تقویم‌های میان‌آمریکایی

زمان به‌مثابه موجودی زنده

در آمریکای میانه باستان، روز یک ظرف تهی نبود که باید پر شود. هر روز با یک عدد، یک نام و نیرویی حاکم فرا می‌رسید و این سه در کنار هم تعیین می‌کردند که آیا روز مناسبی برای کاشت، ازدواج، سفر، جنگ یا به دنیا آمدن است یا خیر. اولمک‌ها، زاپوتک‌ها، مایاها، میشتک‌ها و آزتک‌ها به زبان‌هایی ناهمگون سخن می‌گفتند و سده‌ها با یکدیگر جنگیدند، اما همگی زمان را با دو شمارش هماهنگ و درهم‌تنیده ثبت می‌کردند: چرخه‌ای مقدس از ۲۶۰ روز و سالی خورشیدی از ۳۶۵ روز. در حالی که طالع‌بینی بابلی و هلنیستی سرنوشت را از موقعیت سیارات در برابر ستارگان می‌خواندند، پاسداران روز در آمریکای میانه آن را از خود تقویم بازمی‌خواندند. آسمان حائز اهمیت بود و منجمان آنان ناهید و گرفتگی‌ها را با دقتی شگرف رصد می‌کردند، اما نخستین پرسش درباره هر لحظه این بود که امروز چه روزی است.

کهن‌ترین شواهد تاریخی

قدمت این تقویم در منطقه از اختراع خط فراتر می‌رود. سکوهای بزرگ آیینی در آگوادا فنیکس در تاباسکو و سایبال در گواتمالا که حدود ۱۰۰۰ سال پیش از میلاد ساخته شده‌اند، با طرح موسوم به «گروه‌های ئی» برپا گردیده‌اند: هرمی غربی روبه‌روی سکویی کشیده در شرق، به‌گونه‌ای که ناظر بتواند حرکت طلوع خورشید را در امتداد افق در طول فصول سال تماشا کند. این نام از گروه E در واشاکتون گرفته شده، جایی که این الگو نخستین بار در آن شناسایی شد. بررسی سال ۲۰۲۳ در محوطه‌های اولمک و مایای آغازین توسط ایوان شپریتس، تاکشی اینوماتا و آنتونی اونی نشان داد که بسیاری از این مجموعه‌ها رو به طلوع‌هایی در روزهایی با فواصل مضارب ۱۳ و ۲۰ روز (اغلب دقیقاً ۲۶۰ روز) قرار دارند؛ امری که نشان می‌دهد سازندگان آن زمان پیشاپیش با شمارش مقدس کار می‌کردند.

ثبت مکتوب تقویم در هزاره نخست پیش از میلاد آغاز می‌شود. یادمان ۳ در سن خوزه موگوته در اوآخاکا، که نقش اسیر کنده‌کاری‌شده‌ای معمولاً متعلق به حدود ۶۰۰ پیش از میلاد است، نام روزی را میان پاهایش حمل می‌کند که به‌صورت «۱ زلزله» یا «۱ چشم» خوانده شده است. این کهن‌ترین نمونه از آیینی است که دو هزار سال دوام یافت: انسان‌ها به نام روز تولدشان نام‌گذاری می‌شدند. در سن بارتولوی گواتمالا، قطعاتی از یک دیوار نقاشی‌شده متعلق به ۳۰۰ تا ۲۰۰ پیش از میلاد روز «۷ گوزن» را نشان می‌دهد که با یک علامت هفت (خط و نقطه) بر فراز سر یک گوزن نگاشته شده است. این سند که در سال ۲۰۲۲ منتشر شد، قدیمی‌ترین نشانه‌گذاری تقویمی قطعی مایا به‌شمار می‌رود. کاتبان مایای کلاسیک بعدها همین نشان روز را به‌صورت یک دست می‌نوشتند، بنابراین گوزن سن بارتولو مرحله‌ای کهن‌تر و تصویری‌تر از همین نظام را آشکار می‌سازد.

