Onn

Degene die ze niet hoefden te forceren

Dit is het merkwaardigste geval in het hele alfabet, en het is merkwaardig in de tegenovergestelde richting van alle andere.

Overal elders namen de middeleeuwse glossatoren een naam die een baar metaal, een veld, roodheid of verschrikking betekende en dwongen er een boom op af. Hier beschikten ze over een naam die al een boom was: Oudiers onn betekent es; en toch wezen ze gaspeldoorn, aiten, toe in plaats daarvan.

Ze hoefden helemaal niets te doen. De naam werkte vanzelf mee. En toch passeerden ze hem.

Dat ene feit vertelt je meer over de bomentraditie dan alle gewrongen constructies bij elkaar. Het toont aan dat de lijst niet tot stand kwam door zorgvuldig vanuit etymologie te werken met af en toe een zijsprong. Hij werd fragmentarisch samengesteld, uit verschillende bronnen, in verschillende tijdperken, door lieden die elkaars werk niet controleerden: ergens in dat proces werd een zuivere es verdrongen door een gaspeldoornstruik zonder dat iemand het merkte.

Het betekent ook dat Ogham met twee aanspraken op de es eindigt. Nin, wat een vork betekent, werd verklaard als es. Onn, wat letterlijk es betekent, werd dat niet.

Verwonder van paarden

Congnaid ech is de lastigste van de drie en de meest betwiste.

Eén lezing verbindt hem rechtstreeks met de es: essenhout is het speerhout van Noord-Europa bij uitstek, recht van nerf, schokbestendig en buigzaam genoeg om niet te splinteren. Een speer verwondt paarden, en cavalerie tegen speervechters vormt een specifieke en bloedige confrontatie.

Een tweede interpretatie koppelt hem aan gaspeldoorn, wat de middeleeuwse glos ondersteunt: gaspeldoorn zit vol venijnige stekels en een paard dat erdoorheen wordt gedreven raakt gewond. Dat kan precies de reden zijn waarom de glossatoren naar gaspeldoorn grepen, terugredenerend vanuit deze kenning in plaats van vanuit de naam.

Een derde lezing ziet congnaid in relatie tot paardentuig of het wiel: essenhout was het standaardmateriaal voor strijdwagens, karren en gereedschapsstelen, juist omdat het zware schokken opvangt zonder te splijten.

Lúth fían, levensonderhoud van krijgersbenden, sluit naadloos aan bij zowel de speer als de fían-context. Bráthair bethi, broeder van de berk, is een nuchtere vaststelling van verwantschap tussen twee bomen: het vormt een van de duidelijkste bewijzen dat de samensteller van die lijst daadwerkelijk een boom voor ogen had bij deze letter, wat het Auraicept later ook besloot.

De es door twee alfabetten heen

De es is een van de weinige bomen die zowel in het Ogham als in de Germaanse runen een eigen letter draagt, en beide tradities interpreteren hem nagenoeg identiek.

De Angelsaksische rune Æsc is vernoemd naar de es, en haar Oudengelse strofe beschrijft een boom die buitengewoon hoog is, geliefd bij mannen, stevig op zijn stam staat en zijn plaats behoudt ook wanneer vele krijgers hem bestormen. Die laatste zinsnede wordt doorgaans gelezen als een overgang van de levende boom naar de speer die ervan gemaakt is, aangezien Oudengels æsc beide betekent: een speer die onwankelbaar standhoudt in een schildmuur terwijl de strijd woedt.

De kenning lúth fían, levensonderhoud van krijgersbenden, verwoordt precies dezelfde observatie aan de Ierse zijde.

De twee alfabetten zijn niet aan elkaar verwant. Geen van beide heeft van de ander geleend. Beide koppelden onafhankelijk van elkaar een letter aan de es en beide dachten ogenblikkelijk aan wapens, omdat essenhout de grondstof is voor speerschachten en iedereen in beide streken dat wist.

In een lezing

Onn is het materiaal dat draagt en snijdt.

Essenhout is het hout van schachten, stelen, wielen en assen: de voorwerpen die menselijke kracht overbrengen op de buitenwereld. Men kiest het om die exacte eigenschap: het buigt onder zware belasting mee en veert terug, zonder te breken. In een legging markeert Onn het middel tot handelen: het gereedschap, het voertuig, de constructie waarmee iemands inspanning daadwerkelijk vorm krijgt.

Congnaid ech houdt daar een waarschuwing aan verbonden. Dezelfde kwaliteiten die van essenhout een goede schacht maken, maken er een dodelijke speer van, en de scherpste kenning van de letter spreekt van letsel aan een dier dat iemand droeg. Onn kan duiden op een middel dat schade toebrengt aan datgene wat het voortbeweegt.

Bráthair bethi biedt een zachtere derde lezing: verwantschap, en wel het samengaan van twee zaken van gelijke aard. De berk was de eerste letter van het alfabet, en dit teken reikt daarnaar terug.

Moderne kaartensets kennen er vaak gaspeldoorn aan toe, met betekenissen van verzameling, hoop en bundeling. Dat volgt een middeleeuwse aantekening die een volmaakt zuivere boomnaam terzijde schoof.