Onn

Przypadek, w którym niczego nie trzeba było naginać

To najbardziej osobliwy przypadek w całym alfabecie, a jego niezwykłość polega na tym, że zmierza w przeciwnym kierunku niż wszystkie pozostałe.

Wszędzie indziej średniowieczni glosatorzy brali nazwę oznaczającą sztabę metalu, pole, czerwień lub grozę i na siłę dopasowywali do niej drzewo. Tutaj mieli nazwę, która już była drzewem: staroirlandzkie onn oznacza jesion; mimo to przypisali jej kolcolist, aiten.

Nie musieli robić absolutnie niczego. Nazwa doskonale współgrała z ich założeniem. A jednak ją odrzucili.

Ten pojedynczy fakt mówi o tradycji drzewnej więcej niż wszystkie naciągane interpretacje razem wzięte. Pokazuje wyraźnie, że zestawienie to nie powstało w wyniku skrupulatnych badań etymologicznych z rzadka tylko uciekających się do domysłów. Składano je pospiesznie, z różnych źródeł, w odmiennych epokach i przez ludzi, którzy nie weryfikowali nawzajem swojej pracy: gdzieś w tym procesie prawdziwy jesion został wyparty przez krzew kolcolistu, a nikt nie zwrócił na to uwagi.

Oznacza to również, że w Oghamie pojawiły się ostatecznie dwie pretensje do jesionu. Nin, oznaczający widły, zglosowano jako jesion. Onn, oznaczający jesion dosłownie, został pominięty.

Raniciel koni

Congnaid ech jest najtrudniejszym z trzech kenningów i budzi najwięcej sporów.

Jedna z interpretacji łączy go bezpośrednio z jesionem: drewno jesionowe stanowiło w Europie Północnej podstawowy budulec włóczni, prostosłoisty, odporny na wstrząsy i wystarczająco elastyczny, by nie pękać przy uderzeniu. Włócznia rani konie, a starcie jazdy ze zwartym szykiem włóczników należało do najbardziej krwawych potyczek epoki.

Drugi odczyt odnosi się do kolcolistu, co wspiera średniowieczną glosę: krzew ten jest gęsto pokryty ostrymi kolcami, a koń przedzierający się przez zarośla odnosi rany. Mógł to być dokładny powód, dla którego glosatorzy sięgnęli po kolcolist, wychodząc wstecz od tego kenningu zamiast od samej nazwy litery.

Trzeci wariant łączy congnaid z rzędem końskim lub kołem: jesion był standardowym materiałem na elementy rydwanów, wozów oraz trzonki narzędzi, właśnie dlatego, że znakomicie amortyzuje uderzenia bez rozszczepiania się.

Lúth fían, pożywienie drużyn wojowników, doskonale pasuje zarówno do włóczni, jak i do realiów obozowych fían. Bráthair bethi, brat brzozy, stanowi bezpośrednie stwierdzenie pokrewieństwa dwóch drzew: to jeden z najczytelniejszych dowodów na to, że autor tego zestawienia od początku miał na myśli drzewo, cokolwiek zadecydował później traktat Auraicept.

Jesion w dwóch tradycjach alfabetycznych

Jesion jest jednym z nielicznych drzew, które posiada własną literę zarówno w Oghamie, jak i w runach germańskich, a obie tradycje odczytują go niemal identycznie.

Anglosaska runa Æsc nosi miano jesionu, a jej staroangielska strofa poetycka opisuje drzewo niezwykle wysokie, drogie ludziom, mocno osadzone w ziemi, które trwa niewzruszenie, choć wielu wojowników na nie naciera. Ten ostatni wers jest powszechnie odczytywany jako płynne przejście od żywego pnia do wykonanej z niego włóczni, ponieważ staroangielskie słowo æsc oznacza jedno i drugie: włócznię trzymaną niezłomnie w murze tarcz podczas zaciętej walki.

Oghamiczny kenning lúth fían, pożywienie drużyn wojowników, jest dokładnie tą samą obserwacją sformułowaną po stronie irlandzkiej.

Oba alfabety nie są ze sobą spokrewnione. Żaden z nich nie zapożyczał znaków od drugiego. Obydwa niezależnie przypisały literę jesionowi i obydwa natychmiast skierowały myśl ku broni, ponieważ jesion był powszechnie znanym materiałem na drzewce włóczni po obu stronach Morza Irlandzkiego.

W czytaniu

Onn to materiał, który niesie i rani.

Jesion to drewno trzonków, rękojeści, kół i osi: elementów przenoszących siłę człowieka na otaczający go świat. Wybiera się go właśnie ze względu na te cechy: ugina się pod obciążeniem i powraca do pierwotnego kształtu, nie pękając. W rozkładzie Onn wyznacza środek działania: narzędzie, pojazd, strukturę, za pośrednictwem której czyjś zamiar zostaje wdrożony w życie.

Congnaid ech niesie ze sobą istotne ostrzeżenie. Te same właściwości, które czynią z jesionu znakomity trzonek, robią zeń śmiercionośną włócznię, a najbardziej uderzający kenning litery mówi o zranieniu zwierzęcia, które kogoś niosło. Onn potrafi wskazać środek, który niszczy to, co go dźwiga.

Bráthair bethi przynosi łagodniejszy, trzeci odczyt: pokrewieństwo i zestrojenie dwóch elementów tej samej natury. Brzoza była pierwszą literą alfabetu, a ten znak sięga wstecz ku jej początkowi.

Współczesne talie przypisują mu kolcolist, łącząc go ze znaczeniami zbierania, nadziei i skupienia. Wynika to ze średniowiecznej glosy, która bezpodstawnie przekreśliła autentyczną nazwę drzewa.