Tiwaz

De vorm

Een verticale staaf met twee schuine zijtakken die aan de top samenkomen in een punt; zij vormen een duidelijke pijl- of speerpunt.

Deze duiding is veel beter onderbouwd dan de meeste speculaties over runenvormen: Tiwaz heeft een gedocumenteerd historisch verband met wapens en de vorm is onmiskenbaar pijlachtig. Het is tevens een van de runen die het vaakst herhaald en boven elkaar op dezelfde staaf gestapeld zijn aangetroffen op speerpunten en krijgsgerei.

De god en de oudste laag van de Germaanse religie

Tīwaz is de naam van een godheid en ouder dan de Germaanse taal zelf. De naam stamt af van het Proto-Indo-Europese dyēus (de hemelvader), dezelfde wortel die leidde tot het Griekse Zeus, het Latijnse Iuppiter en het Sanskriet Dyaus. Tiwaz is het Germaanse lid van deze goddelijke familie.

Dit werpt een verhelderend licht op zijn oorspronkelijke positie. In de overgeleverde Oudnoordse bronnen uit de dertiende eeuw is Týr een ondergeschikte figuur en treedt Odin op als oppergod. De etymologie toont echter aan dat de verhouding ooit omgekeerd was: Týr stond aan het hoofd van het pantheon en werd in een historisch niet nader te dateren periode door Odin verdrongen.

Zijn naam is overal in het dagelijks taalgebruik bewaard gebleven. In het Nederlands is dinsdag (evenals het Engelse Tuesday) de dag van Týr, een rechtstreekse leenvertaling van het Latijnse dies Martis (de dag van Mars). Dit toont aan dat de Romeinen hem gelijkstelden aan hun oorlogsgod. Tacitus vermeldt in 98 n. Chr. Mars onder de Germaanse goden aan wie mensenoffers werden gebracht.

De hand in de wolfsmuil

Beide Scandinavische runengedichten noemen Týr eenhandig, en het IJslandse voegt daaraan toe: ulfs leifar, het overblijfsel van de wolf. Zij gaan ervan uit dat de lezer het verhaal kent.

De goden moesten de wolf Fenrir binden, die voorbestemd was om Odin tijdens Ragnarök te doden. Twee zware kettingen bezweken. De derde boei, Gleipnir, werd door dwergen gesmeed uit zes onmogelijke dingen en leek op een zijden lint. Fenrir vermoedde een list en stemde er alleen mee in te worden gebonden als een van de goden zijn hand in zijn muil legde als onderpand van goede trouw.

Týr deed het. De boei hield stand, de wolf kon niet losbreken en beet de hand af. De bron vermeldt dat alle goden lachten, behalve Týr.

Dit verhaal geeft de rune haar diepste betekenis. Het cruciale detail is dat de belofte te kwader trouw werd gedaan en desondanks ten volle werd betaald. Týr wist dat het lint zou houden. Hij bood zijn hand aan in de wetenschap dat hij haar zou verliezen, want zonder dit pand zou de binding nooit hebben plaatsgevonden. De god van de eden is de god die een oneerlijk afgelegde eed gestand deed en daar de volledige prijs voor betaalde.

Dat is een aanzienlijk complexere en tragischere gestalte dan een oppervlakkige «god van de gerechtigheid», en daarom is deze rune nooit een voorbode van een gemakkelijke overwinning.

Het Engelse gesternte

Het Oudengelse runengedicht kiest een geheel andere invalshoek en noemt geen enkele god. Tir is een betrouwbaar teken dat trouw blijft aan edelen, steeds zijn baan volgt boven de nachtelijke nevels en nooit teleurstelt.

Het beschrijft een hemellichaam, doorgaans geïdentificeerd als de Poolster of een circumpolair sterrenbeeld. Of Angelsaksisch Engeland de god was vergeten of zijn heidense naam bewust meed, is hetzelfde debat als bij Ansuz die in een mond veranderde. De feitelijke inhoud van de strofe past uitstekend bij de rune: een vast, betrouwbaar baken om op te navigeren, dat trouw houdt en nooit bezwijkt.

Beide tradities ontmoeten elkaar in het beginsel van betrouwbaarheid: de ene bereikt dit via een god die voor zijn woord betaalde, de andere via een gesternte dat nimmer van zijn koers afwijkt.

Op wapens

Tiwaz is de rune met het sterkste archeologische bewijs voor doelbewust niet-alfabetisch gebruik, en de getuigenissen zijn opvallend concreet.

Het teken komt herhaaldelijk, gestapeld en vermenigvuldigd voor op krijgsgerei in het gehele verspreidingsgebied van het Oudere Futhark: op speerpunten, zwaardbeslag en aanverwante voorwerpen. Het gedicht Sigrdrífumál in de Poëtische Edda adviseert overwinningsrunen op het zwaardgevest te kerven en Týr tweemaal aan te roepen. Hoewel dit dertiende-eeuwse IJslandse literatuur is en geen handleiding uit de ijzertijd, beschrijft het een gebruik dat door vondsten wordt gestaafd.

