अरबी आणि पर्शियन ज्योतिष

इस्लामी आणि अरबी ज्योतिष म्हणजे काय

इस्लामी किंवा अरबी ज्योतिष म्हणजे ८ व्या ते १४ व्या शतकादरम्यान इस्लामी जगतात अरबी आणि पर्शियन भाषेत वापरले जाणारे ज्योतिषशास्त्र होय. याचा सराव करणारे लोक मुस्लिम, ज्यू, ख्रिश्चन आणि सेबियन होते, म्हणूनच इतिहासकार बहुधा धर्मासाठी 'इस्लामी' या शब्दाऐवजी भाषेसाठी 'अरबी' या शब्दाला प्राधान्य देतात. या शास्त्राच्या लेखकांनी त्याला 'इल्म अहकाम अल-नुजूम' (ताऱ्यांच्या निर्णयांचे शास्त्र) असे म्हटले, आणि ते 'इल्म अल-हैआ' (गणितीय खगोलशास्त्र, ज्यातून आकडेवारी मिळायची) याच्यापासून वेगळे ठेवले. ज्योतिषी (मुनज्जीम) हा केवळ एक सल्लागार नसून दरबारातील एक अधिकारी होता. तो व्यक्तींच्या जन्मकुंडल्या बनवत असे, पण त्याचबरोबर साम्राज्यांचे भविष्य सांगणे, युद्धाचा किंवा राज्याभिषेकाचा मुहूर्त काढणे, आणि वजीर व व्यापाऱ्यांनी विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे देणे ही कामेही करत असे. या परंपरेने केवळ ग्रीक ज्योतिष जतन केले नाही, तर तिने ग्रीक भूमिती, पर्शियन इतिहासाची चक्रे आणि भारतीय गणिताला एकाच प्रणालीत जोडले, ॲरिस्टॉटलच्या भौतिकशास्त्राच्या आधारावर त्याचा बचाव केला, आणि ते युरोपला सुपूर्द केले.

बगदाद: ताऱ्यांनी वसवलेले एक शहर

अब्बासी (Abbasid) वंशाने ७५० मध्ये सत्ता हाती घेतली आणि राजेपणाची आपली बहुतांश कल्पना ससानियन पर्शियातून (Sasanian Persia) घेतली, ज्यामध्ये ताऱ्यांवरून राजसत्ता वाचण्याची आणि विद्वानांना पैसे देण्याची पर्शियन सवयही समाविष्ट होती. त्यांचे सर्वात प्रसिद्ध ज्योतिषीय कृत्य म्हणजे बगदादची स्थापना. खलीफा अल्-मन्सूरने त्याचे ज्योतिषी नवबख्त (एक पर्शियन) आणि माशाअल्लाह (बसरा येथील एक ज्यू) यांना त्याच्या गोल शहराच्या (Round City) पहिल्या विटा ठेवण्यासाठी मुहूर्त काढण्यास सांगितले, आणि त्यांनी ३० जुलै ७६२ ची दुपार निवडली. आधुनिक इतिहासकारांनी पुन्हा तयार केलेल्या या पत्रिकेत, धनु रास उदित होत आहे आणि तिचा स्वामी गुरू (सर्वात मोठा शुभ ग्रह) पहिल्या भावात बसलेला आहे, जे दीर्घ आणि समृद्ध राजवटीचे आश्वासन देते. मंगळ, जो युद्धाचा ग्रह आहे, त्याला सहाव्या भावात ठेवले आहे. सहावे हे कमकुवत, पडते (cadent) घर आहे, जे मंगळ करू शकणारे नुकसान मर्यादित करते, आणि हेलेनिस्टिक रचनेत ते मंगळाच्या आनंदाचे (joy) घर आहे, त्यामुळे शहर स्वतःला न संपवता आपली लष्करी ताकद टिकवून ठेवेल. इतिहासकार आजही काही तपशिलांवर वाद घालतात, ज्यामध्ये ज्योतिषांनी सायन राशिचक्राऐवजी (tropical zodiac) पर्शियन निरयण राशिचक्र (sidereal zodiac) वापरले होते की नाही यावर मतभेद आहेत.

