گاگات

این کانی در واقع چیست

گونه‌ای از لیگنیت و چوبی فسیل‌شده، با سرشت آلی و ساختار بی‌شکل (آمورف)، با سختی ۲٫۵ تا ۴ در مقیاس موس و وزن مخصوصی چنان پایین که نسبت به اندازه‌اش تقریباً بی‌وزن حس می‌شود.

شبق ویتبی از چوب‌های شناور درختی از خانوادهٔ آروکاریا (خویشاوند کهن کاج مطبق) پدید آمده است که در دوران ژوراسیک پیشین، نزدیک به ۱۸۰ میلیون سال پیش، در گل‌ولای فاقد اکسیژن بستر دریا فرو رفت و در غیاب اکسیژن فشرده شد.

برخلاف سنگ‌های معدنی، در لمس گرم احساس می‌شود، زیرا رسانای ضعیف گرما است. همین ویژگی حسی یگانه، یکی از سریع‌ترین روش‌های شناسایی آن به شمار می‌رود.

با مالش شدید، شبق بار الکتریکی ساکن نگه می‌دارد؛ خاصیتی همسان با کهربا که نویسندگان دوران باستان نیز دقیقاً به همین علت به هر دوی آن‌ها توجه داشتند.

دو گونه از آن وجود دارد: شبق سخت، شکل‌گرفته در آب شور، که جلایی پایدار می‌پذیرد؛ و شبق نرم، پدیدآمده در آب شیرین، که با گذشت زمان ترک برمی‌دارد.

خاستگاه آن کجاست

ویتبی در سواحل یورکشایر شمالی خاستگاه سنتی و نامدار آن است، جایی که در میان شیل‌های ژوراسیک صخره‌ها جای گرفته و هنوز هم بیش از همه از سواحل و پس از ریزش صخره‌ها جمع‌آوری می‌شود.

منطقهٔ آستوریاس در اسپانیا نیز شبقی تولید می‌کرد که برای ساخت نشان‌های زیارتی سانتیاگو د کمپوستلا تراشیده می‌شد.

ایالات متحده، لهستان، ترکیه و فرانسه نیز از تولیدکنندگان آن هستند.

بر روی شبق ویتبی از عصر برنز کار شده و مهره‌های فراوانی از مدفن‌های پیش از تاریخ در سرتاسر بریتانیا کشف شده است. ویتبی در دوران حاکمیت رومیان شبق را به سراسر امپراتوری صادر می‌کرد، و پلینی نیز ماده‌ای به نام گاگاتس (نام‌گرفته از رودی در لیکیه) را همراه با چند ویژگی ادعایی‌اش توصیف کرده است.

صنعت شبق در دورهٔ ویکتوریا بسیار گسترده بود. ملکه ویکتوریا از سال ۱۸۶۱ در سوگ شاهزاده آلبرت جامه و زیورآلات شبق بر تن کرد؛ تشریفات درباری نیز استفاده از آن را در دورهٔ عزا الزامی دانست، و ویتبی در دوران اوج خود بیش از دویست کارگاه با اشتغال بیش از هزار صنعتگر را در خود جای داده بود.

باورها و سنت‌های گذشته چه می‌گفتند

روایت پلینی از گاگاتس کهن‌ترین شرح تفصیلی برجای‌مانده است و غرابت ویژه‌ای دارد: او می‌نویسد که دود حاصل از سوختن شبق مارها را می‌راند، بیماری صرع را آشکار می‌سازد، پاکدامنی را می‌آزماید و حتی هنگام پاشیدن آب بر آن مشتعل‌تر می‌شود.

گورهای بریتانیایی عصر برنز دربردارندهٔ مهره‌ها و دکمه‌های شبق هستند؛ امری که نشان می‌دهد این ماده مدت‌ها پیش از عصر ویکتوریا باری آیینی و تدفینی بر دوش داشته است.

