Mezoamerika taqvimlari

Vaqt tirik mavjudot sifatida

Qadimgi Mezoamerikada kun oddiygina to'ldirilishi kerak bo'lgan bo'sh quti emas edi. Har bir kun o'zining raqami, nomi va uni boshqaruvchi kuchi bilan yetib kelardi. Bu uchtasi birgalikda o'sha kun urug' qadash, turmush qurish, sayohatga chiqish, urushga borish yoki tug'ilish uchun yaxshi yoki yomon ekanligini hal qilar edi. Olmeklar, Zapoteklar, Mayya, Mishtek va Atstek (Mexica) xalqlari bir-biriga bog'liq bo'lmagan tillarda gaplashishgan va asrlar davomida bir-birlari bilan jang qilishgan bo'lsada, ular vaqtni bir-biri bilan uzviy bog'langan ikkita hisob bilan o'lchashgan: 260 kunlik muqaddas sikl va 365 kunlik quyosh yili. Bobil va Ellinizm astrologiyasi taqdirni yulduzlar orqali sayyoralarning joylashuvidan o'qigan bo'lsa, Mezoamerika kun saqlovchilari (folbinlari) buni bevosita taqvimning o'zidan o'qishgan. Osmon muhim edi, ularning astronomlari Venera va quyosh-oy tutilishlarini ajoyib aniqlik bilan kuzatishgan, ammo har qanday daqiqa haqida so'raladigan birinchi savol uning qaysi kun ekanligi edi.

Dastlabki dalillar

Taqvim bu mintaqada yozuvdan ham qadimiyroqdir. Tabaskodagi Aguada Feniks va Gvatemaladagi Seybal shahrida miloddan avvalgi 1000 yillarda qurilgan ulkan marosim platformalari E-guruhlari shaklida joylashtirilgan: g'arbiy piramida uzun sharqiy platformaga qarab turgan va bu kuzatuvchiga quyosh chiqishi yil davomida ufq bo'ylab qanday siljishini kuzatish imkonini bergan. Ushbu shakl nomi birinchi marta kashf qilingan Uaxactun dagi 'E guruhi' dan kelib chiqqan. Ivan Shprayts, Takeshi Inomata va Entoni Aveni tomonidan 2023 yilda Olmek va ilk Mayya maskanlari bo'yicha o'tkazilgan tadqiqot shuni ko'rsatdiki, ushbu majmualarning ko'pchiligi 13 va 20 kunlik karrali oraliqlarda, ko'pincha 260 kunda quyosh chiqishiga qarab joylashgan — bu quruvchilar allaqachon muqaddas hisob bilan ishlaganligini anglatadi.

Yozma yodgorliklar miloddan avvalgi birinchi ming yillikda boshlanadi. Oaxakadagi San Xose Mogote'dan topilgan, miloddan avvalgi 600 yillarga oid deb hisoblanadigan Yodgorlik 3 asirning o'yilgan toshida uning oyoqlari orasida "1 Zilzila" yoki "1 Ko'z" deb o'qiladigan kun nomi tushirilgan. Bu ikki ming yil davom etgan odatning — odamlarga ular tug'ilgan kunga qarab ism qo'yishning eng qadimgi namunasidir. Gvatemaladagi San Bartolo shahrida topilgan va miloddan avvalgi 300-200 yillarga oid bo'yalgan devor parchalarida chiziq-va-nuqtali yetti raqami kiyik boshi ustida tasvirlangan "7 Kiyik" kuni ko'rsatilgan. 2022 yilda e'lon qilingan bu topilma eng qadimgi ishonchli Mayya taqvimi yozuvidir. Keyinchalik Klassik davr Mayya kotiblari bu belgini qo'l shaklida yozishgan, shuning uchun San Bartolo kiyigi o'sha tizimning ancha qadimgi, ko'proq piktografik (tasviriy) bosqichini ko'rsatadi.

