Jet

Kung ano talaga ito

Isa itong anyo ng lignite. Ang fossil na kahoy na ito ay organiko at amorphous, may tigas na nasa 2.5 hanggang 4. Dahil napakababa ng specific gravity nito, pakiramdam mo ay halos wala itong bigat kumpara sa laki nito.

Nabuo ang Whitby jet mula sa mga anod na kahoy ng araucaria, isang puno na kamag-anak ng monkey puzzle. Lumubog ang mga kahoy na ito sa putik ng ilalim ng dagat kung saan walang oxygen, noong unang bahagi ng panahong Jurassic (mga 180 milyong taon na ang nakalipas). Mula rito, na-compress ang mga kahoy.

Mainit itong hawakan dahil hindi ito magandang conductor ng init, na naiiba sa pangkaraniwang bato. Ang katangiang ito sa paghawak ang isa sa mga pinakamabilis na paraan para makilala ang jet.

Kapag kiniskis nang mariin, nagkakaroon ito ng static charge. Katulad ito ng katangian ng amber, at pareho itong napansin ng mga manunulat noong sinaunang panahon.

May dalawang uri ng jet. Ang hard jet na nabuo sa tubig-alat ay madaling pakinisin at tumatagal ang kintab nito. Samantala, ang soft jet naman na nabuo sa tabang ay nagkakalamat at nabibiyak sa paglipas ng panahon.

Kung saan ito nagmumula

Ang Whitby sa baybayin ng North Yorkshire ang klasikong pinagmumulan nito, partikular mula sa mga batong shale sa bangin na galing pa sa panahong Jurassic. Hanggang ngayon, may nakukuha pa rin doon lalo na sa dalampasigan pagkatapos gumuho ang ilang bahagi ng bangin.

Ang jet mula Asturias sa Spain ay ginawang mga badge para sa mga peregrino ng Santiago de Compostela.

Mayroon din nito sa United States, Poland, Turkey, at France.

Nilililok na ang Whitby jet mula pa noong Panahon ng Tanso. May mga nakitang butil nito sa mga sinaunang libingan sa iba't ibang bahagi ng Britain. Noong panahon ng mga Romano, nag-export ang Whitby ng jet sa buong imperyo. Inilarawan din ni Pliny ang 'gagates' (na isinunod sa pangalan ng isang ilog sa Lycia) at ang mga pinaniniwalaang katangian nito.

Napakalaki ng naging industriya nito noong panahon ng mga Victorian. Mula noong 1861, nagsuot si Queen Victoria ng jet bilang pagluluksa para kay Prince Albert, at naging bahagi ito ng opisyal na patakaran sa pananamit. Sa rurok ng industriya, may mahigit dalawang daang pagawaan sa Whitby na nagbigay ng trabaho sa mahigit isang libong tao.

Ano ang sinabi ng mga tradisyon

Ang tala ni Pliny tungkol sa gagates ang pinakaunang detalyadong rekord, at medyo kakaiba ito. Ayon sa kaniya, napapalayas umano ng usok ng sinusunog na jet ang mga ahas, nahuhuli kung sino ang may epilepsy o kung sino pa ang birhen, at umaapoy raw ito kapag binuhusan ng tubig.

May mga butil at butones na yari sa jet na natagpuan sa mga libingan sa Britain noong Panahon ng Tanso. Ipinapakita nito na ginagamit na ang materyal na ito para sa mga patay bago pa man nauso sa mga Victorian.

Nakagawa ang mga Romano sa Britain ng napakaraming alahas na jet. Kabilang dito ang mga inukit na palawit na may mukha ni Medusa, na malamang ay ginamit bilang pangkontra sa malas o sumpa.

Sa Spain, ang azabache (jet mula Asturias) ay ginawang mga 'figa' o anting-anting na hugis kamao laban sa usog. Ginamit din itong mga badge para sa mga peregrinong naglalakbay papuntang Santiago.

Pinakapamilyar ang tradisyon ng pagluluksa noong panahon ng mga Victorian. Mahigpit ang kanilang patakaran na tanging mga itim na alahas lang ang puwedeng suutin. Ang jet ang piniling materyal dahil ito ay itim, napakagaan kaya puwedeng magsuot ng marami, at madaling pakinisin.

Sa modernong panahon, itinuturing ang jet bilang isang bato para sa pagluluksa, proteksiyon, at pagpapatatag. Isa itong direktang pagpapatuloy ng lahat ng mga nakasanayang ito mula sa nakaraan.

Paano ito ginagamit

Ang jet ang bato ng pagdadalamhati, at bukod-tanging ito lang ang may malakas na patunay. Tatlong libong taon na itong ginagamit sa mga libing at pagluluksa sa Britain pa lamang.

Kaya naman, isa itong tamang bagay na maaaring ibigay sa isang taong namatayan. Mayroon itong totoong kasaysayan, at hindi lang basta ginawa-gawang tradisyon.

Sa pisikal na anyo, medyo malambot ito sa antas na 3. Madali itong magasgas at matapyas, kaya dapat ilayo sa init dahil baka magkalamat. Hindi rin ito dapat malagyan ng mga solvent.

Napakagaan nito, na nagpapaliwanag kung bakit ginamit ito ng mga Victorian sa malalaking alahas. Ang isang jet brooch na kasinglaki ng kamay ay halos walang bigat.

Linisin ito gamit ang isang malambot at tuyong basahan. Kung kailangan talaga, puwedeng gumamit ng basahang medyo basa. Para bumalik ang kintab ng lumang jet, kuskusin lang ito gamit ang malambot na tela na siyang ginagawa noon para maalagaan ang materyal.

Paano makakabili ng totoo

Kahit noong panahon ng mga Victorian, marami nang ginawang pekeng jet. Ngayon, pati ang mga antigong pekeng ito ay kinokolekta na rin.

Ang French jet ay hindi totoong jet kundi itim na salamin. Mabigat ito at malamig hawakan, habang ang tunay na jet ay magaan at mainit sa pakiramdam.

Ginamit ding pamalit ng mga Victorian ang vulcanite at gutta-percha, na parehong pinatigas na goma. Nagkukulay khaki o brown ang vulcanite paglipas ng panahon, at amoy goma ito kapag kiniskis nang mariin.

Ginamit din bilang pamalit ang bog oak at mga sungay.

Ang mga pekeng jet ngayon ay karaniwang yari na sa plastic at salamin.

Ang pinakamabilis na paraan para masubukan ito ay sa pamamagitan ng bigat at temperatura. Napakagaan ng jet at agad na umiinit sa kamay, samantalang ang salamin ay mabigat at nananatiling malamig. Mag-iiwan din ng brown na marka ang jet kapag kiniskis sa porcelain na hindi pakinis, at kung kuskusin nang madiin, may mahina itong amoy ng karbon.

Laging itanong kung ang binibili mong bato ay talagang Whitby jet, dahil maraming ibinebenta sa pangalang iyon ang nanggaling sa ibang lugar.