Chiêm tinh học Hồi giáo & Ả Rập

Bản chất của chiêm tinh học Hồi giáo và Ả Rập

Từ thế kỷ thứ 8 đến thế kỷ 14, vùng đất trải dài từ Trung Á qua Lưỡng Hà, Trung Đông, Bắc Phi cho đến bán đảo Iberia đã chứng kiến sự thăng hoa rực rỡ nhất của thiên văn học và chiêm tinh học cổ điển. Đây không phải là một nhánh bói toán mê tín dị đoan, mà là một nỗ lực khoa học quy mô lớn nhằm thấu suốt trật tự của vũ trụ. Được viết chủ yếu bằng tiếng Ả Rập—ngôn ngữ chung của giới trí thức thời bấy giờ—truyền thống này đã kế thừa những di sản tinh hoa nhất của Hy Lạp cổ đại, Ba Tư Sasanian và Ấn Độ Vệ Đà, đồng thời kết hợp chặt chẽ với vật lý học tự nhiên của Aristotle để tạo nên một hệ sinh thái học thuật hoàn chỉnh.

Baghdad: Thành phố được khai sinh từ các vì sao

Sự khởi đầu của truyền thống này gắn liền với một trong những sự kiện ngoạn mục nhất trong lịch sử: việc lựa chọn thời điểm xây dựng kinh đô Baghdad vào năm 762 sau Công nguyên. Caliph thứ hai của vương triều Abbasid, al-Mansur, đã ủy thác cho một nhóm các nhà chiêm tinh hàng đầu thuộc nhiều nguồn gốc khác nhau—dẫn đầu bởi Nawbakht người Ba Tư và Masha'allah người Do Thái xứ Basra—tính toán một bản đồ sao chọn ngày (electional chart) hoàn hảo. Họ đã chọn ngày 30 tháng 7 năm 762, khi mặt trời ở cung Sư Tử, Điểm Mọc ở cung Nhân Mã và sao Mộc tọa lạc rực rỡ tại cung thứ chín. Lời tiên tri cổ xưa rằng thành phố tròn này sẽ trường tồn, giàu có và không bao giờ có vị vua nào qua đời bên trong các bức tường thành của nó đã trở thành huyền thoại mở đầu cho thời kỳ hoàng kim.

Phong trào dịch thuật vĩ đại

Dưới sự bảo trợ hào phóng của các vị Caliph như Harun al-Rashid và al-Ma'mun, Viện Trí Tuệ (Bayt al-Hikma) tại Baghdad đã trở thành xưởng dịch thuật khổng lồ của thế giới. Hàng ngàn cuộn giấy da và văn bản chữ viết từ Hy Lạp (như Tetrabiblos của Ptolemy), Ba Tư (Zik-i Shahriyar) và Ấn Độ (Brahmasphutasiddhanta) đã được các dịch giả như Hunayn ibn Ishaq và Thabit ibn Qurra chuyển ngữ sang tiếng Ả Rập. Tiếng Ả Rập nhanh chóng phát triển một hệ thống thuật ngữ kỹ thuật vô cùng chuẩn xác, cho phép các học giả không chỉ bảo tồn tri thức cổ xưa mà còn đối chiếu, sửa chữa các sai sót quan sát và phát triển các phương pháp toán học mới vượt xa người tiền nhiệm.

Al-Kindi: Chiêm tinh học như một nhánh vật lý học

Triết gia al-Kindi—người được tôn vinh là 'Triết gia của người Ả Rập'—đã đặt nền tảng triết học tự nhiên vững chắc cho chiêm tinh học qua chuyên luận nổi tiếng De Radiis (Về các tia sáng). Chống lại những quan niệm thần bí mù quáng, al-Kindi lập luận rằng mỗi thiên thể và mọi vật thể vật chất trong vũ trụ đều liên tục phát ra những tia bức xạ năng lượng theo mọi phương hướng. Các tia sáng từ các hành tinh, khi chiếu rọi xuống Trái Đất, giao thoa và tương tác với nhau, làm thay đổi phẩm chất của bốn nguyên tố (Nóng, Lạnh, Ẩm, Khô) trong thế giới dưới ánh trăng. Nhờ đó, chiêm tinh học được khẳng định như một nhánh hợp pháp của khoa học vật lý tự nhiên của Aristotle.