260 kunlik hisob

Muqaddas taqvim birgalikda aylanadigan ikkita g'ildirakdan iborat: 1 dan 13 gacha bo'lgan raqamlar va 20 ta nomlangan kunlar ketma-ketligi. Har bir o'tgan kun ikkala g'ildirakni ham bir qadam oldinga siljitadi. 1 Imix dan boshlab, Mayya hisobi 2 Ik', 3 Ak'bal, 4 K'an va hokazo 13 B'en gacha davom etadi; keyingi kuni raqamlar qaytadan boshlanadi, lekin nomlar davom etib 1 Ix ni beradi. 13 va 20 raqamlari umumiy bo'luvchiga ega bo'lmagani uchun, raqam va nomning ayni bir xil juftligi faqatgina 13 × 20 = 260 kundan keyingina qaytib keladi.

Atsteklar bu hisobni kunlarni sanash degan ma'noni anglatuvchi tōnalpōhualli deb atashgan. Uning eng mashhur Mayya nomi bo'lmish Tzolk'in 1921 yilda olim Uilyam Geyts tomonidan yaratilgan zamonaviy nomdir. Hozirda ham ushbu taqvimni yuritadigan Gvatemala tog'laridagi Kiche Mayya xalqi uni kunlarni tartibga solish ma'nosidagi Chol Q'ij deb ataydi. Ushbu siklning nima uchun aynan 260 kun davom etishini hech kim aniq bilmaydi. Bunga uchta asosiy sabab keltiriladi (ular bir-birini inkor etmaydi): birinchidan, 260 kun inson homiladorlik davriga yaqin va tog'lik Mayya doyalari hamda kun saqlovchilari buni shunga bog'lashadi; ikkinchidan, shimoliy 15° kenglikda (Izapa va Kopan kengligida) quyosh yilni taxminan 105 va 260 kunlik oraliqlarga bo'ladigan ikkita sanada to'ppa-to'g'ri tepadan o'tadi; uchinchidan, 260 kun mintaqaning ba'zi qismlarida makkajo'xori o'sish mavsumiga mos keladi.

Yigirmata kun belgisi butun mintaqa bo'ylab nomlari farq qilsada, bir-biriga juda yaqin ma'nolarni tashiydi:

Atsteklar shuningdek 260 kunni, har biri o'n uch kunlik, o'zining homiy (patron) xudosiga ega bo'lgan va xudoning tabiati shu o'n uch kunning barchasiga ta'sir o'tkazadigan yigirmata guruhga (hozirgi vaqtda trecena deb ataladi) bo'lishgan. Kodeks Borbonicus kabi bo'yalgan almanaxlar bu homiy xudolar bilan boshlanadi va tug'ilish yoki nikohni o'qiyotgan (tahlil qilayotgan) kohin kun bilan birga albatta tresenani ham tekshirgan.

365 kunlik yil

Mayyalarning Haab' va Atsteklarning xiuhpōhualli deb ataladigan quyosh taqvimi jami 360 kunni tashkil etuvchi yigirma kunlik o'n sakkizta davrdan va qo'shimcha besh kundan iborat edi. Mayyalar bu besh kunni Wayeb' deb, Atsteklar esa befoyda o'tuvchi kunlar — nēmontēmi deb atashgan. Bu kunlar hech qaysi xudoga tegishli emas edi va omadsiz kunlar sifatida qo'rqilgan: bu vaqtda odamlar uyda o'tirishgan, janjallardan saqlanishgan va hech qanday yangi ishni boshlashmagan. Mayya oylarining nomlari: Pop, Wo', Sip, Sotz', Sek, Xul, Yaxk'in, Mol, Ch'en, Yax, Sak', Keh, Mak, K'ank'in, Muwan, Pax, K'ayab va Kumk'u. Mayya kotiblari har bir oyning kunlarini 0 dan 19 gacha raqamlashgan, 0-kun oyning "o'tirish" (boshlanish) kuni deb yozilgan.

