Талқин тизимлари

Триграммалар ва гексаграммалар

Ушбу бўлимдаги бошқа ҳамма нарса битта кичик расмий тизимдан фойдаланиш йўлидир: икки турдаги чизиқ, уч қаватгача уюлса саккиз триграмма, олти қаватгача уюлса эса олтмиш тўрт гексаграмма беради. Шакллар қандай қурилиши ва боғланишини ўрганинг, анъананинг қолгани ўқилишли бўлиб қолади.

8
триграмма
64
гексаграмма
16
мумкин бўлган ядро шакли

Тузилмалар

Чизиқдан бошланг, гексаграммагача қурилинг, сўнг бир шаклни бошқасига нисбатан ўқишга имкон берадиган муносабатларни ўрганинг. Бу бўлимдаги ҳар бир усул тахмин қиладиган луғат шудир.

➖

Чизиқ

Хитой Чжоудан бошлаб

Ян учун яхлит, ин учун узуқ. Икки ҳолат, тизимдаги ҳар бир тузилма эса уларнинг уюмидир. Анъана космологияси шу ердан бошланади: такрорланган битта фарқ ўзгаришни тасвирлаш учун етарли деган даъво билан.

☰

Триграмма

Хитой Чжоудан бошлаб

Уч чизиқ саккизта жойлашувни беради, ҳар бирида образ, унсур, оиладаги ўрин, йўналиш ва фасл бор. Саккизтасини ўрганиш бутун мавзудаги энг қимматли сармоядир.

䷀

Гексаграмма

Хитой Чжоудан бошлаб

Уюлган икки триграмма, жами олти чизиқ, аниқ олтмиш тўртта шаклни беради. Пастки триграмма вазиятнинг ички ва илдизги ярми, юқориги эса ташқи ва кейинги ярмидир.

⬆️

Пастдан санаш

Хитой Чжоудан бошлаб

Биринчи чизиқ пастда, олтинчиси эса юқорида, чунки шакл вақт ичида ўсаётган ёки очилаётган нарса сифатида ўқилади. Классик матн уларни ҳатто биринчи ва олтинчи эмас, «бошланиш» ва «юқори» деб атайди.

✅

Тўғрилик

Ўн қанотдан мил. авв. тахм. 3-аср

Тоқ жойлар яхлит чизиқни, жуфт жойлар эса узуқ чизиқни хоҳлайди. Ўз жойидаги чизиқ тўғри ҳисобланади, бу эса умуман қулай ва одатда бошқа омиллар томонидан босиб кетилади.

🎯

Марказийлик

Ўн қанотдан мил. авв. тахм. 3-аср

Иккинчи ва бешинчи чизиқлар ўз триграммаларининг марказида туради. Марказийлик шарҳларда бошқа ҳар қандай нарсадан кўра изчилроқ мақталади ва икковi тўқнашганда одатда тўғриликдан ғолиб чиқади.

🔗

Мослик

Ўн қанотдан мил. авв. тахм. 3-аср

Биринчи ва тўртинчи, иккинчи ва бешинчи, учинчи ва олтинчи чизиқлар бир-бирига жавоб беради, жуфтлик эса иккиси қарама-қарши турда бўлганда ишлайди. Иккинчи-бешинчи муносабат классик матннинг сиёсий фикрлашининг катта қисмини ташийди.

🪜

Миниш ва қўллаб-қувватлаш

Ўн қанотдан мил. авв. тахм. 3-аср

Ян чизиғи устида турган ин чизиғи уни минади дейилади, бу ноқулай; остида турса эса қўллаб-қувватланади дейилади, бу эмас. Қўшнилар орасидаги кичик муносабатлар кўпинча чизиқнинг хулосасини ҳал қилади.

✳️

Ҳаракатланувчи чизиқлар

Хитой Чжоудан бошлаб

Тошлаш олти ёки тўққиз деб белгилаган чизиқларнинг матни ўқилади, уларни ағдариш эса иккинчи гексаграммани беради. Барқарор чизиқлар шаклни шакллантиради ва жим қолади.