شمارش ۲۶۰ روزه

تقویم مقدس از چرخش همزمان دو چرخ ساخته شده است: اعداد ۱ تا ۱۳ و توالی ۲۰ روزِ نام‌گذاری‌شده. با سپری شدن هر روز، هر دو چرخ یک گام به جلو می‌روند. با آغاز از ۱ ایمیکس، شمارش مایا با ۲ ایک، ۳ اکبال، ۴ کان و به همین ترتیب تا ۱۳ بن پیش می‌رود؛ روز بعد، شمارش اعداد دوباره از یک آغاز می‌شود اما نام‌ها به حرکت خود ادامه می‌دهند و ۱ ایش را پدید می‌آورند. از آنجا که ۱۳ و ۲۰ هیچ مقسوم‌علیه مشترکی ندارند، همان جفت عدد و نام معین تنها پس از ۱۳ × ۲۰ = ۲۶۰ روز دوباره تکرار می‌گردد.

آزتک‌ها این شمارش را تونال‌پوهوالی (tōnalpōhualli) یعنی شمارش روزها می‌نامیدند. نام مایایی شناخته‌شده‌تر آن، تسولکین (Tzolk'in)، واژه‌ای ابداعی است که ویلیام گیتس، پژوهشگر آمریکایی، در سال ۱۹۲۱ ساخت؛ مایای کیچه در ارتفاعات گواتمالا که هنوز این تقویم را حفظ کرده‌اند، آن را چول قیج (Chol Q'ij) یعنی نظم و ترتیب روزها می‌خوانند. هیچ‌کس با قطعیت نمی‌داند چرا این چرخه ۲۶۰ روز طول دارد. سه توجیه معمولاً ارائه می‌شود که مانعةالجمع نیز نیستند: ۲۶۰ روز به طول دوره بارداری انسان نزدیک است، پیوندی که قابله‌ها و پاسداران روز مایای ارتفاعات خود برقرار می‌سازند؛ در نزدیکی عرض ۱۵ درجه شمالی، مدار ایزاپا و کوپان، خورشید دو بار در سال مستقیماً از سمت‌الرأس می‌گذرد که سال را به دو بازه حدوداً ۱۰۵ و ۲۶۰ روزه تقسیم می‌کند؛ و ۲۶۰ روز با فصل رشد ذرت در بخش‌هایی از منطقه همخوانی دارد.

بیست نشان روز مفاهیمی بسیار نزدیک به هم را در سراسر منطقه حمل می‌کنند، حتی در جاهایی که نام زبان‌ها تفاوت دارد:

آزتک‌ها همچنین ۲۶۰ روز را به بیست گروه سیزده‌روزه تقسیم می‌کردند که امروزه ترسنیا (trecena) نامیده می‌شود؛ هر گروه تحت سرپرستی یک ایزد حامی قرار داشت که ویژگی‌هایش بر تمام سیزده روز آن دوره سایه می‌افکند. تقویم‌های نگاره‌ای چون کدکس بوربونیکوس با تصویر این ایزدان حامی آغاز می‌شوند و کاهنی که زادروز یا پیوند زناشویی را تفسیر می‌کرد، هم ترسنیا و هم خود روز را به مشورت می‌گرفت.

