ziemskim świecie Aye może zboczyć ze swojej ścieżki przeznaczenia, popadając w nędzę, choroby i konflikty. Konsultacja z wyrocznią Ifá nie służy biernemu podglądaniu przyszłości, lecz przypomnieniu człowiekowi umowy, jaką jego własne Ori zawarło w niebiosach, oraz zharmonizowaniu jego działań z kosmicznym planem.

256 Odu

Matematycznym fundamentem wyroczni Ifá jest system binarnego zapisu 256 znaków zwanych Odu. Każdy znak Odu ma postać dwóch równoległych kolumn złożonych z czterech nacięć, gdzie każde nacięcie może być pojedynczą kreską (I) lub podwójną kreską (II). Jest to jeden z najstarszych znanych ludzkości systemów binarnego kodowania informacji.

Sercem tradycji jest szesnaście pierwotnych znaków parzystych, zwanych Oju Odu lub Meji, w których obie kolumny są identyczne. Ich tradycyjna kolejność i symboliczne powiązania w praktyce jorubijskiej kształtują się następująco:

Kiedy szesnaście głównych figur Meji łączy się ze sobą nawzajem w parach asymetrycznych (gdzie prawa kolumna reprezentuje inny znak niż lewa), powstaje 16 × 16 = 256 unikalnych znaków Odu. Ta sama szesnastkowa matryca jest powszechna w całej Afryce Zachodniej: u ludu Fon w Beninie znana jest jako Fa, u Ewe jako Afa, a w tradycji muzułmańskiej Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu uległa asymilacji jako geomancja (raml).

Rzucanie wyroczni

Konsultację wróżebną prowadzi wyświęcony kapłan zwany babalawo (ojciec tajemnic) lub kapłanka iyanifa (matka Ifá). Klient siada na plecionej macie naprzeciwko kapłana i w milczeniu szepcze swoje intymne pytanie lub problem do monety lub muszli kauri, po czym kładzie ją na macie — kapłan nie musi znać pytania, gdyż to wyrocznia ma zdiagnozować sedno sprawy.

W najbardziej uroczystej ceremonii babalawo posługuje się szesnastoma świętymi orzechami palmy olejowej (ikin Ifá). Bierze wszystkie orzechy w lewą dłoń i próbuje jednym, pewnym ruchem prawej dłoni uchwycić je w całości. Jeśli w lewej dłoni pozostanie dokładnie jeden orzech, kapłan kreśli na tacy dwa pionowe nacięcia (II); jeśli pozostaną dwa orzechy, kreśli jedno nacięcie (I). Jeśli w dłoni nie zostanie żaden orzech lub zostaną trzy i więcej, rzut jest nieważny i nie pozostawia śladu.

Do codziennych, szybszych diagnoz służy opele — łańcuch wróżebny złożony z ośmiu połówek strąków nasiennych lub mosiężnych płytek połączonych metalowymi ogniwami. Babalawo chwyta łańcuch w środku i rzuca go na matę: układ wypukłych i wklęsłych stron natychmiast odsłania kompletny układ obu kolumn znaku Odu w jednym geście.

Taca wróżebna (Opon Ifá)

Niezastąpionym przyrządem wróżebnym jest opon Ifá — okrągła, owalna lub prostokątna taca rzeźbiona z jednego kawałka twardego drewna. Jej płaska powierzchnia jest przed ceremonią posypywana żółtawym pyłem z drewna drzewa balsa lub sproszkowanego termitiery, zwanym iyerosun.

Na podwyższonym, bogato rzeźbionym obrzeżu tacy zawsze znajduje się wyrzeźbiona twarz bóstwa Eshu, wpatrująca się prosto w pole wróżebne. Eshu pilnuje, aby wyrocznia mówiła prawdę, jest świadkiem składanych obietnic i pośrednikiem przekazującym dary ofiarne do niebios. Wokół rantu tacy artyści jorubijscy rzeźbią żółwie, ryby błotne i węże — istoty żyjące na granicy wody i lądu, symbolizujące przekraczanie progów między światami.

Wiersze Ese Ifá i ofiara

Gdy znak Odu pojawi się na tacy, matematyka ustępuje miejsca literaturze i medycynie. Babalawo zaczyna recytować z pamięci wersety Ese Ifá przypisane do danego znaku. Każdy znak Odu mieści w sobie dziesiątki, a niekiedy setki tradycyjnych poematów, a cały korpus Ifá stanowi monumentalną encyklopedię mądrości.