🫀

Ядро гексаграмма

Хитой Хандан бошлаб

Иккидан тўртгача ва учдан бешгача бўлган чизиқлар аслда нима бўлаётганини кўрсатувчи, асл шакл ичида яширинган шаклни беради. Олтмиш тўрттадан фақат ўн олтитаси бир ядро сифатида пайдо бўлади.

🔄

Қарама-қарши гексаграмма

Хитой Хандан бошлаб

Ҳар бир чизиқ ўз бошқа ҳолатига ўзгартирилиб, тўлдирувчи ҳолатни беради. Вазият нимага қарши белгиланганини кўриш учун фойдали ва Мин давридаги Лай Чжидэ томонидан тизимли равишда ишлатилган.

🙃

Ағдарилган гексаграмма

Хитой Хандан бошлаб

Шакл остин-устин қилинган, одатда бир хил вазиятни иккинчи томон нуқтаи назаридан кўрсатади. Саккиз гексаграмма ҳар икки томонга ҳам бир хил кўринади, Ван Вен тартиби эса уларни ағдарилиши билан эмас, қарама-қаршилиги билан жуфтлайди.

Тартиблар, муносабатлар ва мурожаат нуқталари

Шакллар жойлаштирилган тартиблар, улар билан бирга ўқиладиган ҳосила шакллар ҳамда шарҳлар тушунтирмасдан ишлатадиган атамалар.

Ван Вен кетма-кетлиги

қабул қилинган тартиб Хитой

Классик матн ишлатадиган тартиб бўлиб, ҳар бир шакл ўз ағдарилиши билан, ёки ағдарилиш ҳеч нарсани ўзгартирмайдиган саккиз ҳолатда эса ўз қарама-қаршиси билан жуфтланади. Рақамли эмас ва анъанавий равишда Чжоу асосчисига нисбат берилади.

Фуси тартиби

11-аср Сун Хитойи

Шао Ённинг Аввалги Осмон тартиби, такрорий бинар бўлиниш орқали яратилган. Узуқни нолга, яхлитни бирга тенг деб ўқисангиз, нолдан олтмиш учгача бўлган бутун сонларни кетма-кет беради, буни Лейбниц таниган эди.

Кейинги Осмон тартиби

анъанавий Хитой

Фолбинлик, геомантия ва тиббиётда ишлатиладиган, фасл ва йўналиш бўйича тартибланган триграмма доираси. Ҳар бир триграммани аниқ қарама-қаршиси билан жуфтлайдиган Аввалги Осмон доирасидан фарқли.

Саккиз сарой

мил. авв. 1-аср Хан Хитойи

Цзин Фаннинг барча олтмиш тўрттасини икки марталанган триграммалар бошчилигидаги саккиз оилага гуруҳлаши. Олти Чизиқ фолбинлиги учун ишчи тартиб ва шаклларни кўриб чиқишнинг иккинчи йўли.

Триграммалар оиласи

Шогуадан Хитой

Цянь ва Кун ота ва она сифатида; қолган олтитаси эса қайси чизиқ ғайри-оддий эканига қараб номланган ўғил ва қизлар сифатида. Хотира учун ёрдамчи бўлса ҳам, талқин учун ҳам вазн ташийди.

Юникод блоки

1999-йилдан бошлаб бутун дунё

Барча олтмиш тўртта гексаграмма белгиси Ван Вен тартибида ёндош Юникод диапазонида жойлашган, саккиз триграмманинг ҳам ўз белгилари бор. Анъана тартибини сездирмай кодлайдиган типография.

Шогуанинг мосликлари

мил. авв. тахм. 3-аср Хитой

Ҳар бир триграмма нимани билдиришини рўйхатга олган Қанот. Матн эмас образларни ўқийдиган ҳар бир усул унга боғлиқ, ва бу амалиётчи биринчи ёдлайдиган нарсадир.

Лай Чжидэ

1525–1604 Сычуань

Гексаграммаларни уларнинг қарама-қарши ва ағдарилган жуфтликлари бўйича тартибга солишга ўн йиллаб вақт сарфлаган ва ҳозиргача хитой нашрларида такрорланадиган жуфтланган шакллар диаграммасини яратган.