سال ۳۶۵ روزه

گاه‌شماری خورشیدی که نزد مایا هاب (Haab') و نزد آزتک شیوپوهوالی (xiuhpōhualli) نام داشت، از هجده دوره بیست‌روزه (در مجموع ۳۶۰ روز) به اضافه پنج روز مازاد تشکیل می‌شد. مایاها این پنج روز را وایب (Wayeb') و آزتک‌ها نمونتمی (nēmontēmi) یعنی «روزهای بیهوده سرآمده» می‌نامیدند. این روزها به هیچ ایزدی تعلق نداشتند و روزهایی شوم و پرخطر به شمار می‌آمدند؛ زمانی برای ماندن در خانه، پرهیز از مشاجره و آغاز نکردن هر کار تازه. ماه‌های تقویم مایا عبارت بودند از: پوپ، وو، سیپ، سوتس، سک، شول، یاشکین، مول، چن، یاش، ساک، که، ماک، کانکین، مووان، پاکس، کایاب و کومکو. کاتبان مایا روزهای هر ماه را از ۰ تا ۱۹ شماره‌گذاری می‌کردند و روز صفر را به‌مثابه «جلوس» یا استقرار ماه می‌نوشتند.

برای آزتک‌ها، هر دوره بیست‌روزه که وقایع‌نگاران اسپانیایی آن را وینتنا (veintena) نامیدند، جشنی همگانی همراه با ایزدان و مناسک آیینی ویژه خود بود. توالی زیر بر اساس کدکس فلورنتین برناردینو د ساهاگون تنظیم شده است؛ منابع دیگر سال را از نقطه متفاوتی آغاز می‌کنند و در برخی جزئیات اختلاف نظر دارند.

هیچ‌یک از این دو تقویم روز کبیسه نداشتند، بنابراین سال ۳۶۵ روزه هر چهار سال یک‌بار حدود یک روز نسبت به سال شمسی حقیقی عقب می‌افتاد. اخترشناسان آمریکای میانه از این لغزش آگاه بودند اما هرگز دست به تغییر ساختار تقویم نزدند. آنان این انحراف را در جدول‌های محاسباتی خود ردگیری می‌کردند، امری که سبب شد تمام تاریخ‌ها از آغاز پیدایش این نظام در یک زنجیره پیوسته و گسست‌ناپذیر حفظ شوند.

دور تقویمی و حاملان سال

با چرخش همزمان این دو گاه‌شماری، هر روز نامی دوگانه به خود می‌گیرد؛ مانند ۴ اخاو ۸ کومکو در تقویم مایا. این ترکیب معین تنها پس از کوچک‌ترین مضرب مشترک ۲۶۰ و ۳۶۵ تکرار می‌شود: ۱۸,۹۸۰ روز که برابر با ۵۲ سال ۳۶۵ روزه و ۷۳ چرخه ۲۶۰ روزه است. این بازه پنجاه‌ودوساله یا دور تقویمی، «سده» یا قرن آمریکای میانه به‌شمار می‌رفت و کمتر انسانی در گذشته یک تاریخ معین از دور تقویمی را دو بار در زندگی تجربه می‌کرد.

این ساختار ریاضی نتیجه‌ای زیبا و چشمگیر دارد. از آنجا که باقیمانده تقسیم ۳۶۵ بر ۲۰ برابر با ۵ است، هر سال نو با نشانی پنج پله جلوتر از سال پیش آغاز می‌گردد؛ از این رو تنها چهار نشان از میان بیست نشان روزانه می‌توانند آغازگر سال باشند. این چهار نشان حاملان سال (باربران سال) هستند و هر سال نام حامل خود و یک شماره را بر خود می‌گیرد. از آنجا که باقیمانده تقسیم ۳۶۵ بر ۱۳ برابر با ۱ است، شماره سال نیز هر سال یک واحد افزوده می‌شود: در توالی آزتک‌ها سال‌ها به‌ترتیب عبارتند از ۱ نی، ۲ چخماق، ۳ خانه، ۴ خرگوش، ۵ نی، و به همین ترتیب در چهار دسته سیزده‌ساله ادامه می‌یابد.