Dit komt het dichtst bij een gedocumenteerd ritueel gebruik van een specifieke rune in het gehele corpus. Het levert geen onweerlegbaar bewijs, aangezien herhaalde runen ook alfabetmagie of decoratie konden zijn, maar onder de vierentwintig tekens is het dossier hier het sterkst.

In de duiding, rechtop

Tiwaz is de rune van gerechtigheid, en zij stelt aanzienlijk zwaardere eisen dan die omschrijving doet vermoeden.

Rechtop betekent zij dat de situatie op haar werkelijke merites zal worden beoordeeld en dat de zaak van de vraagsteller gegrond is. Het is een zeer gunstig teken bij juridische geschillen, formele besluiten en procedures met vaste regels. Het raakt ook het persoonlijke handelen: trouw blijven aan beginselen, een woord nakomen dat zwaar is gaan wegen en het juiste verkiezen boven het gemakkelijke.

Wat de rune niet biedt, is een moeiteloze zege. Aan elke manifestatie van deze rune hangt een prijskaartje. Týrs gerechtigheid slaagde omdat hij ervoor betaalde, en Tiwaz markeert in een legging vaak het moment waarop een rechtvaardige uitkomst eist dat de vraagsteller iets prijsgeeft. Het is de rune van het aanvaarden van het noodzakelijke verlies dat de oplossing mogelijk maakt.

De zegevoorspelling is reëel maar voorwaardelijk. Tiwaz begunstigt wie daadwerkelijk in zijn recht staat, en is een van de weinige runen die ronduit ongunstig uitpakt voor wie dat niet is.

In de duiding, omgekeerd

Tiwaz kan omkeren, en de omlaag wijzende pijlpunt vormt een van de duidelijkste omkeringen in de gehele runenreeks.

Omgekeerd staat zij voor het falen van gerechtigheid: een onrechtvaardig vonnis, een verloren zaak, machtsmisbruik of een gebroken eed. In juridische kwesties is het een uitgesproken ontmoedigend teken.

Zij omvat tevens twee subtielere vormen van falen. Lafheid in de concrete betekenis van weigeren de hand in de muil te leggen: het moment waarop het juiste doen een offer vraagt en de vraagsteller terugdeinst. En het tegendeel daarvan, het nutteloze offer: een hoge tol betalen voor een beginsel dat niet in het geding was of voor een onwaardig doel.

Blinde ijver vormt het derde aspect van de omkering. Tiwaz omgekeerd tekent soms iemand die zo onwrikbaar overtuigd is van zijn eigen gelijk dat hij elke zelfkritiek heeft gestaakt.

Modern gebruik en misbruik

De toekenning van de eik, het luchtelement en hedendaagse esoterische overeenkomsten stamt uit de twintigste-eeuwse herleving, hoofdzakelijk van Thorsson en Aswynn. De verwijzing naar Týr is echter geen moderne vondst, aangezien de rune van oudsher zijn naam draagt.

Evenals Sowilo, Algiz en Othala werd deze rune in het begin van de twintigste eeuw opgenomen in de Völkische beweging rond Guido von List en later gebruikt in nazi-kringen, waar zij als Tyr-Rune of Kampf-Rune op emblemen van SA- en SS-scholen en op gedenktekens van de Reichsarbeitsdienst verscheen. Extreemrechtse groeperingen gebruiken haar tot op heden.

De rune is van oorsprong een letter voor de klank t, gewijd aan een god wiens verering ouder is dan de Germaanse talen. De politieke toe-eigening is een recent verschijnsel zonder historische band met dat verleden. Wie het teken openbaar gebruikt, dient zich van beide feiten bewust te zijn.

In combinatie met andere runen

Tiwaz met Sowilo (ᛊ) geldt in de moderne praktijk als de combinatie voor overwinning: opvallend is dat de zege voortkomt uit Tiwaz, terwijl Sowilo helderheid en richting verschaft.

Tiwaz met Raidho (ᚱ) verbindt wet en procedurele orde, gunstig voor formele processen waarin de volgorde der stappen bindend is.

Tiwaz met Thurisaz (ᚦ) plaatst brute kracht onder het gezag van het recht; de meest verdedigbare vorm van conflictbeslechting in de hele reeks.

Tiwaz met Gebo (ᚷ) staat voor de plechtige eed: een vrijwillig aangegane verplichting die voor beide partijen bindend is.

Tiwaz met Naudhiz (ᚾ) of Isa (ᛁ) wijst op vertraagde of belemmerde gerechtigheid; bij geschillen betekent dit meestal dat formele procedurele obstakels het probleem vormen en niet het inhoudelijke oordeel.