भाषांतर चळवळ

पुढच्या दोन शतकांमध्ये बगदाद एका प्रचंड भाषांतराच्या प्रयत्नाचे केंद्र बनले. खलीफा, विशेषतः ८१३ ते ८३३ पर्यंत राज्य करणाऱ्या अल्-मामूनने, आणि दरबारातील श्रीमंत कुटुंबांनी ग्रीक, सीरियन, पर्शियन आणि संस्कृत ग्रंथांचा अरबी भाषेत अनुवाद करण्यासाठी खूप पैसा खर्च केला. 'बाय्त अल्-हिक्मा' (Bayt al-Hikma), म्हणजेच हाऊस ऑफ विस्डम नावाने ओळखली जाणारी लायब्ररी आणि अकादमीची परंपरा, या संपूर्ण प्रयत्नाचे प्रतीक आहे. टोलेमीचे टेट्राबिब्लोस हे 'किताब अल-अर्बा' (चार पुस्तके) बनले; डोरोथियस ऑफ सिडॉनची ज्योतिषीय कविता एका पर्शियन आवृत्तीतून पोहोचली; वेटीयस व्हॅलेन्स परिचित होता; आणि पर्शियन व भारतीय खगोलीय तक्त्यांनी (जिज - zij) ज्योतिषांना ग्रहांच्या आवश्यक त्या स्थिती दिल्या. प्राचीन तारा-धर्म आणि हर्मेटिक (Hermetic) विद्या जिवंत ठेवणाऱ्या हर्रानच्या सेबियन (Sabians of Harran) समुदायाने मोठी भूमिका बजावली. त्यांचा सर्वात प्रसिद्ध विद्वान, थाबित इब्न कुर्रा, हा ग्रीक, सीरियन आणि अरबी वाचू शकत असे आणि त्याने खगोलशास्त्रावरील त्या गणिताच्या ग्रंथांचे भाषांतर व दुरुस्ती केली ज्यावर ज्योतिषशास्त्र अवलंबून होते.

अल्-किंदी: ज्योतिष हेच भौतिकशास्त्र

हेलेनिस्टिक ज्योतिष हे स्टोइक (Stoic) नशीब, खगोलीय धर्म आणि हर्मेटिक गूढवाद यांत गुंडाळलेले आले होते, ज्यांचा 'तौहीद' (ईश्वराचे एकत्व) आणि स्वतःच्या इच्छेनुसार कार्य करणाऱ्या निर्मात्याशी मेळ घालणे कठीण होते. ज्या ज्योतिषांना इस्लामी बौद्धिक जीवनात स्थान हवे होते त्यांना देवांचा समूह (pantheon) नको होता, तर एक नैसर्गिक कार्यपद्धती हवी होती. अल्-किंदी (Al-Kindi) या तत्त्वज्ञाने, ज्याचा मृत्यू ८७३ च्या आसपास झाला, ही पद्धत दिली. त्याचा 'ऑन द रेज ऑफ द स्टार्स' (On the Rays of the Stars) हा ग्रंथ लॅटिनमध्ये 'दे रेडिस' (De radiis) म्हणून जिवंत आहे. त्यात त्याने असा युक्तिवाद केला की जगातली प्रत्येक गोष्ट सर्व दिशांना किरण (rays) सोडते, आणि तारे अतिप्रचंड, शाश्वत आणि शुद्ध खगोलीय पदार्थाचे बनलेले असल्यामुळे सर्वात मजबूत आणि सुव्यवस्थित किरण सोडतात. हे किरण चंद्राखालील जगात प्रवेश करतात आणि तिथे कारण म्हणून काम करतात: गरम करणे, थंड करणे, हलवणे आणि चार तत्त्वांचे मिश्रण करणे. या दृष्टिकोनातून पाहता, ज्योतिष हे शकुनांचे स्पष्टीकरण राहिले नाही, तर अंतरावरून काम करणाऱ्या भौतिक शक्तीचा अभ्यास बनले. रेडिएशनच्या याच कल्पनेने युरोपीय लेखकांच्या मध्ययुगीन ऑप्टिक्स आणि नंतरच्या नैसर्गिक जादूला (natural magic) आकार दिला.