اقوام گوناگون از حاملان متفاوتی استفاده می‌کردند، زیرا مبدأ سال خود را بر روزهای متفاوتی استوار ساخته بودند:

• آزتک‌ها و میشتک‌ها: نی، سنگ چخماق، خانه و خرگوش.
• مایای کلاسیک: ایک، مانیک، اب و کابان؛ روزهایی که بر زمان استقرار ماه پوپ منطبق می‌شدند.
• مایای یوکاتک پساکلاسیک، بر اساس ثبت دیه‌گو د لاندا: کان، مولوک، ایش و کاواک.
• مایای ارتفاعات امروزی: قوم کیچه و دیگر اقوام ارتفاعات هنوز از ایک، کخ، اِ و نوخ استفاده می‌کنند که تداوم مستقیم مجموعه کلاسیک است.

آیین آتش نو

پایان یک دور تقویمی هراس‌انگیزترین لحظه‌ای بود که آزتک‌ها می‌شناختند. اگر خورشید در نخستین روز چرخه جدید طلوع نمی‌کرد، تسیتسیمیمه (tzitzimimeh) یعنی دیوان ستاره‌ای تاریکی فرود می‌آمدند و جهان را می‌بلعیدند. در روزهای پایانی چرخه پیشین، خانواده‌ها آتش خانه‌های خود را خاموش می‌کردند، سنگ‌های اجاق و دیگ‌های سفالین را می‌شکستند یا دور می‌ریختند، و تندیس‌های خانگی خدایان را به آب می‌افکندند. زنان باردار را با ماسک‌هایی از برگ خنجری در انبارهای غله حبس می‌کردند تا به دیو و جانور بدل نشوند، و کودکان را بیدار نگه می‌داشتند تا مبادا به موش تبدیل گردند.

در نیمه‌شب، کاهنان بر فراز «تپه ستاره» (هویژاختلان در نزدیکی ایستاپالاپای امروزی) خوشه پروین را زیر نظر می‌گرفتند. اگر این خوشه از نصف‌النهار می‌گذشت، جهان ادامه می‌یافت. آتشی نو با مته بر سینه اسیری قربانی‌شده افروخته می‌شد و دوندگان تیزپا آن را به تمپلو مایور (معبد بزرگ) و از آنجا به همه معابد و اجاق‌های سراسر سرزمین می‌رساندند. این آیین «بستن سال‌ها» (شیومولپیلی) نام داشت و به‌جای سال ۱ خرگوش در سال ۲ نی برگزار می‌شد؛ تغییری که آزتک‌ها در تاریخ خود ایجاد کرده بودند. واپسین مراسم در سال ۱۵۰۷ میلادی برپا شد که تصویر آن در صفحه ۳۴ کدکس بوربونیکوس به یادگار مانده است.

شمارش طولانی

دور تقویمی می‌توانست تاریخی را در محدوده طول عمر یک انسان تثبیت کند اما توان تعیین تاریخ در درازنای تاریخ را نداشت، زیرا هر تاریخ پس از ۵۲ سال عیناً تکرار می‌شد. سیستم شمارش طولانی این مسئله را با محاسبه مجموع روزهای سپری‌شده از یک مبدأ ثابت حل کرد که در یک دستگاه بیست‌گانی اصلاح‌شده نوشته می‌شد:

در مرتبه سوم به‌جای عدد ۲۰ از ۱۸ استفاده می‌شود تا تون تقریباً با سال خورشیدی برابری کند. در مراتب بالاتر شمارش دوباره بر پایه عدد بیست ادامه می‌یابد. پژوهشگران واحدهای بزرگ‌تری چون پیکتون (۲,۸۸۰,۰۰۰ روز)، کالابتون، کینچیلتون و آلاوتون (۲۳,۰۴۰,۰۰۰,۰۰۰ روز) را نام‌گذاری کرده‌اند، هرچند این نام‌ها اصطلاحات نوین هستند. با این حال مایاها چنین اعدادی را به‌کار می‌بردند: سنگ‌افراشت ۱ در کوبا مراتب بالاتر از باکتون را با عدد سیزده پر می‌کند؛ دورانی از زمان که چندین برابر سن کل کیهان است.