Abu Ma'shar và tác phẩm Đại Giới Thiệu

Abu Ma'shar xứ Balkh, người sống từ năm 787 đến 886, là nhân vật trung tâm của toàn bộ truyền thống này. Những câu chuyện do môn đệ của ông là Shadhan kể lại cho biết ông khởi đầu là một học giả nghiên cứu thánh huấn hadith và chỉ chuyển sang nghiên cứu thiên văn học cùng chiêm tinh học khi đã ở tuổi trung niên, sau một cuộc tranh cãi học thuật nảy lửa với triết gia al-Kindi; về sau, ông đã trở thành nhà chiêm tinh học nổi tiếng và có nhiều tác phẩm nhất trong thế kỷ của mình, dù một số học giả đương thời—trong đó có al-Biruni—từng cáo buộc ông đã tiếp thu từ al-Kindi nhiều hơn những gì ông thừa nhận. Tác phẩm Đại Giới Thiệu về Khoa Học Phán Đoán Các Vì Sao của ông mở đầu bằng một bài biện hộ trường thiên cho bộ môn chiêm tinh học, được xây dựng hoàn toàn dựa trên các tác phẩm Vật lý học (Physics) cùng Về sự phát sinh và tiêu vong (On Generation and Corruption) của Aristotle. Ông lập luận rằng chuyển động tròn vĩnh cửu của các tầng trời tác động trực tiếp lên bốn nguyên tố vật chất, khiến chúng hòa trộn, nóng lên, lạnh đi và phân tách. Do đó, vị trí của các hành tinh, các góc chiếu và khoảng cách của chúng định hình thời tiết, thể xác sinh vật và các công việc của con người bên dưới thế giới trần gian. Thượng đế vẫn là Đấng khởi nguyên duy nhất vận hành quả cầu ngoài cùng; còn các hành tinh là những nguyên nhân thứ cấp, là những bánh răng cơ học mà qua đó trật tự của Ngài truyền tới Trái Đất. Luận điểm này đã giải tỏa được mối phản đối thần học lớn nhất thời bấy giờ. Nó cũng mang một tầm ảnh hưởng vượt xa ranh giới chiêm tinh học: sử gia Richard Lemay đã chứng minh rằng các bản dịch tiếng Latinh tác phẩm của ông—do John of Seville thực hiện năm 1133 và Hermann of Carinthia năm 1140—chính là một trong những văn bản đầu tiên đưa triết học tự nhiên của Aristotle trở lại Tây Âu, trước cả khi các tác phẩm nguyên bản của chính Aristotle được dịch sang tiếng Latinh.

Lịch sử được viết bởi các cuộc đại hội tụ

Chiêm tinh học Hy Lạp hóa chủ yếu tập trung vào các bản đồ sao cá nhân lúc chào đời. Truyền thống Ả Rập, kế thừa những ý niệm của người Ba Tư thời Sasanian về các thời đại của thế giới, đã biến chiêm tinh học thế sự (mundane astrology)—khoa học chiêm tinh về các quốc gia, triều đại, tôn giáo và thời tiết—thành một lĩnh vực nghiên cứu đồ sộ và có hệ thống chặt chẽ. Tác phẩm Sách Về Các Ngàn Năm (Book of Thousands) của Abu Ma'shar đã phỏng biến các chu kỳ thời gian vũ trụ khổng lồ của Ấn Độ và Ba Tư vào lịch sử kinh thánh, đặt một cuộc đại hội tụ của tất cả các hành tinh tại điểm khởi đầu cung Bạch Dương vào năm 3102 TCN và định thời điểm Đại Hồng Thủy dựa theo đó. Tác phẩm Sách Về Các Cuộc Hội Tụ (Book of Conjunctions) của ông đã xây dựng phương pháp thực hành dựa trên sao Mộc và sao Thổ—hai hành tinh chuyển động chậm nhất có thể quan sát được bằng mắt thường. Cứ sau khoảng hai mươi năm, chúng lại gặp nhau một lần, và mỗi lần gặp lại dịch chuyển khoảng 243 độ so với lần trước, giữ cho một chuỗi các cuộc hội tụ liên tục diễn ra bên trong ba cung của cùng một nguyên tố trong khoảng 240 năm trước khi chuyển sang nguyên tố tiếp theo. Sau khoảng 960 năm, chuỗi hội tụ này đi qua toàn bộ bốn nguyên tố và quay trở lại nơi bắt đầu. Các nhà chiêm tinh đọc ba quy mô này như ba cấp độ biến cố lịch sử:

Cứ sau khoảng hai mươi năm, sao Mộc và sao Thổ lại hội tụ một lần (hội tụ nhỏ), đánh dấu những biến chuyển chính trị ngắn hạn. Cứ sau khoảng hai trăm bốn mươi năm, điểm hội tụ này sẽ dịch chuyển sang một tam giác nguyên tố hoàng đạo mới (Lửa, Đất, Khí hoặc Nước), đánh dấu sự suy vong của các triều đại cầm quyền và sự trỗi dậy của các thế lực quân sự mới. Cuối cùng, sau chín trăm sáu mươi năm, cuộc hội tụ sẽ hoàn thành một vòng tuần hoàn qua cả bốn nguyên tố và quay trở lại điểm bắt đầu ở cung Bạch Dương (đại hội tụ tối cao), báo trước sự ra đời của một tôn giáo mới, một đế chế toàn cầu hoặc sự kết thúc của một kỷ nguyên văn minh.

Sơ đồ này được sử dụng cho cả việc hồi cứu quá khứ lẫn dự báo tương lai. Các nhà chiêm tinh chỉ ra rằng Nhà tiên tri Muhammad sinh năm 571, ngay sau khi các cuộc hội tụ chuyển sang các cung Nước với một cuộc gặp gỡ tại cung Bọ Cạp, và họ đọc các biến cố tiếp theo của thời kỳ đầu Hồi giáo theo cùng chu kỳ đó. Nhìn về tương lai, họ rà soát những lần chuyển dịch nguyên tố sắp tới để tìm kiếm dấu hiệu kết thúc quyền thống trị của nhà Abbasid, và các tác giả đời sau đã xem biến cố quân Mông Cổ tàn phá Baghdad năm 1258—khi Hulegu Khan xử tử vị Caliph Abbasid cuối cùng—như một sự ứng nghiệm của những lời cảnh báo này. Cuộc đại hội tụ nổi tiếng của toàn bộ các hành tinh tại cung Thiên Bình vào năm 1186, vốn đã làm bùng phát một làn sóng hoảng loạn về những lời tiên tri tận thế khắp châu Âu và Trung Đông, cho thấy học thuyết này từng được coi trọng nghiêm túc đến mức độ nào.

Hệ thống nhà, công cụ quan sát và thời gian chuẩn xác

Các nhà chiêm tinh Hy Lạp hóa chủ yếu sử dụng hệ thống nhà toàn cung (whole-sign houses), trong đó mỗi cung hoàng đạo là một nhà tính từ cung mọc. Ngược lại, các nhà thiên văn học trong thế giới Hồi giáo, vốn được đào tạo bài bản về lượng giác cầu và chịu trách nhiệm xác định chính xác các thời khắc cầu nguyện hàng ngày cùng hướng thánh địa Mecca, đã ưa chuộng các hệ thống phân chia góc phần tư (quadrant systems) chia cắt bầu trời dựa trên chính đường chân trời và đường kinh tuyến của người quan sát. Hệ thống được sử dụng rộng rãi nhất là hệ thống do al-Qabisi (được phương Tây gọi là Alcabitius) giảng dạy, người có tác phẩm Nhập môn nghệ thuật phán đoán các vì sao viết cho triều đình Sayf al-Dawla tại Aleppo và được dịch bởi John of Seville, đã trở thành cuốn sách giáo khoa chiêm tinh học tiêu chuẩn tại các trường đại học châu Âu thời Trung Cổ. Phương pháp của ông dựa trên thời gian: nó lấy bán cung ngày của độ Điểm Mọc—tức khoảng thời gian độ số đó cần để di chuyển từ đường chân trời phía đông lên Thiên Đỉnh—chia thành ba phần bằng nhau, rồi chiếu các phân đoạn đó trở lại đường hoàng đạo dọc theo các vòng cung giờ để tìm đỉnh của các nhà thứ mười một, mười hai, thứ hai và thứ ba. Việc thực hiện phép tính này bằng tay đòi hỏi các bảng lượng giác phức tạp. Thước trắc tinh (astrolabe) đã giúp thao tác này diễn ra nhanh chóng: công cụ bằng đồng thau này ánh xạ hình cầu bầu trời lên một đĩa phẳng bằng phép chiếu lập thể hai chiều, và những người chế tác ở Baghdad và sau này là al-Andalus đã khắc sẵn các đường nhà trên các đĩa cho từng vĩ độ cụ thể, để khi xoay bản đồ sao đến đúng giờ quan sát, các đỉnh nhà sẽ hiện ra ngay trước mắt.