अबू माशर आणि ग्रेट इंट्रोडक्शन

अबू माशर अल्-बल्खी (७८७ ते ८८६), हा या परंपरेतील मध्यवर्ती चेहरा आहे. त्याचा शिष्य शाधान सांगतो की अबू माशरने हदीसचा (hadith) विद्वान म्हणून सुरुवात केली आणि अल्-किंदी सोबत झालेल्या वादानंतर तो खगोलशास्त्र आणि ज्योतिषाकडे वळला; पुढे तो त्याच्या शतकातील सर्वात प्रसिद्ध आणि विपुल लेखन करणारा ज्योतिषी बनला. अल्-बिरुनीसह काही समकालीनांनी त्याच्यावर अल्-किंदीकडून बरेच काही चोरल्याचा आरोप लावला. त्याचा 'ग्रेट इंट्रोडक्शन टू द सायन्स ऑफ द जजमेंट्स ऑफ द स्टार्स' हा ग्रंथ ॲरिस्टॉटलच्या फिजिक्स (Physics) आणि ऑन जनरेशन अँड करप्शन (On Generation and Corruption) वर आधारित कलेच्या प्रदीर्घ बचावाने सुरू होतो. तो असा युक्तिवाद करतो की, आकाशाची शाश्वत वर्तुळाकार गती चार तत्त्वांवर कार्य करते, ज्यामुळे ते मिसळतात, गरम होतात, थंड होतात आणि वेगळे होतात. त्यामुळे ग्रहांची स्थिती, त्यांच्या दृष्टी (aspects) आणि त्यांचे अंतर हे हवामान, सजीव शरीरे आणि मानवी घडामोडी निश्चित करतात. देव हेच पहिले कारण आहे जो सर्वात बाहेरच्या गोलाला (sphere) गती देतो; आणि ग्रह हे दुय्यम कारणे आहेत, ज्यातून देवाची व्यवस्था पृथ्वीपर्यंत पोहोचते. या युक्तिवादाने त्या काळातील मुख्य धार्मिक आक्षेपाला उत्तर दिले. ज्योतिषाच्या पलीकडेही याचा मोठा परिणाम झाला: इतिहासकार रिचर्ड लेमे यांनी दाखवून दिले की जॉन ऑफ सेव्हिलने ११३३ मध्ये आणि हरमन ऑफ कॅरिंथियाने ११४० मध्ये केलेले या पुस्तकाचे लॅटिन अनुवाद हे पहिले ग्रंथ होते ज्यांनी ॲरिस्टॉटलची स्वतःची पुस्तके लॅटिनमध्ये येण्यापूर्वी त्याचे नैसर्गिक तत्त्वज्ञान पश्चिम युरोपमध्ये आणले.

युती (conjunctions) मध्ये लिहिलेला इतिहास

हेलेनिस्टिक ज्योतिष हे प्रामुख्याने व्यक्तींच्या जन्मपत्रिकांवर आधारलेले होते. अरबी परंपरेने ससानियन पर्शियाच्या जगातील युगांच्या (ages of the world) कल्पनांवरून मुंडेन ज्योतिष (mundane astrology) - राष्ट्रे, साम्राज्ये, धर्म आणि हवामानाचे ज्योतिष - हे एका मोठ्या आणि पद्धतशीर क्षेत्रात बदलले. अबू माशरच्या 'बुक ऑफ थाउजंड्स' (Book of Thousands) ने भारतीय आणि पर्शियन जागतिक वेळेच्या मोठ्या चक्रांचा वापर धर्मग्रंथांच्या इतिहासासाठी केला आणि ३१०२ ईसापूर्व मेष राशीच्या सुरुवातीला सर्व ग्रहांची एक महायुती (conjunction) नोंदवली आणि त्यावरून महापुराची वेळ ठरवली. त्याच्या 'बुक ऑफ कंजंक्शन्स' (Book of Conjunctions) ने डोळ्यांना दिसणाऱ्या दोन सर्वात संथ ग्रहांवर, गुरू आणि शनीवर, काम करण्याची पद्धत उभी केली. ते दर २० वर्षांनी साधारणपणे एकत्र येतात, आणि प्रत्येक युती मागील युतीपासून सुमारे २४३ अंश पुढे होते. त्यामुळे पुढील २४० वर्षे या युती एकाच तत्त्वाच्या (उदा. अग्नी, पृथ्वी) तीन राशींमध्ये होत राहतात, आणि त्यानंतर पुढच्या तत्त्वात जातात. सुमारे ९६० वर्षांनंतर ही मालिका चारही तत्त्वांमधून जाऊन जिथून सुरुवात झाली तिथे परत येते. ज्योतिषांनी या तीन प्रमाणांना घटनांचे तीन आकार मानले:

• दर २० वर्षांनी होणारी एक युती: बंड, स्थानिक राज्यकर्ते आणि अल्पकालीन अस्वस्थतेसाठी;
• दर २४० वर्षांनी होणारा तत्त्वाचा बदल: नवीन धार्मिक चळवळी, राज्यांचा उदय आणि पतन आणि साम्राज्यांचे बदल यांसाठी;
• दर ९६० वर्षांनी होणारी पहिल्या तत्त्वात वापसी: जागतिक सत्तेचे हस्तांतरण आणि संदेष्ट्यांच्या (prophets) आगमनासाठी.