تاریخ شمارش طولانی با پنج عدد ثبت می‌شود، مانند ۹.۱۲.۱۱.۵.۱۸ که نمایانگر شمار باکتون‌ها، کاتون‌ها، تون‌ها، وینال‌ها و کین‌ها است. مبدأ صفرِ عصر کنونی به‌صورت ۱۳.۰.۰.۰.۰ ۴ اخاو ۸ کومکو نگاشته می‌شود. در سنگ‌افراشت C در کیریگوآ، این روزی است که خدایان سه سنگ آفرینش، یعنی اجاق کیهانی، را در جایگاه آسمان آرمیده برپا داشتند. در پالنکه، معابد گروه صلیب که در سال ۶۹۲ میلادی توسط کینیچ کان باهلام دوم تقدیس شدند، زادروز خدایان پیش از آغاز این عصر را ثبت کرده‌اند تا سلطنت پادشاه را با آن گذشته اساطیری پیوند زنند.

قدیمی‌ترین تاریخ‌های برجامانده از شمارش طولانی اساساً متعلق به تمدن مایا نیستند. سنگ‌افراشت ۲ در چیاپا د کورسو تاریخی معادل ۳۶ پیش از میلاد را نشان می‌دهد، سنگ‌افراشت C در ترس زاپوتس تاریخی در ۳۲ پیش از میلاد دارد، و سنگ‌افراشت ۱ در ال بائول تاریخی در ۳۷ میلادی را ثبت کرده است. کهن‌ترین نمونه مایا در سرزمین‌های پست، سنگ‌افراشت ۲۹ در تیکال با تاریخ ۸.۱۲.۱۴.۸.۱۵ است که بر سال ۲۹۲ میلادی منطبق است.

تطبیق تاریخ‌های مایا با تقویم ما

برای تبدیل یک تاریخ شمارش طولانی به گاه‌شماری اروپایی، پژوهشگران نیازمند عدد روز ژولینی در تاریخ مبدأ هستند. رقمی که اغلب دانشمندان به کار می‌برند ۵۸۴,۲۸۳ است که به افتخار جوزف گودمن، خوان مارتینز هرناندز و جی. اریک اس. تامپسون که آن را میان سال‌های ۱۹۰۵ تا ۱۹۵۰ تثبیت کردند، همبستگی GMT نامیده می‌شود. این فرمول مبدأ ۱۳.۰.۰.۰.۰ را در ۱۱ اوت ۳۱۱۴ پیش از میلاد در تقویم گریگوری پیش‌نگر (که معادل ۶ سپتامبر ۳۱۱۴ پیش از میلاد در گاه‌شماری ژولینی است) قرار می‌دهد. عدد رقیب نزدیک، ۵۸۴,۲۸۵، همه تاریخ‌ها را دو روز جلوتر می‌برد. خانواده همبستگی GMT با اسناد دوران استعمار که تاریخ‌های مایا را به تاریخ‌های اسپانیایی پیوند می‌دهند، با جدول‌های گرفتگی و ناهید که تنها با این مبدأ بر آسمان تطبیق می‌یابند، و با تاریخ‌گذاری کربن ۱۴ نعل‌های چوبی کنده‌کاری‌شده در تیکال که در سال ۲۰۱۳ منتشر شد، پشتیبانی می‌شود.

همین همبستگی پایان باکتون سیزدهم، یعنی ۱۳.۰.۰.۰.۰ ۴ اخاو ۳ کانکین را در ۲۱ دسامبر ۲۰۱۲ قرار داد. تنها متن دوران کلاسیک که به این تاریخ اشاره می‌کند، یادمان ۶ در تورتوگرو است که از فرود یک ایزد سخن می‌گوید نه از پایان جهان، و شمارش طولانی پس از آن تاریخ به‌سادگی وارد باکتون چهاردهم شد.

