Opaal

Wat het daadwerkelijk is

Gehydrateerd amorf siliciumdioxide, SiO2 nH2O, met een watergehalte dat gewoonlijk tussen drie en eenentwintig procent schommelt. Hardheid 5,5 tot 6,5, geen splijting en een schelpvormige breuk.

Het kleurenspel ontstaat door de fysische structuur. Opaal bestaat uit bolletjes silica van enkele honderden nanometers doorsnee. Wanneer deze bollen uniform van omvang zijn en in een regelmatig rooster liggen, werken ze als een natuurlijk diffractierooster. De boldiameter bepaalt welke kleuren verschijnen: kleinere bollen veroorzaken blauw en violet, grotere zorgen voor roodtinten. Gewone opaal zonder dit regelmatige rooster toont helemaal geen kleurenspel.

Die microstructuur werd pas in 1964 bij de CSIRO in Australië met elektronenmicroscopie in beeld gebracht en bewezen.

Het watergehalte is de voornaamste kwetsbaarheid: door uitdroging, hitte of plotse temperatuurschommelingen ontstaat crazing, een onomkeerbaar netwerk van fijne haarscheurtjes.

Hydrofaan opaal, voornamelijk afkomstig uit Ethiopië, zuigt water op en verandert nat tijdelijk van doorschijnendheid, wat een natuurlijke eigenschap is van dit materiaal.

Waar het vandaan komt

Australië voert de wereldmarkt aan sinds de jaren 1870 met witte opaal uit Coober Pedy, zwarte opaal uit Lightning Ridge en boulder opaal uit Queensland. Zwarte opaal uit Lightning Ridge is het kostbaarst.

De Welo-afzettingen in Ethiopië leveren sinds 2008 grote hoeveelheden hydrofaan materiaal en hebben de markt aanzienlijk veranderd.

Mexico brengt vuuropaal voort, een oranje tot rood doorschijnend materiaal dat al dan niet een kleurenspel vertoont.

Brazilië, Peru, de Verenigde Staten en Slowakije (waar de mijnen van Dubník de historische Europese bron vormden) winnen eveneens opaal.

Opaal ontstaat uit kiezelzuurrijk grondwater in dorre streken, vult holtes in afzettingsgesteente op en vervangt dikwijls organisch materiaal. De geopaliseerde fossielen uit Lightning Ridge, waaronder complete skeletten van dinosauriërs en plesiosauriërs, behoren tot de opmerkelijkste vondsten in de paleontologie.

Wat de overlevering beweerde

In het oude Rome genoot opaal een enorm aanzien. Plinius de Oudere beschreef de steen vol lof en vermeldde senator Nonius, die liever in ballingschap ging dan zijn opaal af te staan aan Marcus Antonius.

In 1829 publiceerde Walter Scott de roman Anne of Geierstein, waarin Lady Hermione een opaal draagt die dooft na aanraking met wijwater, waarna de draagster sterft. Binnen twee jaar stortte de Europese opaalmarkt in, en de edelsteen hield een reputatie van onheilsbrenger over aan de gehele negentiende eeuw.

Koningin Victoria verzette zich bewust tegen dit bijgeloof: ze droeg opalen openlijk en koos ze als huwelijksgeschenken. De Australische vondsten vanaf de jaren 1870 voorzagen vervolgens in een vraag die zij weer had aangewakkerd.

Deze keten van gebeurtenissen is het best gedocumenteerde voorbeeld van hoe de betekenis van een steen door fictie en adellijke voorkeur werd gemaakt en gebroken. Het maant tot nuchterheid tegenover beweringen over oeroude magische eigenschappen.

Moderne esoterische teksten duiden opaal als een steen van emotie, dromen en versterkt invoelingsvermogen, ideeën die pas in de twintigste eeuw ontstonden.

Hoe ermee wordt gewerkt

De eerlijkste benadering volgt de optica: opaal toont meerdere kleuren tegelijk en legt zich op geen enkele vast. Dat sluit aan bij situaties die werkelijk openliggen en zich nog in een ontwikkelingsfase bevinden.

Bij het dragen is het essentieel te weten wat men bezit. Massieve opaal kan met de nodige omzichtigheid worden gedragen. Doubletten bestaan uit een dunne laag opaal op een donkere ondergrond, terwijl tripletten daar nog een transparante beschermkap aan toevoegen. Beide samenstellingen zijn legitiem en aanzienlijk voordeliger, maar mogen nooit in water weken omdat vocht de lijmlaag oplost.

Houd elke opaal uit de buurt van radiatoren, autodashboards, ultrasoonreinigers en plotselinge hitte. Crazing kan niet worden hersteld.

Hydrofaan opaal uit Ethiopië neemt vocht op en wordt tijdelijk melkachtig of helder, om bij het drogen weer zijn oorspronkelijke uiterlijk terug te krijgen. Houd deze stenen echter ver van oliën en kleurstoffen, omdat die permanent worden geabsorbeerd.

Eerlijk kopen

Synthetische opaal wordt gemaakt sinds de jaren 1970 en vertoont onder vergroting een kenmerkende hagedissenhuidstructuur met een onnatuurlijk regelmatig vlekkenpatroon.

Doubletten en tripletten zijn samengestelde stenen waarvan de aard bij verkoop duidelijk vermeld moet worden. Van opzij bekeken vallen de rechte lijmnaad en de donkere drager direct op; in een gesloten zetting kan herkenning lastiger zijn.

Opaalliet is industrieel glas met een melkachtige glans zonder enig echt kleurenspel, dat vaak misleidend wordt aangeboden als zee-opaal of maansteen.

Er bestaan ook eenvoudige plastic imitaties.

Bij massieve opaal draait het om herkomst en behandelingen. Bepaalde partijen worden gerookt of met suikerzuur behandeld om de achtergrond donkerder te maken en het kleurcontrast te vergroten. Ethiopisch hydrofaan materiaal wordt bovendien geregeld kunstmatig geverfd, wat een groeiend probleem vormt in de handel.