Atsteklar uchun ispan xronikachilari veintena deb atagan har bir yigirma kunlik davr — bu xudolari va marosimlari o'ziga xos bo'lgan ommaviy bayram edi. Quyidagi ketma-ketlik Bernardino de Saagunning Florensiya kodeksiga asoslangan; boshqa manbalar yilni boshqa nuqtadan boshlaydi va ayrim tafsilotlarda farq qiladi.

Ikkala taqvimda ham kabisa kuni yo'q edi, shuning uchun 365 kunlik yil haqiqiy quyosh yiliga nisbatan har to'rt yilda taxminan bir kunga orqada qolib borardi. Mezoamerika astronomlari buni bilishgan, lekin ular hisobni hech qachon o'zgartirishmagan. Buning o'rniga ular o'zgarishni (siljishni) jadvallarda kuzatib borishgan va bu tizim boshlanganidan beri har bir sanani bir uzluksiz ketma-ketlikda saqlab qolgan.

Taqvim aylanasi va yil tashuvchilar

Ikkita taqvim birga ishlatilganda har bir kunga qo'shaloq nom beriladi, masalan, Mayyalarning 4 Ajaw 8 Kumk'u kuni. Ayni shu kombinatsiya (juftlik) faqatgina 260 va 365 ning eng kichik umumiy karralisi — 18 980 kundan keyin qaytib keladi. Bu 365 kunlik 52 yil yoki 260 kunlik 73 ta sikl demakdir. Bu 52 yillik davr, Taqvim aylanasi, Mezoamerikaning "asri" edi, va inson ma'lum bir Taqvim aylanasi sanasini hayotida ikki marta kamdan-kam ko'rardi.

Bu arifmetikaning aniq qoidasi bor. 365 ni 20 ga bo'lganda 5 qoldiq qolganligi sababli, har bir yangi yil oldingisidan besh kun belgisi keyinroq boshlanadi, ya'ni yigirmata belgidan faqat to'rttasi yilni boshlay oladi. Bular 'yil tashuvchilar' deb nomlanib, har bir yil o'z tashuvchisi va raqami bilan nomlangan. 365 ni 13 ga bo'lganda 1 qoldiq qolgani uchun, raqam har yili bittaga ortib boradi: Atstek ketma-ketligi 1 Qamish, 2 Chaqmoqtosh, 3 Uy, 4 Quyon, 5 Qamish deb o'n uch yillik to'rtta davr bo'ylab davom etadi.

Turli xalqlar turli tashuvchilardan foydalangan, chunki ular yilni turli kunlarga bog'lashgan:

• Atstek va Mishteklar: Qamish, Chaqmoqtosh, Uy va Quyon.
• Klassik Mayyalar: Ik', Manik', Eb' va Kab'an — Pop oyining birinchi kuniga tushadigan kunlar.
• Postklassik Yukatek Mayyalari, Diyego de Landa yozib qoldirganidek: K'an, Muluk, Ix va Kawak.
• Bugungi tog'lik Mayyalar: Kiche va boshqa tog' xalqlari haligacha Iq', Kej, E va No'j dan foydalanishadi va bu to'g'ridan-to'g'ri Klassik to'plamning davomidir.

Yangi Olov marosimi

Taqvim aylanasining tugashi Atsteklar uchun eng xavfli daqiqa edi. Agar yangi siklning birinchi kunida quyosh chiqmasa, qorong'ulik yulduz jinlari bo'lgan tzitzimimeh yerga tushib, dunyoni yutib yuboradi deb hisoblangan. Eski siklning so'nggi kunlarida oilalar o'z olovlarini o'chirishgan, o'choq toshlari va qozonlarini sindirishgan yoki tashlab yuborishgan hamda uydagi xudolar haykallarini suvga tashlashgan. Hayvonga aylanib qolmasliklari uchun homilador ayollar yuzlariga maguey yaproqlaridan niqob taqib omborxonalarga qamab qo'yilgan, bolalar esa sichqonga aylanib qolmasligi uchun uxlatilmagan.