Саккизта симметрик шакл

тузилмавий факт —

1, 2, 27, 28, 29, 30, 61 ва 62-гексаграммалар остин-устин қилинганда бир хил ўқилади. Ван Вен кетма-кетлиги уларнинг ҳар бирини ағдарилиши эмас, қарама-қаршиси билан жуфтлайди, шунинг учун жуфтлаш қоидасининг истисноси бор.

Тўққиз ва олти

Чжоудан бошлаб Хитой

Чизиқ матнлари ташлаш сонлари билан белгиланади, шунда бешинчи ўриндаги ҳаракатланувчи ян чизиғи «бешинчи ўриндаги тўққиз» дейилади. Классик матнда шу икки сон шунчалик кўп такрорланишининг сабаби шудир.

Фақат тузилма орқали ўқиш

3-аср Вэй Хитойи

Ван Би Хан мосликларини ташлаб, гексаграммаларни фақат шу ички муносабатлардан ўқиган. Маъно-тамойил мактаби бу аппаратнинг ягона асбоблар тўплами бўлганда қандай кўринишини кўрсатади.

Олтмиш тўрт икки нинг олтинчи даражаси

тузилмавий факт —

Олти бинар ўрин аниқ олтмиш тўрт ҳолат беради, шунинг учун тўплам тўлиқ ва ёпиқ. Классик матн уларнинг барчасидан фойдаланади ва ортиқча ҳеч нарса қолмайди.

Жуда кичик тизим

Ўзгаришлар китоби деярли ҳеч нарсага таянади. Битта фарқ бор: яхлит ёки узуқ. Учтасини уюсангиз, саккиз триграмма чиқади. Олтитасини уюсангиз, олтмиш тўрт гексаграмма чиқади. Бутун расмий аппарат шу, ушбу бўлимдаги бошқа ҳамма нарса эса уни ишга солиш йўлидир.

Олти бинар ўрин иккининг олтинчи даражасини, яъни аниқ олтмиш тўртни беради. Тўплам тўлиқ ва ёпиқ, ортиқча ҳеч нарса қолмайди, классик матн эса унинг барчасидан фойдаланади. Мана шу тўлиқлик тизимнинг шунчалик узоқ яшашининг бир сабаби: у катта имкониятлар тўпламидан танланган намуна эмас, кичик тўпламнинг ўзидир.

Аввало триграммалар

Саккиз триграммани ўрганиш Ўзгаришлар талабасининг қила оладиган энг қиммат ишидир. Улар танишгач, олтмиш тўрттаси ёдланадиган рўйхат бўлишдан тўхтаб, ўқилиши мумкин бўлган комбинацияларга айланади: момақалдироқ устидаги сув, кўл остидаги олов, ер устидаги тоғ.

Ҳар бир триграмма образ, Беш фазадан бир, оиладаги ўрин, йўналиш ва фаслни ташийди. Цянь: осмон, кучли, ота, Металл, шимоли-ғарб. Кун: ер, юмшоқ, она, Тупроқ, жануби-ғарб. Қолган олтитаси шу иккисидан бирига битта ғайри-оддий чизиқ қўйиш билан ҳосил бўлади ва ўша чизиқ турган жойга қараб ўғил ва қиз деб номланади.

Ўрин ўзига хосликдек муҳим. Пастки триграмма вазиятнинг ички, шахсий, олдинги ярми; юқориги эса ташқи, оммавий, кейинги ярми. Кўл остидаги олов вайрон қилади ва 49-гексаграммани, Инқилобни беради. Кўл устидаги олов эса шунчаки узоқлашади ва 38-гексаграммани, Қарама-қаршиликни беради. Бир хил икки триграмма, қарама-қарши маънолар.

Гексаграмма ичида ўқиш

Шарҳлар тўртта муносабатни беради, ва улар классик чизиқ таҳлилининг барчасидир.

Тўғрилик: тоқ жойлар яхлит чизиқни, жуфт жойлар узуқ чизиқни хоҳлайди. Марказийлик: иккинчи ва бешинчи чизиқлар ўз триграммаларининг марказида туради, шарҳлар эса буни бошқа ҳар қандай нарсадан кўра изчилроқ мақтайди, одатда шунчаки тўғри чизиқдан кўра марказий чизиқни афзал кўради. Мослик: биринчи ва тўртинчи, иккинчи ва бешинчи, учинчи ва олтинчи чизиқлар бир-бирига жавоб беради, муносабат эса иккиси қарама-қарши турда бўлганда ишлайди. Миниш ва қўллаб-қувватлаш: ян чизиғи устида турган ин чизиғи ноқулай, остида туриши эса эмас.