Jak wykazał profesor Wande Abimbola, klasyczny wiersz ese Ifá posiada niezwykle precyzyjną, ośmioczęściową strukturę literacką:

Babalawo recytuje kilka wersetów, a zadaniem klienta jest rozpoznanie, który z mitycznych precedensów odpowiada jego ukrytej sytuacji życiowej. Wyrocznia działa przez analogię: to, co pomogło dawnemu bohaterowi mitu, pomoże dziś współczesnemu człowiekowi.

Prawie każda konsultacja kończy się zaleceniem ebo — ofiary rytualnej. Może to być ofiara z jedzenia, owoców, ziół leczniczych, zwierząt domowych, a także zmiana nagannego postępowania etycznego lub złożenie darów ubogim. Ofiara ebo nie jest przekupstwem bogów, lecz aktem przywrócenia zaburzonej równowagi energetycznej i zamanifestowania gotowości do zmiany życia.

Rozproszeni po obu stronach Atlantyku

Upadek wielkiego imperium Oyo na początku XIX wieku oraz niszczycielskie wojny domowe zbiegły się z apogeum transatlantyckiego handlu niewolnikami. Setki tysięcy Jorubów zostało uprowadzonych i sprzedanych w kajdanach na plantacje trzciny cukrowej na Kubie, w Brazylii i na Karaibach. Wbrew nieludzkim warunkom niewoli, jorubijscy kapłani zachowali w pamięci wersety Odu i świętą wiedzę Ifá. Maskując oriszów pod postaciami katolickich świętych, stworzyli potężne religie diaspory: afrokubańską Santería (Regla de Ocha / Lukumi) oraz brazylijskie Candomblé, dzięki którym mądrość Ifá rozkwitła na całym kontynencie amerykańskim.

Kosmologia Dogonów: Amma, Nommo i Blady Lis

Drugą wielką tradycją Afryki Zachodniej jest kosmologia ludu Dogonów, zamieszkującego urwisty klif Bandiagara w Mali. Odrzucając dominację islamu, Dogoni schronili się na kamiennych zboczach piaskowcowego płaskowyżu, gdzie stworzyli unikalną kulturę architektoniczną i symboliczną.

Świat zachodni poznał myśl Dogonów głównie dzięki badaniom francuskiego antropologa Marcela Griaule'a i jego współpracowniczki Germaine Dieterlen. W 1947 roku starszyzna Dogonów pod wodzą niewidomego myśliwego Ogotemmêlego uznała Griaule'a za godnego wtajemniczenia i przez trzydzieści trzy dni dyktowała mu tajną, ezoteryczną kosmogonię, opublikowaną później w słynnej książce 'Bóg wody' (Dieu d'eau).

W tej monumentalnej opowieści Najwyższy Bóg Stwórca, Amma, uformował wszechświat wewnątrz kosmicznego jaja, zawierającego w sobie cztery skręcone węzły żywiołów oraz nasiona wszystkich roślin świata — przede wszystkim najdrobniejsze ziarno fonio (po), będące zalążkiem całej materii. Wewnątrz jaja Amma powołał do życia dwie pary bliźniąt. Jedna z istot, Yurugu (Blady Lis), zniecierpliwiona i samotna, zbuntowała się przeciwko stwórcy i przedwcześnie rozerwała łono kosmicznego jaja, zabierając ze sobą fragment łożyska. Z tego aktu przedwczesnego stworzenia narodziła się wysuszona, niepłodna Ziemia, a sam Lis stał się symbolem buntu, nocy, chaosu i suszy. Aby przywrócić kosmiczny porządek, Amma złożył w ofierze drugą parę bliźniąt — ziemnowodne istoty Nommo, mistrzów wody, mowy i światła, które zstąpiły na Ziemię w wielkiej arce, przynosząc ludziom deszcz, uprawę roli, tkactwo i harmonijną kulturę.

Dzieło Griaule'a miało charakter polemiczny: francuski badacz pragnął udowodnić światu, że afrykańska myśl filozoficzna dorównuje pod względem złożoności, spójności i metafizycznej głębi mitologii starożytnej Grecji i filozofii przedsokratejskiej.