ही योजना पुढे आणि मागे अशा दोन्ही प्रकारे वापरली गेली. ज्योतिषांनी निदर्शनास आणले की प्रेषित मुहम्मद यांचा जन्म ५७१ मध्ये झाला, जेव्हा युती चक्र पाण्याच्या तत्त्वातील राशींमध्ये गेले होते आणि वृश्चिक राशीत युती झाली होती, आणि त्यांनी सुरुवातीच्या इस्लामच्या नंतरच्या घटना याच चक्रावर वाचल्या. पुढे पाहत, त्यांनी अब्बासी राजवटीच्या अंताच्या लक्षणांसाठी येणाऱ्या तत्त्व-बदलांचा अभ्यास केला, आणि नंतरच्या लेखकांनी १२५८ मधील बगदादवरील मंगोल हल्ला (जेव्हा हुलागु खानने शेवटच्या अब्बासी खलीफाला ठार केले) अशाच इशाऱ्यांची पूर्तता म्हणून वाचला. ११८६ मध्ये तूळ राशीत सर्व ग्रहांच्या झालेल्या प्रसिद्ध युतीमुळे युरोप आणि मध्यपूर्वेमध्ये जगाच्या अंताच्या भविष्यवाणीबद्दल पसरलेली घबराट दाखवून देते की हा सिद्धांत किती गांभीर्याने घेतला गेला होता.

भाव, उपकरणे आणि अचूक वेळ

हेलेनिस्टिक ज्योतिषांनी प्रामुख्याने राशीनुसार (whole-sign) भाव वापरले होते, ज्यामध्ये उदित होणाऱ्या राशीपासून मोजलेली प्रत्येक रास हे एक भाव (घर) मानले जाते. इस्लामी जगातील खगोलशास्त्रज्ञांनी, जे गोलाकार त्रिकोणमितीत (spherical trigonometry) प्रशिक्षित होते आणि ज्यांना प्रार्थनेची वेळ व मक्केची दिशा अचूकपणे ठरवावी लागत असे, त्यांनी क्वाड्रंट (quadrant) पद्धतींना प्राधान्य दिले ज्या निरीक्षकाच्या स्वतःच्या क्षितिज (horizon) आणि मध्यरेषेवरून (meridian) आकाशाचे विभाजन करतात. सर्वात जास्त वापरली जाणारी पद्धत अल्-कबिसी (ज्याला लॅटिनमध्ये अल्काबिटियस म्हणतात) याने शिकवली होती. त्याचा अलेप्पोच्या सैफ अल्-दौलाच्या दरबारासाठी लिहिला गेलेला आणि जॉन ऑफ सेव्हिलने अनुवादित केलेला 'इंट्रोडक्शन टू द आर्ट ऑफ द जजमेंट्स ऑफ द स्टार्स' हा ग्रंथ मध्ययुगीन युरोपीय विद्यापीठांचे प्रमाणित ज्योतिष पाठ्यपुस्तक बनला. त्याची पद्धत वेळेवर आधारित आहे. ती लग्न अंशाचा (Ascendant degree) अर्ध-कंस (diurnal semi-arc) घेते, म्हणजे त्या अंशाला पूर्वेकडील क्षितिजावरून आकाशाच्या मध्यापर्यंत (Midheaven) जाण्यासाठी लागणारी वेळ, तिचे तीन समान भाग करते, आणि अकरा, बारा, दोन आणि तीन क्रमांकांच्या भावांचे आरंभ बिंदू (cusps) शोधण्यासाठी हे भाग तासांच्या वर्तुळांवरून परत क्रांतीवृत्तावर (ecliptic) आणते. हे काम हाताने करण्यासाठी त्रिकोणमितीय तक्त्यांची गरज होती. ॲस्ट्रोलेबमुळे (astrolabe) हे काम जलद झाले: हे पितळेचे साधन आकाशाचा गोल एका सपाट प्लेटवर स्टीरिओग्राफिक प्रोजेक्शनद्वारे दाखवते, आणि बगदाद तसेच नंतर अल्-अंदलुसच्या (स्पेन) कारागिरांनी विशिष्ट अक्षांशासाठी (latitude) या प्लेट्सवर भावांच्या रेषा कोरल्या, ज्यामुळे ताऱ्यांचा नकाशा योग्य तासावर वळवताच सर्व भावांचे आरंभ बिंदू एका दृष्टिक्षेपात दिसत असत.