Yarim tunda zamonaviy Iztapalapa yaqinidagi Uishachtlan (Yulduz tog'i) tepasida ruhoniylar Pleyadalar guruhini kuzatishgan. Agar bu yulduzlar to'dasi meridianni kesib o'tsa, dunyo davom etishi aniq bo'lgan. Qurbon qilingan asirning ko'kragida yangi olov yoqilib, yuguruvchilar uni Templo Mayor ga, u yerdan esa har bir ibodatxona va o'choqqa yetkazib berishgan. Marosim xiuhmolpilli — "yillarni bog'lash" deb nomlangan. Bu 1 Quyon yili o'rniga 2 Qamish yilida o'tkazilgan (bu o'zgarishni Atsteklar o'z tarixlari davomida kiritishgan). Oxirgi marta u 1507 yilda bo'lib o'tgan va Kodeks Borbonicus ning 34-sahifasida chizilgan.

Uzun Hisob

Taqvim aylanasi sanani bir inson umri davomida belgilab bera olardi, lekin butun tarix bo'ylab emas, chunki har qanday sana 52 yildan keyin takrorlanardi. Uzun Hisob bu muammoni tayinli boshlang'ich nuqtadan o'zgartirilgan (modifikatsiyalangan) 20 lik tizimdagi kunlarning uzluksiz jami orqali hal qildi:

Uchinchi o'rinda 20 o'rniga 18 olinadi, shu tariqa tun yilga taxminan tenglashadi. Undan yuqori har qanday o'rin yana 20 ga qaytadi. Olimlar shuningdek yanada kattaroq birliklarga ham nom berishgan — piktun (2,880,000 kun), kalabtun, k'inchiltun va alawtun (23,040,000,000 kun), ammo bu nomlar zamonaviy qo'shimchalardir. Lekin Mayyalar shunday birliklarni yozishgan: Koba dagi 1-Stela b'ak'tundan yuqori bo'lgan joylarni o'n uch raqami bilan to'ldiradi — bu koinot yoshidan bir necha barobar katta vaqt oraliqlaridir.

Uzun Hisob sanasi b'ak'tun, k'atun, tun, winal va k'in larni hisoblovchi 9.12.11.5.18 kabi beshta raqam bilan yoziladi. Hozirgi eraning nolinchi (boshlang'ich) nuqtasi 13.0.0.0.0 4 Ajaw 8 Kumk'u sifatida yoziladi. Kirigua dagi C-Stelasi ma'lumotiga ko'ra, u xudolar osmondagi kosmik o'choqning uchta toshini qo'ygan kundir. Palenkeda K'inich Kan Bahlam II tomonidan 692 yilda bag'ishlangan Xoch Guruhi ibodatxonalari esa era boshlanishidan ham oldingi xudolarning tug'ilishini yozib qoldirgan va qirolning o'z hukmronligini mana shu afsonaviy o'tmishga bog'lagan.

Eng qadimgi saqlanib qolgan Uzun Hisob sanalari umuman Mayyalarga tegishli emas. Chiapa de Korzodagi 2-Stela miloddan avvalgi 36 yilga, Tres Zapotesdagi C-Stela miloddan avvalgi 32 yilga va El Baul dagi 1-Stela milodiy 37 yilga to'g'ri keluvchi sanalarni beradi. Mayya pasttekisliklaridagi eng qadimgi Mayya namunasi bu Tikal'dagi 29-Stela bo'lib, uning sanasi 8.12.14.8.15 bo'lib milodiy 292 yilga to'g'ri keladi.

