Git

Wat het daadwerkelijk is

Een vorm van ligniet, gefossiliseerd hout, organisch en amorf, met een hardheid van 2.5 tot 4 en een soortelijk gewicht dat zo laag is dat het voor zijn omvang nagenoeg gewichtloos aanvoelt.

Git uit Whitby ontstond uit drijfhout van een araucaria, verwant aan de apenboom, dat in het Vroeg-Jura, circa 180 miljoen jaar geleden, zonk in zuurstofloze zeebodemmodder en zonder zuurstof werd samengeperst.

Het voelt warm aan op de huid, anders dan mineraal gesteente, omdat het warmte slecht geleidt. Die tastbare eigenschap is een van de snelste manieren om het te herkennen.

Bij stevig wrijven bouwt git een statische lading op, precies zoals barnsteen; klassieke schrijvers merkten beide materialen al om die reden op.

Er bestaan twee kwaliteiten: hard git, gevormd in zout water, dat een duurzame glans behoudt, en zacht git, gevormd in zoet water, dat op den duur barst.

Waar het vandaan komt

Whitby aan de kust van North Yorkshire is de klassieke vindplaats, gewonnen uit de Jura-schalie van de kliffen. Er wordt daar nog altijd materiaal verzameld, voornamelijk op het strand na instortingen van de klifwand.

Asturië in Spanje leverde git dat werd verwerkt tot pelgrimstekens voor Santiago de Compostela.

De Verenigde Staten, Polen, Turkije en Frankrijk brengen het eveneens voort.

Git uit Whitby wordt al sinds de bronstijd bewerkt; kralen zijn aangetroffen in prehistorische graven verspreid over heel Groot-Brittannië. Het Romeinse Whitby exporteerde git door het hele keizerrijk, en Plinius beschrijft gagates, vernoemd naar een rivier in Lycië, samen met een aantal van de veronderstelde eigenschappen.

De victoriaanse nijverheid was reusachtig. Koningin Victoria droeg vanaf 1861 git in de rouw om prins Albert, het hofprotocol schreef het dwingend voor, en op het hoogtepunt telde Whitby meer dan tweehonderd werkplaatsen met ruim duizend werknemers.

Wat de overlevering beweerde

Het verslag van Plinius over gagates is het vroegste gedetailleerde relaas en het is typerend bizar: hij stelt dat de rook van brandend git slangen verjaagt, epilepsie aantoont en maagdelijkheid beproeft, en dat het brandt wanneer men het met water overgiet.

Britse graven uit de bronstijd bevatten kralen en knopen van git, wat aantoont dat het materiaal al lang voor de victorianen een duidelijke funeraire betekenis bezat.

Romeins Brittannië vervaardigde gitsieraden in aanzienlijke hoeveelheden, waaronder uitgesneden Medusa-hangers met een vermoedelijk apotropaeïsche werking.

Het Spaanse azabache, git uit Asturië, werd uitgesneden tot figa's, vuistvormige amuletten tegen het boze oog, en tot insignes voor pelgrims naar Santiago.

De victoriaanse rouwtraditie is het bekendst. Een streng rouwprotocol stond uitsluitend zwarte sieraden toe, en git was het ideale materiaal: diepzwart, licht genoeg om in grote hoeveelheden te dragen en vatbaar voor een schitterende glans.

In de hedendaagse praktijk geldt git als een steen van rouw, bescherming en aarding, wat naadloos aansluit op al het voorgaande.

Hoe ermee wordt gewerkt

Git is bij uitstek de steen van de rouw, en van alle materialen in het overzicht bezit het hiervoor de sterkste papieren: alleen al in Groot-Brittannië kent het drieduizend jaar aan gedocumenteerd funerair en herdenkend gebruik.

Dat maakt het tot een passend geschenk voor wie iemand heeft verloren, geworteld in een tastbare overlevering in plaats van een hedendaags verzinsel.

Fysiek is het zacht met een hardheid van ongeveer 3, waardoor het snel krast en afbrokkelt. Het moet worden weggehouden van warmtebronnen, die haarscheuren veroorzaken, en van oplosmiddelen.

Het is uitzonderlijk licht, wat mede verklaart waarom forse victoriaanse sieraden zo draagbaar waren: een broche ter grootte van een handpalm weegt vrijwel niets.

Reinig het met een zachte, droge doek en eventueel met een doek die nauwelijks vochtig is. Antiek git herwint zijn diepe glans door het zacht op te wrijven met een doek, precies zoals men dat destijds deed.

Eerlijk kopen

Git werd al in de victoriaanse tijd op grote schaal nagebootst, en deze antieke imitaties zijn inmiddels zelf verzamelobjecten geworden.

Frans git is feitelijk zwart glas; het voelt koud en zwaar aan, terwijl echt git behaaglijk warm en vederlicht is.

Vulkaniet en guttapercha zijn geharde rubbersamenstellingen die in de negentiende eeuw als vervanger dienden. Vulkaniet verkleurt na verloop van tijd naar kakibruin en verspreidt bij stevig wrijven een duidelijke rubbergeur.

Moeraseik en hoorn vonden eveneens toepassing.

Moderne imitaties bestaan voornamelijk uit kunststof en glas.

De snelste proeven betreffen gewicht en warmte: git is opvallend licht en warmt direct op in de hand, terwijl glas koud blijft en massief aanvoelt. Git laat bovendien een bruine streep achter op ongeglazuurd porselein, en bij krachtig wrijven ruikt het vaag naar steenkool.

Het loont de moeite expliciet naar de herkomst uit Whitby te vragen, aangezien veel materiaal dat onder die naam circuleert van elders afkomstig is.