اربابان شب و ماه

کتیبه‌های کلاسیک مایا معمولاً پس از تاریخ شمارش طولانی، سلسله تکمیلی از گلیف‌های دیگر را می‌آورند. نخستین بخش، نام یکی از نُه ارباب شب است؛ چرخه‌ای نه‌روزه که همگام با دیگر شمارش‌ها پیش می‌رفت. مایاشناسان آنان را G1 تا G9 می‌نامند زیرا نام‌های بومی مایا برای بیشترشان ناشناخته است. آزتک‌ها نیز همین چرخه را داشتند و کدکس بوربونیکوس نُه ارباب شب را به ترتیب چنین برمی‌شمارد: شیووتکوتلی، ایتستلی، پیلتسین‌تکوتلی، سنته‌اوتل، میکتلان‌تکوتلی، چالچیووتلیکوئه، تلاسول‌تئوتل، تپه‌ئیولوتل و تلالوک. از آنجا که عدد نُه بر ۲۶۰ بخش‌پذیر نیست، هر نشان روزانه در هر بار بازگشت خود ذیل یک ارباب شبِ متفاوت قرار می‌گیرد که لایه دیگری به تفسیر آن می‌افزاید.

سری قمری که در پی آن می‌آید وضعیت ماه را ثبت می‌کند: چند روز از ماه نو گذشته است، ماه کنونی در کجای یک گروه شش‌تایی جای دارد، و آیا ماه ۲۹ روزه است یا ۳۰ روزه. گلیف C که دوره قمری را می‌شمارد، یکی از سه سر چرخان ایزدان را حمل می‌کند. گروه‌های شش‌تایی قمری سنگ‌بنای پیش‌بینی گرفتگی‌ها هستند، و به همین دلیل این داده‌ها ارزش آن را داشتند که بر سنگ تراشیده شوند.

ناهید، گرفتگی‌ها و سیارات

ناهید (ونوس) با بیشترین دقت در سراسر آمریکای میانه رصد می‌شد، و نخستین طلوع بامدادی آن به‌مثابه ستاره صبحگاهی مایه هراس بود. سالنامه کوآئوه‌تیتلان توصیف می‌کند که تلاهویزکالپان‌تکوتلی، ایزد ناهید آزتک، بسته به اینکه این طلوع در چه روزی رخ می‌داد، قربانیان گوناگونی را هدف نیزه خود قرار می‌داد؛ از سالخوردگان و خردسالان تا شهریاران. مایاها این سیاره را چاک اک (Chak Ek') یعنی «ستاره بزرگ» می‌نامیدند. آنان دوره تناوب هلالی آن (فاصله میان دو طلوع بامدادی متوالی) را ۵۸۴ روز تعیین کردند، در حالی که میانگین حقیقی آن ۵۸۳.۹۲ روز است. پنج دوره از این دوره‌ها ۲,۹۲۰ روز پدید می‌آورد که دقیقاً معادل هشت سال ۳۶۵ روزه است، و ۶۵ دوره آن برابر با ۳۷,۹۶۰ روز است که دقیقاً دو دور تقویمی و ۱۴۶ شمارش مقدس را می‌سازد. پس از این ۱۰۴ سال، هر سه چرخه دوباره با هم تطبیق می‌یابند.

صفحات مربوط به ناهید در کدکس درسدن (صفحه ۲۴ و صفحات ۴۶ تا ۵۰) پنج چرخه ناهید را نشان می‌دهند و تصحیحات کوچکی در آن گنجانده شده تا جدول در درازنای سده‌ها دقیق بماند. کدکس مایایی مکزیک که سال‌ها با نام کدکس گرولیر شناخته می‌شد، تقویم نجومی دیگری از ناهید است که با آزمایش کربن ۱۴ به دوره‌ای میان ۱۰۲۱ تا ۱۱۵۴ میلادی تاریخ‌گذاری و در سال ۲۰۱۸ اصالت آن تأیید شد. این اثر کهن‌ترین کتاب بازمانده در قاره آمریکاست.