Иккинчи ва бешинчи чизиқлари марказий, тўғри ва мосликда бўлган гексаграмма тизим рухсат берадиган даражада яхши тартибланган ҳисобланади, Ҳукм матнлари эса кўпинча ўз яхши тақдирини айнан шунга ишора қилиб тушунтиради.

Қайси чизиқлар гапиради

Ташлаш ҳар бир чизиқ учун тўртта қийматдан бирини беради, улардан фақат иккитаси ҳаракатланади. Олти ва тўққиз ўз доирасининг охирида турган, ўз аксига айланаётган чизиқлар; уларнинг матни ўқилади, уларни ағдариш эса вазият қаёққа кетаётганини кўрсатувчи иккинчи гексаграммани беради. Етти ва саккиз барқарор, тузилишга ҳисса қўшади ва жим қолади.

Шунинг учун бир хил гексаграмма икки одамга анча бошқача жавоб бериши мумкин. Шакл вазиятдир; ҳаракатланувчи чизиқлар эса унинг ҳақиқатан ҳаракатдаги қисмларидир.

Шакллардан ҳосил қилинган шакллар

Учта ўзгартиришни билишга арзийди, ва бу бўлимдаги ҳар бир гексаграмма саҳифаси уларнинг барчасига ҳавола қилади.

Ядро гексаграмма иккидан тўртгача бўлганини пастки триграмма, учдан бешгача бўлганини юқориги триграмма сифатида олиб, асл шакл ичида яширинган ва унинг ички моҳияти сифатида ўқиладиган шаклни беради. Олтмиш тўрттадан фақат ўн олтитаси бир ядро сифатида пайдо бўлади, амалиётни такрорласангиз эса ҳамиша 1, 2, 63 ёки 64-гексаграммага бориб тақалади.

Қарама-қарши ҳар бир чизиқни ўзгартириб, тўлдирувчи ҳолатни беради. Ағдарилган шаклни остин-устин қилади, бу одатда бир хил вазиятни иккинчи томон нуқтаи назаридан кўрсатади. Саккизта гексаграмма ағдарилганда ўзгармайди, ва аксинча ҳар бир шаклни ўз ағдарилиши билан жуфтлайдиган Ван Вен кетма-кетлиги ўша саккизтасини қарама-қаршиси билан жуфтлайди.

Тартиблар

Қабул қилинган матн Ван Вен кетма-кетлигидан фойдаланади, у эса рақамли эмас. Унинг мантиғи ҳозиргина тасвирланган жуфтланиш бўлиб, Сюйгуа қаноти эса ҳар бир гексаграмма нега олдингисидан кейин келишининг сабаблар занжирини беради.

Шао Ённинг Аввалги Осмон тартиби математик бўлганидир, такрорий бинар бўлиниш орқали яратилган, узуқ чизиқлар нол деб ўқилганда эса нолдан олтмиш учгача бўлган бутун сонларни беради. Буве Лейбницга юборган тартиб айнан шудир. Саккиз сарой учинчи тартибни беради, олтмиш тўрттасини фолбинлик учун саккизтадан оилаларга гуруҳлайди, триграмма доиралари эса бутунлай бошқа мақсадларга эга Аввалги Осмон ва Кейинги Осмон шаклларида келади.

Буларнинг ҳеч бири тўғри тартиб эмас. Улар бир хил ёпиқ тўпламга турли индекслардир, ва сиз олдингиз турган тартиб уни чизган кишининг нима қилмоқчи бўлганини кўрсатади.

Кўп бериладиган саволлар

Барча И Цзин усуллари

So'nggi maqolalar

Taro kartalarining qadimiy donishmandligini kashf eting va ma'naviy yo'lingizdagi sirlarni oching. Blogimiz taro o'qishning boy ramziyligi, ma'nolari va amaliy qo'llanilishini tushunishga eltuvchi darvozadir.