Opal

Czym jest w rzeczywistości

Uwodniona amorficzna krzemionka, SiO2 nH2O, o zawartości wody wynoszącej zazwyczaj od trzech do dwudziestu jeden procent. Twardość 5,5 do 6,5, brak łupliwości, przełam muszlowy.

Zjawisko gry barw wynika z wewnętrznej budowy. Opal tworzą kule krzemionkowe o średnicy kilkuset nanometrów. Gdy cząstki te wykazują jednolity rozmiar i są ułożone w trójwymiarową sieć, działają jak siatka dyfrakcyjna. Rozmiar kul decyduje o widocznych barwach: mniejsze tworzą błękity i fiolety, większe generują czerwień. Opal pospolity, pozbawiony tej regularności, nie wykazuje żadnej opalescencji.

Strukturę tę zobrazowano i udowodniono dopiero w 1964 roku w australijskich laboratoriach CSIRO.

Zawartość wody stanowi główną słabość kamienia: przy wysychaniu, nagrzaniu lub gwałtownych skokach temperatury dochodzi do pękania zwanego crazingiem, czyli powstawania gęstej sieci mikroskopijnych szczelin.

Opal hydrofanowy, pochodzący głównie z Etiopii, chłonie wodę i po zamoczeniu może przejściowo zmieniać przejrzystość, co jest zjawiskiem naturalnym dla tego minerału.

Skąd pochodzi

Australia pozostaje głównym źródłem opali od lat 70. XIX wieku, dostarczając opale białe z Coober Pedy, czarne z Lightning Ridge oraz głazowe z Queensland. Czarny opal z Lightning Ridge osiąga najwyższe ceny rynkowe.

Etiopskie złoża Welo, eksploatowane od 2008 roku, dostarczają znacznych ilości materiału hydrofanowego i odmieniły strukturę rynku.

Meksyk słynie z opali ognistych, półprzezroczystych kamieni o barwie pomarańczowej do czerwonej, które mogą, lecz nie muszą wykazywać gry świateł.

Brazylia, Peru, Stany Zjednoczone i Słowacja (której kopalnie w Dubníku były historycznym europejskim ośrodkiem) również prowadzą wydobycie.

Opal powstaje z wód gruntowych nasyconych krzemionką w rejonach suchych, wypełniając pustki w skałach osadowych i nierzadko zastępując szczątki organiczne. Zopalizowane skamieniałości z Lightning Ridge, w tym kompletne szkielety dinozaurów i plezjozaurów, należą do najbardziej niezwykłych obiektów paleontologicznych.

Co głosiły tradycje

W starożytnym Rzymie opal darzono wielkim szacunkiem. Pliniusz Starszy opisywał go z podziwem i przekazał relację o senatorze Noniuszu, który wolał udać się na wygnanie, niż oddać swój opal Markowi Antoniuszowi.

W 1829 roku Walter Scott wydał powieść Anne of Geierstein, w której bohaterka Lady Hermione nosi opal tracący blask po dotknięciu wodą święconą, po czym umiera. W ciągu dwóch lat rynek opali w Europie załamał się, a kamień zyskał reputację przynoszącego pecha na resztę XIX wieku.

Królowa Wiktoria celowo przeciwstawiła się temu przesądowi: nosiła opale publicznie i wybierała je jako podarki ślubne. Australijskie odkrycia z lat 70. XIX wieku nadeszły w chwili, gdy dwór zdołał już odbudować zainteresowanie klejnotem.

Ciąg ten jest najlepiej udokumentowanym przykładem stworzenia i zniszczenia znaczenia kamienia przez literaturę i modę, co warto pamiętać przed bezkrytycznym przyjmowaniem twierdzeń o rzekomo odwiecznej magii minerałów.

Współczesne nurty ezoteryczne postrzegają opal jako kamień emocji, marzeń i pogłębionej wrażliwości, co w rzeczywistości jest koncepcją z XX wieku.

Jak się z nim pracuje

Trzeźwe spojrzenie podąża za fizyką: opal ukazuje wiele barw jednocześnie i nie zastyga w jednej, co współgra z sytuacjami w życiu, które pozostają otwarte i nie zostały jeszcze przesądzone.

Nosząc go w biżuterii, warto wiedzieć, z czym ma się do czynienia. Lity opal można nosić przy zachowaniu ostrożności. Dublety składają się z cienkiej warstwy opalu na ciemnym podłożu, a tryplety mają dodatkowo przezroczystą nakładkę; oba te zestawienia są uznanymi wyrobami jubilerskimi, lecz nigdy nie wolno ich namaczać, gdyż woda rozpuszcza spoiwo.

Trzymaj każdy opal z dala od kaloryferów, desek rozdzielczych w autach, myjek ultradźwiękowych i gwałtownego ciepła. Siatki spękań nie da się cofnąć.

Opal hydrofanowy z Etiopii chłonie płyny i mętnieje lub staje się przeźroczysty, po czym powraca do normy w trakcie schnięcia. Należy go jednak chronić przed olejkami i barwnikami, które wnikają w strukturę na stałe.

Kupować z rozwagą

Opal syntetyczny wytwarza się od lat 70. XX wieku; pod powiększeniem ujawnia kolumnowy wzór przypominający jaszczurczą skórę oraz nienaturalnie symetryczny układ plam barwnych.

Dublety i tryplety to kamienie składane, o czym sprzedawca musi bezwzględnie poinformować. Patrząc z boku, łatwo dostrzec płaską linię klejenia i ciemną bazę; w zamkniętej oprawie ich rozpoznanie bywa trudne.

Opalit to szkło syntetyczne o mlecznym połysku pozbawione gry świateł, sprzedawane pod mylącymi nazwami opalu morskiego lub kamienia księżycowego.

Zdarzają się także imitacje z tworzyw sztucznych.

W przypadku litego opalu kluczowe są pochodzenie i ewentualne poprawianie. Część surowca poddaje się działaniu dymu lub kwasu z cukrem, aby przyciemnić tło i podbić kontrast barw. Hydrofan z Etiopii bywa również barwiony, co stanowi częstą praktykę na rynku.