Barnsteen

Wat het daadwerkelijk is

Een organisch polymeer, gefossiliseerde boomhars, amorf, met een Mohshardheid van 2 tot 2,5 en een dichtheid die laag genoeg is om te drijven in verzadigd zout water.

Barnsteen is geen sap. Boomsap is het waterige vocht met suikers dat door de vaten van de boom stroomt; hars is de taaie, beschermende afscheiding die wonden in de schors dicht. Juist die hars polymeriseert en fossiliseert in de loop van miljoenen jaren.

Baltisch barnsteen is hoofdzakelijk afkomstig van een uitgestorven conifeer en bevat barnsteenzuur, een stof die het analytisch onderscheidt van andere fossiele harsen.

Wrijving van barnsteen over wol wekt een elektrostatische lading op die sterk genoeg is om papier en haar aan te trekken. De Grieken noemden barnsteen elektron: toen William Gilbert rond 1600 een Latijnse term bedacht voor die aantrekkingskracht, greep hij terug naar die stam. Zo dankt elektriciteit haar naam aan een fossiele hars.

Barnsteen brandt met een geurige dennenharslucht, drijft in zout water en lost op in aceton, alcohol en parfum.

Waar het vandaan komt

De Oostzeekust, in het bijzonder de regio Kaliningrad, Polen en Litouwen, levert ongeveer negentig procent van al het barnsteen ter wereld, met een ouderdom van veertig tot vijftig miljoen jaar.

De Dominicaanse Republiek brengt jonger barnsteen voort van vijftien tot twintig miljoen jaar oud, waaronder het zeldzame blauwe barnsteen dat fel oplicht onder ultraviolet licht en in direct zonlicht.

Myanmar levert burmiet uit het Krijt van ongeveer negenennegentig miljoen jaar oud. Deze afzetting bevat wetenschappelijk uitzonderlijke insluitingen, waaronder gevederde dinosauriërstaarten. Birmese barnsteen brengt echter ernstige ethische dilemma's met zich mee, omdat veel materiaal afkomstig is uit conflictgebieden in Kachin State.

De Mexicaanse staat Chiapas produceert barnsteen van vergelijkbare ouderdom als het Dominicaanse materiaal.

De Baltische barnsteenroute is een van de oudste gedocumenteerde handelsroutes in Europa, waarlangs barnsteen al minstens sinds de bronstijd naar het Middellandse Zeegebied werd vervoerd.

Wat de overlevering beweerde

De Baltische barnsteenroute vormt de meest tastbare geschiedenis. Het materiaal reisde van de Noordzee- en Oostzeekust naar het Middellandse Zeegebied en Egypte, en komt voor in Europese bronstijdgraven. Plinius de Oudere maakt melding van een Romeinse expeditie die met zoveel barnsteen terugkeerde dat er een compleet gladiatorenfeest mee kon worden versierd.

Klassieke bronnen kenden het geneeskundige eigenschappen toe; fijngemalen werd het voorgeschreven voor diverse kwalen in Europa en de islamitische wereld.

Homerus en Ovidius beschreven het verhaal van de Heliaden, zussen van Phaëthon die veranderden in populieren en wier tranen stolden tot barnsteen: een treffend beeld voor een substantie die letterlijk de reactie van een boom op verwonding is.

De Barnsteenkamer, een vertrek volledig bekleed met bewerkte barnstenen panelen gemaakt voor het Pruisische hof en later geschonken aan Rusland, werd in 1941 geplunderd en is nooit teruggevonden.

De hedendaagse traditie beschouwt barnsteen als een steen van warmte, herinnering en oude wijsheid; een toeschrijving die opmerkelijk goed aansluit bij de fysieke oorsprong van de steen.

Hoe ermee wordt gewerkt

Houd een stuk met een insluiting vast als de gelegenheid zich voordoet. Het gevangen insect stierf tientallen miljoenen jaren voordat de eerste primaat bestond: er zijn weinig directere manieren om met diepe geologische tijd in contact te komen.

De associatie met geheugen ligt voor de hand: barnsteen is letterlijk biologisch materiaal dat aan vergaan is ontsnapt.

Als sieraad is het met een hardheid van 2,5 erg krasgevoelig, waardoor het in een zacht zakje bewaard moet worden, gescheiden van harde stenen. Parfum, haarlak, alcohol en aceton tasten het oppervlak aan, dus doe sieraden van barnsteen pas op het allerlaatst om.

Reinig uitsluitend met een zachte, vochtige doek en vermijd reinigingsmiddelen of ultrasoonbaden.

Een wijdverbreide gewoonte die pertinent afgeraden moet worden, is het gebruik van barnsteenkettingen bij doorkomende tandjes bij baby's. Er is geen bewijs dat barnsteenzuur in werkzame hoeveelheden door de huid dringt, terwijl kinderartsen en veiligheidsinstanties waarschuwen voor reëel risico op verstikking en wurging.

Kopen met oplettendheid

Kopal is de voornaamste vervalsing: jonge hars van soms slechts enkele eeuwen oud die nog niet volledig is uitgehard. Een druppel aceton op een wattenstaafje maakt kopal plakkerig, terwijl echt barnsteen onaangetast blijft.

Imitaties van plastic en glas komen veel voor. Authentiek barnsteen blijft drijven in een geconcentreerde zoutoplossing van ongeveer een deel zout op twee delen water; vrijwel alle kunststoffen zinken. Glas voelt koud en zwaar aan en kan met een speld niet bekrast worden.

Geperst barnsteen bestaat uit samengesmolten echte splinters en vertoont vaak vloeilijnen en lichte troebelingen.

Insluitingen worden nagemaakt door hedendaagse insecten in kopal of kunsthars in te sluiten. Let op bij verdacht heldere stukken waarin een gaaf insect precies in het midden ligt: echte insluitingen liggen meestal schuin, zijn deels beschadigd en gaan vergezeld van luchtbelletjes en stofjes.

Thermische behandelingen worden vaak toegepast om troebel barnsteen helder te maken en zogeheten zonnesprenkels te creëren: ronde spanningsbarstjes aan de binnenzijde.