लोट्स (Lots), किंवा अरबी भाग (Arabic Parts)

'लोट' हा पत्रिकेतील एक बिंदू आहे जो दोन ग्रहांमधील अंतर मोजून आणि ते लग्नस्थानात जोडून शोधला जातो. ग्रीक लोकांनी यांचा एक छोटासा गट वापरला होता, ज्यामध्ये पॉलस अलेक्झांड्रिनसने (Paulus Alexandrinus) सांगितलेले सात हर्मेटिक लोट्स सर्वात प्रसिद्ध आहेत. अरबी ज्योतिषांनी मानवी जीवनाच्या जवळजवळ प्रत्येक विषयासाठी त्यांचा विस्तार केला, आणि १०२९ मध्ये लिहिलेल्या अल्-बिरुनीच्या 'Book of Instruction in the Elements of the Art of Astrology' मध्ये त्यांची सविस्तर यादी दिलेली आहे. युरोप त्यांना अरबी भाग म्हणून ओळखत असे. सर्वात प्रसिद्ध लोट्स खालीलप्रमाणे आहेत:

• भाग्यस्थान (Lot of Fortune): दिवसाच्या पत्रिकेत लग्नस्थान अधिक चंद्र वजा सूर्य. हा शरीर, आरोग्य आणि भौतिक परिस्थितीचा चंद्राचा लोट आहे.
• आत्म्याचे स्थान (Lot of Spirit): दिवसाच्या पत्रिकेत लग्नस्थान अधिक सूर्य वजा चंद्र. हा इच्छा, कृती आणि व्यवसायाचा सूर्याचा लोट आहे.
• संपत्तीचे स्थान (Lot of Wealth): मालमत्ता आणि संपत्तीसाठी, लग्नस्थान अधिक दुसऱ्या भावाचा आरंभ बिंदू वजा दुसऱ्या भावाचा स्वामी.
• मृत्यूचे स्थान (Lot of Death): आठव्या भावाचे विषय, म्हणजे शेवट, नुकसान आणि वारसा यासाठी, लग्नस्थान अधिक आठव्या भावाचा आरंभ बिंदू वजा चंद्र. हा बिंदू तारखेच्या रूपात न वाचता प्रतीकात्मक स्वरूपात वाचला जातो.

रात्रीच्या पत्रिकेत पहिल्या दोन सूत्रांमध्ये सूर्य आणि चंद्र आपली जागा बदलतात. कोणत्याही प्रश्नाला एका अशा बिंदूत बदलून ज्याचा शोध घेता येतो आणि ज्याचे निरीक्षण करता येते, या लोट्सनी ज्योतिषाला (मुनज्जीम) विवाहापासून ते आजाराच्या परिणामापर्यंतच्या जवळजवळ प्रत्येक प्रकरणाची स्वतंत्रपणे तपासणी करण्याचा मार्ग दिला.

ताकद (Dignities) आणि अल्मुतेन (almuten)

इतके सगळे ग्रह, भाव आणि लोट्स खेळात असताना, ज्योतिषांना हे ठरवण्याचा मार्ग हवा होता की कोणते घटक सर्वात जास्त महत्त्वाचे आहेत. त्यांनी 'मूलभूत ताकद' (essential dignities), म्हणजेच ग्रह आपल्या राशीतून स्वगृह (domicile), उच्चस्थान (exaltation), त्रिकोण (triplicity), टर्म (term) आणि फेस (face) यांच्या माध्यमातून जी ताकद मिळवतो, तिला औपचारिक स्वरूप दिले, आणि त्यात 'अपघाती ताकद' (accidental dignities) जसे की भावातील स्थान, गती आणि दृश्यमानता जोडली. यातून 'अल्मुतेन' (अरबी शब्द अल-मुब्तज, म्हणजे विजेता) जन्माला आला. ज्योतिषी पत्रिकेतील मुख्य बिंदूंवर, साधारणपणे लग्नस्थान, सूर्य, चंद्र, भाग्यस्थान आणि जन्मापूर्वीचा नवा किंवा पूर्ण चंद्र, प्रत्येक ग्रहाच्या ताकदीचे गुणांकन करतो, आणि ज्या ग्रहाचे एकूण गुण सर्वाधिक असतात तो संपूर्ण जन्मपत्रिकेचा अल्मुतेन असतो, ज्याला पत्रिकेचा मुख्य नियंत्रक आणि आयुष्याच्या लांबीसाठी एक महत्त्वाचा मार्गदर्शक मानले जाते. माशाअल्लाह आणि अबू माशर यांनी अशा पद्धतींचा वापर केला आणि गिडो बोनाट्टी (Guido Bonatti) यांनी तेराव्या शतकात त्यांना लॅटिन ज्योतिषात आणले.