Các Điểm Ả Rập (Arabic Parts hay Lots)

Mặc dù các Điểm toán học (Lots hay Kleroi) đã xuất hiện từ thời Hy Lạp hóa trong các tác phẩm của Dorotheus xứ Sidon và Vettius Valens, chính các học giả Ả Rập đã đưa kỹ thuật này lên đỉnh cao của sự tinh tế và phong phú. Thay vì chỉ sử dụng bảy điểm cơ bản, các nhà chiêm tinh Ả Rập đã phát triển một danh mục gồm gần một trăm Điểm chuyên biệt để khảo sát mọi ngóc ngách của số phận con người.

Mỗi Điểm được tính toán bằng cách đo khoảng cách góc giữa hai hành tinh liên quan đến một chủ đề cụ thể, rồi cộng khoảng cách đó vào Điểm Mọc (Ascendant). Ví dụ, Điểm May Mắn (Lot of Fortune) đo lường khoảng cách từ Mặt Trời đến Mặt Trăng trong bản đồ sao sinh ban ngày và chiếu từ Điểm Mọc, biểu thị sức khỏe thể chất và tài sản hữu hình; trong khi Điểm Tinh Thần (Lot of Spirit) đo ngược lại từ Mặt Trăng đến Mặt Trời, biểu thị tâm hồn, trí tuệ và sự nghiệp vô hình.

Các nhà chiêm tinh như al-Biruni trong tác phẩm Kitab al-Tafhim đã phân loại cẩn thận các Điểm này thành các nhóm: Điểm về hôn nhân, Điểm về con cái, Điểm về cha mẹ, Điểm về bệnh tật hiểm nghèo, và các Điểm về nghề nghiệp, cung cấp một hệ thống chỉ dấu toán học vô cùng sắc bén cho việc luận giải bản đồ sao.

Phẩm chất hành tinh và Almuten

Để xác định tiếng nói chi phối mạnh mẽ nhất trên một lá số, các học giả Ả Rập đã hoàn thiện học thuyết Almuten (từ tiếng Ả Rập al-mubtazz, có nghĩa là kẻ chiến thắng). Thay vì chỉ xem xét hành tinh làm chủ cung đơn thuần, họ đã thiết lập một thang điểm định lượng nghiêm ngặt cân nhắc toàn bộ năm phẩm chất hành tinh cổ điển: chủ cung (5 điểm), cung vượng (4 điểm), tam hợp (3 điểm), giới hạn (2 điểm) và decan (1 điểm). Hành tinh giành được tổng điểm cao nhất tại một vị trí độ số sẽ trở thành Almuten của vị trí đó, đóng vai trò là nhân tố quyết định kết quả của sự việc.

Chiêm tinh học giờ hỏi và chọn ngày cát tường

Trong đời sống thực tế hàng ngày, hai nhánh chiêm tinh học được ứng dụng rộng rãi nhất là chiêm tinh giờ hỏi (horary astrology hay masa'il) và chiêm tinh chọn ngày (electional astrology hay ikhtiyarat). Dưới ngòi bút của các bậc thầy như Sahl ibn Bishr và Masha'allah, chiêm tinh giờ hỏi đã đạt tới độ chính xác kinh ngạc: bằng việc lập bản đồ sao ngay tại thời khắc một câu hỏi chân thành được đặt ra cho nhà chiêm tinh, người ta có thể tìm ra tung tích của đồ vật bị mất, kết quả của một chuyến buôn xa, hay lòng trung thành của một đối tác kinh doanh mà không cần biết ngày giờ sinh của họ.