Mayya sanalarini o'z taqvimimizga qo'yish

Uzun Hisob sanasini Yevropa taqvimiga o'tkazish uchun olimlarga nolinchi sananing Julian Kun Raqami kerak bo'ladi. Eng ko'p qo'llaniladigan qiymat bu — Jozef Gudman, Xuan Martinez Ernandes va J. Erik S. Tompsonlar 1905 yildan 1950 yilgacha aniqlagan va shular sharafiga GMT korrelyatsiyasi (mosligi) deb ataluvchi 584 283 raqamidir. Bu qiymat 13.0.0.0.0 ni proleptik Grigorian taqvimida mil. avv. 3114 yil 11 avgustga va Julian taqvimida mil. avv. 3114 yil 6 sentyabrga qo'yadi. Unga yaqin raqobatchi bo'lgan 584 285 har bir sanani ikki kun keyinga suradi. GMT turkumi Mayya sanalarini ispan sanalari bilan bog'lovchi mustamlaka yozuvlari, osmonga faqat u orqali mos keluvchi tutilish va Venera jadvallari hamda 2013 yilda nashr qilingan Tikaldagi o'yilgan yog'och lintellarni radiouglerodli tahlil qilish orqali o'z tasdig'ini topgan.

Aynan shu korrelyatsiya o'n uchinchi b'ak'tun oxiri — 13.0.0.0.0 4 Ajaw 3 K'ank'in — 2012 yil 21 dekabrga to'g'ri kelishini hisoblab chiqdi. Shu sanani yodga oladigan yagona Klassik davr yozuvi Tortuguerodagi 6-yodgorlik bo'lib, u dunyo oxiri haqida emas, balki xudoning tushishi haqida so'zlaydi va Uzun Hisob shunchaki o'n to'rtinchi b'ak'tunga o'tib davom etadi.

Tun hukmdorlari va Oy

Klassik Mayya yozuvlari odatda Uzun Hisob sanasidan keyin Qo'shimcha Seriya gliflarini keltirib o'tadi. Birinchisi boshqa hisoblar bilan bir qatorda yuritiluvchi to'qqiz kunlik siklning To'qqizta Tun Hukmdoridan birini nomlaydi. Mayyashunoslar ularni G1 dan G9 gacha atashadi, chunki ularning mayyacha nomlarining aksariyati noma'lum. Atsteklar ham huddi shu siklni saqlaganlar va Kodeks Borbonicus tunning to'qqiz hukmdorini tartib bilan sanab o'tadi: Xiuhtecuhtli, Itztli, Piltzintecuhtli, Centeotl, Mictlantecuhtli, Chalchiuhtlicue, Tlazolteotl, Tepeyollotl va Tlaloc. To'qqiz soni 260 ga qoldiqsiz bo'linmagani uchun bitta kun belgisi har gal takrorlanganda boshqa tun hukmdoriga to'g'ri keladi va o'qishga (tahlilga) yana bir qatlam qo'shadi.

Keyingi Oy Seriyasi oy haqidagi ma'lumotlarni yozadi: yangi oydan beri necha kun o'tgani, oltita oy guruhida hozirgisi qaysi (nechanchi) oy ekanligi va oy 29 yoki 30 kundan iborat bo'lganligi haqida. Oyni (lunatsiyani) sanaydigan C glifi o'rin almashib turadigan uchta xudo boshining birini o'zida tashiydi. Oltita qamariy oyning guruhlari oydagi tutilishlarni bashorat qilishning asosiy tarkibiy qismi bo'lib, aynan shuning uchun bu yozuv toshga o'yib yozishga arziydigan bo'lgan.

Venera, tutilishlar va sayyoralar

Venera Mezoamerikada eng ko'p kuzatilgan sayyora bo'lib, uning birinchi marta tonggi yulduz (tong yulduzi) sifatida chiqishidan qo'rqishgan. Kuauhtitlan yilnomalarida aytilishicha, Atstek Venera xudosi Tlauiskalpantekuhtli (Tlahuizcalpantecuhtli) sayyora chiqadigan kunga qarab qariyalardan yoshlargacha, hattoki hukmdorlargacha bo'lgan turli xil insonlarni nayzaga ilgan (nayzalagan). Mayyalar bu sayyorani Chak Ek', Buyuk Yulduz deb atashgan. Ular uning sinodik davrini (bir tong chiqishidan keyingisigacha bo'lgan vaqtni) haqiqiy o'rtacha qiymat 583.92 ga qarshi 584 kun qilib belgilashgan. Besh marta shunday davr 2 920 kun (aniq sakkizta 365 kunlik quyosh yili), 65 davr esa 37 960 kun (aniq ikkita Taqvim aylanasi va 146 ta muqaddas hisob) qiladi. Bu 104 yildan keyin barcha uch sikl yana birgalikda qaytib kelishini bildiradi.