प्रश्न आणि मुहूर्त ज्योतिष (Horary and electional astrology)

दरबारांना जलद उत्तरे हवी असायची. खलीफा, वजीर आणि व्यापारी व्यापार, युद्ध, आजारपण आणि विवाहाबद्दल प्रश्न विचारत आणि ज्योतिषी त्याला प्रश्न ज्योतिषाने (horary astrology - प्रश्न विचारल्याच्या वेळेची पत्रिका) आणि मुहूर्त ज्योतिषाने (electional astrology - एखादे काम सुरू करण्यासाठी योग्य वेळ निवडणे) उत्तरे देत. नवव्या शतकातील ज्यू ज्योतिषी साहल इब्न बिश्र (ज्याला लॅटिनमध्ये झाहेल (Zahel) म्हणून ओळखले जात असे), याने दोघांना त्यांच्या कामाचे नियम दिले. त्याच्या पुस्तकात स्पष्ट केले आहे की दोन ग्रहांमधील जवळ येत असलेली दृष्टी (applying aspect) कधी सांगते की काम पूर्ण होईल, आणि कधी दुसरा ग्रह त्याला कापेल (cut off), अडवेल (block) किंवा निराश करेल (frustrate). त्याच्या नियमांना कोणत्याही जन्मतारखेची गरज नव्हती, ज्यामुळे ते कोणत्याही प्रश्न विचारणाऱ्यासाठी उपयुक्त ठरले. साहल हा बाराव्या शतकातील स्पेनमध्ये अनुवादित झालेल्या पहिल्या लेखकांपैकी एक होता, आणि त्याचे नियम नंतरच्या युरोपीय प्रश्न ज्योतिषाच्या (horary) पद्धतींमध्ये पाहायला मिळतात.