صفحات ۵۱ تا ۵۸ کدکس درسدن حاوی جدولی از گرفتگی‌ها در گستره ۱۱,۹۶۰ روز است که دقیقاً معادل ۴۶ شمارش مقدس و تقریباً دقیقاً برابر با ۴۰۵ ماه قمری است. گرفتگی‌ها تنها زمانی رخ می‌دهند که ماه نو یا بدر کامل در نزدیکی گره‌های مدار ماه واقع شود، و چنین فصولی در فواصل شش ماه قمری (حدود ۱۷۷ یا ۱۷۸ روز) و گهگاه پنج ماه قمری (۱۴۸ روز) بازمی‌گردند. این جدول این فواصل را به هم پیوند می‌زند تا بخش‌هایی از چرخه ۲۶۰ روزه را که وقوع گرفتگی در آنها امکان‌پذیر بوده مشخص کند. هیچ بخشی از این محاسبات متکی بر دانش بابلی یا یونانی نیست؛ این راه‌حلی کاملاً مستقل برای مسئله‌ای کیهانی و مشابه است.

چرخه‌ای غریب‌تر تنها بر یادمان‌های دوران کلاسیک در پالنکه، کوپان، یاشچیلان و چند شهر دیگر به چشم می‌خورد: شمارش ۸۱۹ روزه. هر شمارش به نوبه خود به یکی از چهار جهت و رنگ‌ها اختصاص دارد: شرق و سرخ، شمال و سپید، غرب و سیاه، جنوب و زرد؛ و به ایزد کاویل پیوند یافته است. این عدد حاصل ضرب ۷ × ۹ × ۱۳ یعنی ضرب سه عدد مقدس است. در سال ۲۰۲۳ جان لیندن و خراردو آلدانا نشان دادند که این شمارش با سیارات دیدنی نیز تطبیق دارد: ۸۱۹ روز دقیقاً برابر با هفت دوره هلالی عطارد است، شش شمارش معادل سیزده چرخه زحل، نوزده شمارش معادل سی‌ونه چرخه مشتری، و بیست شمارش (۱۶,۳۸۰ روز) معادل بیست‌ویک چرخه مریخ است.

فضا، پیشگویی و چرخ کاتون

برای اندیشمندان آمریکای میانه، روزها از جایی در فضا می‌آمدند. صفحه نخست کدکس فیرواری-مایر جهان را به‌شکل یک صلیب ترسیم می‌کند که در هر یک از چهار جهت آن یک درخت، یک پرنده و یک جفت از خدایان قرار دارند، و شیووتکوتلی ایزد آتش در مرکز آن جای گرفته است. ۲۶۰ روز در امتداد چارچوب این طرح حرکت می‌کنند، به‌طوری که هر جهت کیهانی سهمی از زمان دارد و گذر روزها به سفری پیرامون جهان بدل می‌شود.

در یوکاتان پس از فروپاشی شهرهای دوران کلاسیک، کاربرد شمارش طولانی متوقف شد. مردمان به‌جای آن شمارش کوتاه‌تری از کاتون‌ها را نگه داشتند که هر یک بر اساس روز اخاو که در آن پایان می‌یافت نام‌گذاری می‌شد. از آنجا که هر کاتون ۷,۲۰۰ روز طول دارد، شماره اخاو پایانی آن در هر دوره دو واحد کاهش می‌یابد: ۱۱ اخاو، ۹ اخاو، ۷ اخاو و به همین ترتیب تا ۲ اخاو، و سپس ۱۳ اخاو؛ چرخه‌ای از سیزده کاتون که حدود ۲۵۶ سال خورشیدی طول می‌کشد. کتاب‌های استعماری چیلام بالام با این چرخه همچون چرخ پیشگویی رفتار می‌کنند: هر آنچه در دوران یک کاتون رخ داده بود، با بازگشت دوباره آن کاتون تکرار می‌شد. کاتون ۸ اخاو به ویرانی شهرهای بزرگ و پراکندگی مردمان معروف بود. هنگامی که قوم ایتزا در تایاسال، واپسین پادشاهی مستقل مایا، سرانجام در سال ۱۶۹۷ پایتخت خود را تسلیم کردند، باز هم کاتون ۸ اخاو حاکم بود و پیشگویی‌های خود آنان از دیرباز به این کاتون به‌عنوان زمان دگرگونی اشاره داشتند.

