Edad

Uczciwe postawienie sprawy

Edad nie ma żadnego możliwego do odtworzenia znaczenia. Poza samym alfabetem nie istnieje żadne staroirlandzkie słowo edad, brakuje pewnych wyrazów pokrewnych, a żaden badacz nie broni przekonująco jakiejkolwiek etymologii.

Jej kenningi należą zarazem do najbardziej skażonych tekstowo w całym zachowanym materiale. O ile każda inna litera posiada trzy względnie stabilne frazy, o tyle lekcje Edad różnią się w zależności od rękopisu, a wydawcy rekonstruują je w odmienny sposób. Powyższe tłumaczenia podano z tym zastrzeżeniem, zamiast przedstawiać je jako pewnik.

Warto powiedzieć to wprost, ponieważ większość opracowań oghamu traktuje Edad pobieżnie, bezdyskusyjnie podając glosę o osice tak, jakby stanowiła ona autentyczne znaczenie. Nie jest to jednak znaczenie znaku; to jedynie przypisanie, jakiego dokonali średniowieczni skrybowie wobec litery, której nazwy sami nie potrafili już odczytać.

Rymowana para

Najbardziej oszczędnym wyjaśnieniem powstania nazwy Edad jest założenie, że została ukuta do pary z Idad, literą występującą bezpośrednio po niej.

Edad i Idad rymują się ze sobą, różnią zaledwie jedną samogłoską i żadna z nich nie ma ustalonej etymologii. Obie znajdują się na końcu szeregu samogłosek i żadna nie odpowiada rdzennemu irlandzkiemu słowu.

Mechanizm ten jest dobrze znany z innych alfabetów: kiedy system wymaga litery, a język nie dostarcza dla niej oczywistej nazwy, tworzy się ją sztucznie, często przez analogię do znaku sąsiedniego. Układ oghamu jest rygorystycznie schematyczny: cztery grupy po pięć znaków, w których pozycja wynika ze zliczenia nacięć. W tak uporządkowanym systemie puste miejsce zostaje uzupełnione, zamiast pozostać luką.

Jeśli to przypuszczenie jest słuszne, Edad i Idad są punktami, w których struktura alfabetu wyprzedziła dostępny zasób słownictwa. Twórca potrzebował czwartej i piątej samogłoski; nazwy pojawiły się dopiero na drugim miejscu.

Skąd wzięła się osika

Traktat Auraicept glosuje Edad jako osikę, crithach, a droga prowadząca do tego skojarzenia należy do najbardziej pomysłowych w całej tradycji.

Wyraz crithach wywodzi się od słowa crith, oznaczającego drżenie lub dreszcz. Osika to drzewo, którego liście drżą przy najlżejszym podmuchu wiatru, o czym jej irlandzka nazwa mówi wprost. Glosatorzy połączyli następnie drżenie ze szlochem, a szloch ze smutkiem, wyprowadzając z tego interpretację litery skupioną wokół żalu.

Niektóre wersje spisów drzew przytaczają na poparcie tej tezy kenning ze słowami érgnaid fid lub bezpośrednie odniesienie do żalu; należą one jednak do fraz o najmniej stabilnym zapisie rękopiśmiennym.

Ciąg skojarzeń przebiega więc następująco: brak znanego znaczenia → przypisanie drzewa, którego nazwa oznacza drżenie → wyprowadzenie znaczenia emocjonalnego z nazwy drzewa → dopasowanie kenningu, który to potwierdza. Znaczenie zostało skonstruowane wstecznie, na podstawie glosy będącej jedynie domysłem.

Bráthair bethi, brat brzozy, to jedyna fraza mająca tutaj niezależny żywot; pojawia się również przy literze Onn, a jej przypisanie pozostaje kwestią sporną między tymi dwoma znakami.

W interpretacji

Brak możliwego do odtworzenia tradycyjnego znaczenia sprawia, że każda interpretacja ma charakter wtórny. To dokładnie taka sama sytuacja, jak w przypadku runy Peorð w anglosaskim futhorku oraz litery Cweorð w rękopisach; należy traktować ją w ten sam sposób.

Współczesne talie przypisują jej osikę ze znaczeniami takimi jak wytrwałość, lęk czy przełamywanie słabości; pojęcia te przejęto z glosy o drżeniu za pośrednictwem Gravesa.

Jeśli szukamy interpretacji, najbardziej rzetelna opiera się na tym, czym ten znak rzeczywiście jest: czymś, co istnieje, ponieważ wymagał tego wzorzec. Miejsce było puste, więc utworzono literę. W rozkładzie jest to myśl realna i bywa użyteczna: rola stworzona po to, by dopełnić strukturę, osoba bądź element obecny dlatego, że wymagał tego układ, czy rzecz, której jedynym uzasadnieniem pozostaje symetria, a nie rzeczywista potrzeba.

Połączenie w parę z Idad podsuwa drugą interpretację: połówkę całości, określaną przez to, z czym sąsiaduje, a nie przez swoją własną treść.

Oba te odczyty należy otwarcie traktować jako konstrukcje współczesne, gdyż w istocie nimi są.