टीकाकार: धर्मशास्त्र, खगोलशास्त्र आणि इतिहास

अकराव्या शतकापासून या महान संगमावर (synthesis) अनेक बाजूंनी हल्ले सुरू झाले. धर्मशास्त्रज्ञ अल्-गजालीने 'The Incoherence of the Philosophers' मध्ये असे नाकारून अबू माशरच्या बचावाच्या मुळावरच घाव घातला की कोणतेही कारण गरजेमुळे आपला परिणाम घडवून आणते. आग कापसाला त्याच्या स्वतःच्या स्वरूपामुळे जाळत नाही; जेव्हा ते दोन एकमेकांना स्पर्श करतात तेव्हा देव जळणे तयार करतो, आणि तो सहसा हा नियमित नमुना (pattern), देवाची प्रथा, कायम ठेवतो, जेणेकरून लोक एका सुव्यवस्थित जगात राहू शकतील, आणि तरीही ते मोडण्यासाठी स्वतंत्र राहतील. जर तयार केलेल्या गोष्टींना स्वतःची कोणतीही शक्ती नसेल, तर ग्रह कोणत्याही गोष्टीचे कारण होऊ शकत नाहीत, आणि मग न्याय्य ज्योतिष (judicial astrology) हा देवाचे निर्णय वाचण्याचा प्रयत्न बनतो. इब्न रुशदने (कॉर्डोबा) 'The Incoherence of the Incoherence' मध्ये त्याला मुद्दा-दर-मुद्दा उत्तर दिले आणि असा युक्तिवाद केला की स्थिर कारणांशिवाय कोणतेही विज्ञान शक्यच नाही, तरीही त्याचा ज्योतिषांच्या विशिष्ट भाकितांवर फारसा विश्वास नव्हता. खगोलशास्त्रज्ञांनी वेगळ्या शंका उपस्थित केल्या. इब्न अल-हैथमच्या 'Doubts Concerning Ptolemy' या ग्रंथाने ग्रीक मॉडेल्समधील भौतिक विरोधाभास उघडकीस आणले, आणि १२५९ मध्ये नासिर अल्-दीन अल्-तुसीच्या नेतृत्वाखाली स्थापन झालेल्या मराघे (Maragha) वेधशाळेत, आकाशाचा गणितीय अभ्यास एक स्वतंत्र शाखा म्हणून विकसित झाला. यातून तुसी कपल (Tusi couple) सारखी मॉडेल्स तयार झाली जी नंतर कोपर्निकसमध्येही दिसतात, आणि ज्योतिषाने खगोलशास्त्रज्ञांमधील आपली बरीचशी प्रतिष्ठा गमावली, जरी खुद्द अल्-तुसीने मंगोल राज्यकर्त्यासाठी ज्योतिषी म्हणून काम केले होते. शेवटी, इतिहासकार इब्न खल्दुन याने त्याच्या १३७७ च्या 'मुकद्दिमा' (Muqaddimah) मध्ये, युतीचा सिद्धांत इतिहासाचे साधन म्हणून नाकारला. त्याने असा युक्तिवाद केला की राज्यांचा उदय आणि पतन हे 'असबिय्या' (asabiyya), म्हणजेच गटाला एकत्र ठेवणारी एकता, आणि आर्थिक शक्तींमधून होते, गुरु आणि शनी एका तत्त्वातून दुसऱ्या तत्त्वात जाण्यामुळे नव्हे. त्याने न पाहिलेले भविष्य पाहण्याच्या ज्योतिषांच्या दाव्याला निराधार आणि निषिद्ध (forbidden) मानले.

युरोपमधील वारसा

टीकाकारांनी इस्लामी जगात ज्योतिषाला कमकुवत केले, पण तोपर्यंत ही परंपरा भूमध्य समुद्र (Mediterranean) ओलांडून पुढे गेली होती. टोलेडो, सिसिली आणि दक्षिण फ्रान्समध्ये, बाराव्या शतकातील जॉन ऑफ सेव्हिल आणि हरमन ऑफ कॅरिंथिया यांसारख्या अनुवादकांनी अबू माशर, अल्-कबिसी, साहल आणि माशाअल्लाह यांचे लॅटिनमध्ये भाषांतर केले. ही पुस्तके नवीन विद्यापीठांच्या ज्योतिषाच्या अभ्यासक्रमाचा भाग बनली, जिथे हा विषय वैद्यकशास्त्र आणि गणितासोबत शिकवला जात असे, आणि युरोपीय ज्योतिषाने पुस्तकांसोबतच अरबी भाषेतील तांत्रिक शब्दसंग्रहही उसना घेतला. महायुतीचा सिद्धांत, क्वाड्रंट भाव, अरबी भाग, अल्मुतेन आणि प्रश्न ज्योतिषाचे (horary) नियम या सर्व गोष्टी याच मार्गाने पाश्चात्त्य जगात पोहोचल्या, आणि आजही त्या पारंपारिक पाश्चात्त्य ज्योतिषाचा कणा आहेत.

हा विभाग कसा वाचावा

वरील अध्यायांचे कार्ड्स बगदादच्या स्थापनेपासून ते इब्न खल्दुनच्या टीकेपर्यंत या परंपरेचा मागोवा घेतात आणि खालील यादी याला आकार देणाऱ्या व्यक्तींची नावे देते. ही कला कशी उभारली गेली हे जाणून घेण्यासाठी सुरुवातीचे अध्याय वाचा, तिच्या तंत्रांसाठी मध्यभागीचे अध्याय वाचा आणि तिच्याविरुद्धचे युक्तिवाद आणि तिने युरोपकडे घेतलेला मार्ग जाणून घेण्यासाठी शेवटचे अध्याय वाचा. येथे ज्योतिष हे इतिहास आणि आत्मपरीक्षणासाठी एक प्रतिकात्मक भाषा म्हणून मांडले आहे, ठरलेल्या परिणामांचे आश्वासन म्हणून नाही. ही परंपरा आणि तिची तंत्रे Tarot Academy इकोसिस्टमच्या ५२ भाषांमध्ये उपलब्ध आहेत.