Những tiếng nói phê phán: Thần học, thiên văn và lịch sử

Từ thế kỷ thứ 11, sự tổng hợp vĩ đại này đã phải hứng chịu các đòn tấn công dữ dội từ nhiều phía. Nhà thần học al-Ghazali, trong tác phẩm Sự sụp đổ của các triết gia, đã đánh thẳng vào tận gốc rễ của luận điểm biện hộ của Abu Ma'shar bằng cách phủ nhận rằng bất kỳ nguyên nhân nào cũng tất yếu sinh ra kết quả của nó. Lửa không tự nhiên thiêu cháy bông gòn do bản chất nội tại của nó; chính Thượng đế đã tạo ra sự cháy khi hai vật thể tiếp xúc, và Ngài thường duy trì khuôn mẫu đều đặn này—gọi là thông lệ của Thượng đế—để con người có thể sống trong một thế giới có trật tự, trong khi Ngài hoàn toàn tự do phá vỡ thông lệ đó bất cứ lúc nào. Nếu các vật thụ tạo không có bất kỳ quyền năng tự thân nào, các hành tinh không thể gây ra bất cứ điều gì, và chiêm tinh học đoán định trở thành một nỗ lực phạm thượng nhằm đọc trước những quyết định của Thượng đế. Triết gia Ibn Rushd xứ Córdoba đã đáp trả ông từng điểm một trong tác phẩm Sự sụp đổ của sự sụp đổ, lập luận rằng nếu không có các mối quan hệ nhân quả ổn định thì không thể có bất kỳ môn khoa học nào tồn tại, nhưng bản thân ông cũng dành rất ít niềm tin vào những dự báo cụ thể của các nhà chiêm tinh. Các nhà thiên văn học lại đưa ra những mối hoài nghi từ góc độ khác. Tác phẩm Những nghi vấn đối với Ptolemy của Ibn al-Haytham đã vạch trần những mâu thuẫn vật lý trong các mô hình của Hy Lạp, và tại Đài quan sát Maragha được thành lập năm 1259 dưới thời Nasir al-Din al-Tusi, việc nghiên cứu toán học về bầu trời đã phát triển thành một bộ môn khoa học độc lập hoàn toàn, sản sinh ra các mô hình như 'Cặp Tusi' vốn xuất hiện lại trong công trình của Copernicus, trong khi chiêm tinh học đánh mất phần lớn vị thế trong giới thiên văn học dù chính al-Tusi từng phục vụ vị vua Mông Cổ với tư cách là một nhà chiêm tinh. Cuối cùng, nhà sử học Ibn Khaldun trong bộ sách Muqaddimah năm 1377 đã bác bỏ dứt khoát học thuyết đại hội tụ như một công cụ giải thích lịch sử. Các quốc gia hưng thịnh và suy tàn, theo ông, là do tinh thần đoàn kết asabiyyah gắn kết cộng đồng và do các lực lượng kinh tế xã hội, chứ không phải do sự di chuyển của sao Mộc và sao Thổ từ nguyên tố này sang nguyên tố khác. Ông coi những tuyên bố của các nhà chiêm tinh về việc nhìn thấy trước tương lai vô hình là hoàn toàn vô căn cứ và bị cấm đoán.

Di sản truyền thừa sang châu Âu

Vào thế kỷ 12, ngọn lửa tri thức Hồi giáo đã bùng cháy sang phương Tây thông qua phong trào dịch thuật vĩ đại tại Toledo (Tây Ban Nha) và miền nam nước Ý. Các học giả châu Âu như John of Seville, Hermann of Carinthia và Gerard of Cremona đã say mê dịch hàng trăm chuyên luận chiêm tinh học và thiên văn học tiếng Ả Rập sang tiếng Latinh. Những tác phẩm này đã giới thiệu lại di sản Hy Lạp đã bị lãng quên cùng kho tàng phát kiến đồ sộ của thế giới Ả Rập vào lòng châu Âu Trung Cổ, thắp sáng ngọn đuốc mở đường cho sự ra đời của các trường đại học sơ khai và thời kỳ Phục hưng rực rỡ.

Hướng dẫn đọc chuyên đề này

Các thẻ chuyên đề ở trên theo dõi truyền thống này từ việc thành lập Baghdad cho đến những lời phê bình sắc bén của Ibn Khaldun, và danh sách các nhân vật bên dưới ghi nhận những người đã định hình nên nó. Hãy đọc các chương đầu để hiểu cách bộ môn này được xây dựng, các chương giữa để khám phá các kỹ thuật thực hành tinh vi, và các chương cuối để theo dõi các cuộc tranh luận triết học cùng con đường truyền bá sang châu Âu. Chiêm tinh học ở đây được trình bày như một phần của lịch sử tư tưởng nhân loại và như một ngôn ngữ biểu tượng sâu sắc để chiêm nghiệm, chứ không phải là một lời hứa hẹn về những kết quả số mệnh cố định. Toàn bộ truyền thống và các kỹ thuật phong phú này hiện được cung cấp đầy đủ bằng năm mươi hai ngôn ngữ trong hệ sinh thái của Tarot Academy.