Kontrowersja wokół Syriusza

W 1950 roku Marcel Griaule i Germaine Dieterlen opublikowali artykuł naukowy poświęcony temu, co określili mianem sudańskiego systemu Syriusza (Un système soudanais de Sirius). Według ich doniesień wtajemniczeni mędrcy Dogonów wiedzieli, że Syriusz, sigi tolo, posiada niewidocznego gołym okiem towarzysza o nazwie po tolo, nazwanego tak od fonio – najmniejszego uprawianego ziarna. O po tolo mówiono, że jest najmniejszą, lecz zarazem najcięższą ze wszystkich gwiazd, uformowaną z tajemniczego kosmicznego metalu sagala, i krążącą wokół Syriusza po eliptycznej orbicie raz na pięćdziesiąt lat. Dodali oni również trzecią gwiazdę, emme ya tolo, czyli gwiazdę żeńskiego sorgo, posiadającą własnego satelitę. Griaule i Dieterlen powiązali z tym gwiezdnym cyklem także odprawiane co sześćdziesiąt lat monumentalne obrzędy Sigui.

Rewelacje te wywołały ogromne poruszenie na świecie. Syriusz B rzeczywiście istnieje na niebie — jest białym karłem o gigantycznej gęstości, obiegającym Syriusza A w czasie około 50 lat, odkrytym przez zachodnich astronomów dopiero w XIX wieku za pomocą potężnych teleskopów. Jak afrykański lud nieposiadający instrumentów optycznych mógł wiedzieć o niewidocznym towarzyszu Syriusza i jego wielkiej gęstości?

W wydanej w 1976 roku książce The Sirius Mystery Robert Temple wysunął hipotezę, że ziemnowodne istoty Nommo były w rzeczywistości przybyszami z układu gwiezdnego Syriusza, którzy nauczyli Dogonów, a przed nimi Babilończyków, u których dopatrywał się tej samej postaci pod mianem rybo-człowieka Oannesa. Carl Sagan w tomie Mózg Broca (Broca's Brain, 1979) ripostował, że znacznie bardziej prawdopodobnym źródłem wiedzy był bezpośredni kontakt z Europejczykami. Informacje o Syriuszu B były szeroko popularyzowane w latach 20. XX wieku, gdy nauka poznała jego niezwykłą gęstość, a przytaczane przez Temple'a wzmianki Dogonów o księżycach Jowisza i pierścieniach Saturna dokładnie odpowiadały wiedzy ówczesnego wykształconego Europejczyka, a nie technologii międzygwiezdnych gości.

Naukowa prawda okazała się jednak znacznie bardziej prozaiczna. W 1991 roku holenderski antropolog Walter van Beek opublikował przełomowe badania terenowe 'Dogon Restudied'. Przez dekadę badań w tych samych wioskach van Beek ustalił, że zwykli Dogoni w ogóle nie znają mitu o gwieździe Po Tolo, a pojęcie to znali jedynie nieliczni starcy, którzy wcześniej współpracowali bezpośrednio z Griaule'em. Co więcej, sam Griaule interesował się astronomią i zadawał starszyźnie naprowadzające pytania.

Jak wykazał astrofizyk Carl Sagan, wiedza o Syriuszu B dotarła do Mali najprawdopodobniej na przełomie XIX i XX wieku za pośrednictwem francuskich misjonarzy, nauczycieli lub ekspedycji astronomicznych badających zaćmienia słońca. Prawdziwa wielkość kosmologii Dogonów nie leży w fantastycznych opowieściach o kosmitach, lecz w ich autentycznej, głębokiej poezji kosmicznego jaja Ammy i mądrości żywego słowa.

Co łączy obie tradycje

Zarówno jorubijska tradycja Ifá, jak i kosmologia Dogonów dochodzą do podobnych wniosków filozoficznych różnymi drogami. W obu systemach wszechświat jest czytelny i uporządkowany, lecz ład ten nieustannie współistnieje z siłami chaosu i buntu (Eshu u Jorubów, Yurugu u Dogonów). Chaos nie jest złem absolutnym, lecz niezbędnym dynamizmem, który zapobiega skostnieniu świata i zmusza człowieka do nieustannej czujności i duchowego rozwoju.

Obie kultury uczą, że przeznaczenie człowieka nie jest wyrokiem więziennym, lecz świętą umową wymagającą codziennej pielęgnacji. Poprzez święte znaki Odu i nocne ślady łap lisa człowiek zachowuje łączność ze źródłem bytu, przypominając nam, że na afrykańskiej ziemi mądrość kosmiczna od zawsze wyrażała się w harmonii między widzialnym a niewidzialnym światem.