Drezden kodeksining Venera sahifalari (24-sahifa va 46 dan 50-sahifalar) beshta Venera davrini aylanib o'tadi va asrlar davomida jadval to'g'ri ishlashi uchun kichik tuzatishlar kiritadi. Uzoq vaqt Grolier kodeksi sifatida tanilgan Meksikaning Mayya kodeksi yana bir Venera almanaxi bo'lib, u radiouglerodli usul bilan taxminan milodiy 1021 yildan 1154 yilgacha bo'lgan davrga to'g'ri kelishi aniqlangan va 2018 yilda haqiqiyligi isbotlangan. U Amerika qit'asining saqlanib qolgan eng qadimgi kitobidir.

Drezden kodeksining 51 dan 58 gacha sahifalarida tutilish fasllarini aniqlovchi 11 960 kunlik (aniq 46 ta muqaddas hisob va deyarli 405 qamariy oy) tutilish jadvali joylashgan. Tutilishlar faqat yangi oy yoki to'lin oy uning orbitasi tugunlariga yaqin kelgandagina sodir bo'ladi va bunday fasllar olti oylik (taxminan 177 yoki 178 kunlik) yoki ba'zida besh oylik (148 kun) oraliqlarda takrorlanib turadi. Ushbu jadval bu vaqt oralig'ini birlashtirib 260 kunlik siklning qaysi qismida tutilish bo'lishini ko'rsatib beradi. Jadvaldagi hech narsa Bobil yoki Yunon astronomiyasiga tayanmaydi; u ayni shu muammoning mutlaqo mustaqil yechimidir.

Palenke, Kopan, Yaxchilan va yana bir qancha shaharlarning Klassik obidalarida yanada g'alati bir sikl uchraydi: 819 kunlik hisob. Har bir hisob (sikl) ketma-ket sharq va qizil, shimol va oq, g'arb va qora, janub va sariq singari to'rtta yo'nalish va ularning ranglaridan biriga moslanib chaqmoq xudosi K'awilga bog'langan. Raqam 7 × 9 × 13, ya'ni ko'paytirilgan uchta muqaddas sondan iborat. 2023 yilda Jon Linden va Xerardo Aldana hisob ko'rinadigan sayyoralarga ham mos kelishini ko'rsatib berdilar: 819 kun aynan Merkuriyning yettita sinodik davriga teng, oltita hisob (sikl) Saturnning o'n uchtasiga, o'n to'qqizta hisob Yupiterning o'ttiz to'qqiztasiga, va yigirmata hisob (16 380 kun) Marsning yigirma bittasiga teng.

Makon, bashorat va k'atun g'ildiragi

Mezoamerika mufatakkirlari uchun kunlar shunchaki biror joydan kelardi. Kodeks Fejérváry-Mayer ning 1-sahifasi dunyoni har bir yo'nalishda bittadan daraxt, qush va xudolar juftligi bo'lgan xoch shaklida tasvirlaydi hamda olov xudosi Xiuhtecuhtli ni markazga joylashtirgan. 260 kun xochning cheti (ramka) bo'ylab aylanadi, shunda har bir yo'nalish vaqtning ma'lum qismiga ega bo'ladi va kunlarning o'tishi dunyo bo'ylab sayohatga aylanadi.