تقویمی که هرگز بازنایستاد

تسخیر سرزمین توسط اسپانیایی‌ها جشن‌های همگانی سال ۳۶۵ روزه را پایان بخشید، اما شمارش ۲۶۰ روزه به حیات مخفیانه خود ادامه داد و زنده ماند. در سال ۱۷۰۴ مقامات استعماری در منطقه ویلا آلتای اوآخاکا ۱۰۳ کتابچه دست‌نویس را از جوامع زاپوتک توقیف کردند. دیوید تاوارز، تاریخ‌نگار، دریافت که ۹۹ مورد از آنها حاوی نسخه‌هایی از تقویم ۲۶۰ روزه بودند که پس از گذشت نزدیک به دو سده از سقوط تنوچتیتلان، همچنان برای پیشگویی و نام‌گذاری فرزندان به کار می‌رفتند.

در ارتفاعات گواتمالا این شمارش هرگز گسسته نشده است. پاسداران روز کیچه، کاکچیکل، ایشیل و مام که در زبان کیچه اح‌قیج (ajq'ijab') نامیده می‌شوند، چول قیج را روز به روز با تقویم کلاسیک همگام نگه داشته‌اند و در میان مردمان میخه در اوآخاکا نیز روایتی از آن زنده مانده است. یک پاسدار روز کیچه برای پاسخ به یک پرسش، مشتی از بذرهای سرخ‌رنگ تسیته (tz'ite' از درخت مرجان) را همراه با بلورهای کوچک بر زمین می‌چیند، آنها را به دسته‌های کوچک تقسیم می‌کند و دسته‌ها را یکی‌یکی بر پایه روزهای تقویم می‌شمارد. روزی که آخرین دسته بر آن فرود می‌آید پاسخ را آشکار می‌سازد. جوامع بومی هنوز روز واشاقی باتس (Waqxaqi' B'atz') یعنی ۸ میمون را به‌مثابه روز تشرف پاسداران جدید و بزرگداشت تقویم جشن می‌گیرند.

راهنمای مطالعه این بخش

کارت‌های بالا تقویم آمریکای میانه را از نخستین حضور آن در معماری تا پاسداران امروزی روزها دنبال می‌کنند. این کارت‌ها دو شمارش بنیادین، دور تقویمی حاصل از آنها، مناسکی که پایان دوره‌ها را نشانه‌گذاری می‌کردند، شمارش طولانی و چرخه‌های تکمیلی آن، ستاره‌شناسی ثبت‌شده در کدکس‌ها، چرخ پیشگویانه کاتون و سنت زنده در ارتفاعات را در بر می‌گیرند. شخصیت‌هایی که پس از آنها معرفی شده‌اند، فرمانروایان، راهبان و دانشمندانی هستند که این تقویم از طریق آنان به دست ما رسیده است. همانند هر سنت دیگری در این صفحات، این تقویم نیز به‌مثابه یک آیین تاریخی و فرهنگی عرضه شده است. نشان یک روز یا تاریخ تولد، شیوه‌ای از اندیشیدن درباره زمان و شخصیت انسان را بیان می‌کند؛ این نظام کاری را که انسان انجام خواهد داد مقدر نمی‌سازد و ضامن هیچ فرجام حتمی و جزمی نیست.