Klassik shaharlarining qulashidan keyin Yukatanda Uzun Hisobdan foydalanilmay qo'ydi. Buning o'rniga odamlar u tugaydigan Ajaw kuni nomi bilan ataluvchi k'atun larning qisqaroq hisobini yurita boshlashdi. Har bir k'atun 7 200 kun davom etgani sababli u tugaydigan Ajaw ning raqami har gal ikkiga kamayadi: 11 Ajaw, 9 Ajaw, 7 Ajaw va shunday pasayib boraveradi, 2 Ajaw dan so'ng yana 13 Ajaw keladi, va bu taxminan 256 yil davom etuvchi o'n uchta k'atun aylanasi hisoblanadi. Mustamlaka davri "Chilam Balam kitoblari" bu aylanaga bashorat g'ildiragi sifatida qaraydi: bir k'atunda nima sodir bo'lgan bo'lsa u (ismi) qaytib kelganda ham shunday voqea sodir bo'ladi. K'atun 8 Ajaw buyuk shaharlarning qulashi va xalqlarning tarqab ketishi bilan yodda qolgandi. So'nggi mustaqil Mayya qirolligi — Tayasal dagi itzalar 1697 yilda o'z poytaxtlaridan nihoyat voz kechishganda ham bu yana bitta k'atun 8 Ajaw yili edi va ularning o'z bashoratlari anchadan buyon aynan shu k'atun ni o'zgarishlar vaqti sifatida ko'rsatib kelayotgandi.

Hech qachon to'xtamagan taqvim

Ispanlarning bosqinchiligi 365 kunlik yilning ommaviy bayramlariga barham berdi, ammo 260 kunlik hisob yashirin tarzda davom etdi va omon qoldi. 1704 yilda Oaxakaning Villa Alta tumanida mustamlaka hukumati Zapotek jamoalaridan 103 ta kitobchani musodara qildi. Tarixchi Devid Tavarez bu kitobchalarning 99 tasida Tenochtitlan qulaganidan qariyb ikki asr o'tgach ham folbinlik va ism qo'yish uchun ishlatilayotgan 260 kunlik taqvim nusxalari borligini aniqladi.

Gvatemala tog'larida (tog'li hududlarda) hisob umuman to'xtamagan. Kiche, Kaqchikel, Ixil va Mam kun saqlovchilari (Kiche tilida ajq'ijab') Chol Q'ij ni bevosita Klassik taqvim bilan bir kunga ham adashmay parallel olib borishadi va Oaxaka ning Mixe xalqi orasida ham uning bir ko'rinishi saqlanib qolgan. Kiche kun saqlovchisi bir hovuch marjon daraxtining qizil tz'ite' urug'larini kichik kristallar bilan birga oldiga qo'yib, ularni kichik guruhlarga (tepaliklarga) ajratib birin-ketin har bir kunni sanash orqali berilgan savolga javob izlaydi. Yig'ilgan urug' tushgan kun savolning javobini beradi. Jamoalar haligacha Waqxaqi' B'atz' (8 Maymun) kunini yangi kun saqlovchilariga initsiatsiya qilish va taqvimni hurmatlash uchun nishonlaydilar.

Ushbu bo'limni qanday o'qish kerak

Yuqoridagi kartalar (kartochkalar) Mezoamerika taqvimini me'morchilikdagi ilk ko'rinishidan tortib to bugungi kun saqlovchilarigacha kuzatib boradi. Ular ikkita asosiy hisobni, ulardan qurilgan Taqvim aylanasini, uning oxirini bildiruvchi marosimlarni, Uzun Hisob va unga qo'shimcha sikllarni, kodekslarda yozilgan astronomiyani, bashoratli k'atun g'ildiragini va tog'lardagi tirik an'analarni qamrab oladi. Ular ortidan ro'yxatda keltirilgan shaxslar esa taqvimning bizgacha yetib kelishiga sababchi bo'lgan hukmdorlar, rohiblar va olimlardir. Ushbu sahifadagi har bir an'ana kabi, bu ham tarixiy va madaniy amaliyot sifatida taqdim etilmoqda. Kun belgisi yoki tug'ilgan sana — vaqt va xarakter haqida o'ylashning usulidir; u inson nima qilishini hal etmaydi va hech qanday natijani kafolatlamaydi.