بریتانیای عصر روم زیورآلات شبق را در شمار فراوان پدید آورد، از جمله آویزهای تراشیده‌شده با نقش مدوسا که به احتمال فراوان کارکرد دفع بلا و محافظت داشتند.

شبق اسپانیایی (آزاباکه)، استخراج‌شده از آستوریاس، به شکل «فیگا» (تعویذهایی به هیئت مشت برای دفع چشم‌زخم) و نشان‌های زائران سانتیاگو تراش داده می‌شد.

سنت سوگواری ویکتوریایی شناخته‌شده‌ترین بخش این سرگذشت است. تشریفات سخت‌گیرانهٔ سوگ تنها زیورآلات سیاه را مجاز می‌شمرد و شبق گزینه‌ای آرمانی بود: سیاه، به اندازهٔ کافی سبک برای پوشیدن در حجم‌های درشت و دارای قابلیت دریافت جلای بسیار درخشان.

رویکردهای نمادین امروزی شبق را سنگی برای اندوه، محافظت و زمین‌گیر کردن انرژی‌ها می‌دانند که تداوم مستقیم همان سنت‌های تاریخی پیشین است.

شیوهٔ به‌کارگیری و کار با آن

شبق گوهر سوگواری است و استوارترین پیشینه را برای چنین نقشی در میان تمامی کانی‌ها دارد: بیش از سه هزار سال کاربرد ثبت‌شده در آیین‌های تدفین و ماتم، تنها در بریتانیا.

همین پیشینه آن را به هدیه‌ای کاملاً درخور برای فردی داغ‌دیده بدل می‌سازد؛ هدیه‌ای با پیشینه‌ای اصیل و تاریخی در پس این ابراز همدردی، به جای نمادپردازی‌های ساختگی و نوین.

از نظر ساختار فیزیکی، با سختی نزدیک به ۳ نرم به شمار می‌آید؛ بنابراین به آسانی خط برمی‌دارد و لب‌پر می‌شود. باید آن را از حرارت (که باعث ترکیدگی آن می‌شود) و حلال‌های شیمیایی دور نگاه داشت.

این سنگ بسیار سبک است، و همین ویژگی دلیل کارایی آن در زیورآلات درشت ویکتوریایی بود؛ چنان‌که یک گل‌سینهٔ شبق به اندازهٔ کف دست تقریباً هیچ وزنی احساس نمی‌کند.

برای تمیز کردن، از پارچه‌ای نرم و خشک، یا در صورت ضرورت پارچه‌ای بسیار اندک مرطوب استفاده کنید. درخشش شبق‌های عتیقه را می‌توان با مالش ملایم پارچه‌ای نرم تا حدی احیا کرد؛ همان شیوه‌ای که در گذشته نیز برای مراقبت از آن به کار می‌رفت.

خرید صادقانه

از شبق حتی در دورهٔ ویکتوریا نیز به فراوانی تقلید می‌شد، تا آنجا که امروزه نمونه‌های بدلی عتیقه خود ارزش گردآوری و کلکسیونی دارند.

شبق فرانسوی در حقیقت شیشهٔ سیاه است؛ و بر خلاف شبق که گرم و سبک حس می‌شود، سرد و سنگین است.

ولکانیت و گوتاپرکا ترکیباتی از لاستیک سخت‌شده هستند که به عنوان جایگزین‌های دورهٔ ویکتوریا به کار می‌رفتند؛ ولکانیت با گذشت زمان به قهوه‌ای خاکی تغییر رنگ می‌دهد و هنگام مالش شدید بوی لاستیک می‌گیرد.

چوب بلوط باتلاقی و شاخ جانوران نیز به عنوان بدل مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

بدل‌های امروزی از جنس پلاستیک و شیشه ساخته می‌شوند.

سریع‌ترین آزمون‌ها، سنجش وزن و حرارت است: شبق به شکل چشمگیری سبک است و بی‌درنگ در دست گرم می‌شود، در حالی که شیشه سرد باقی می‌ماند و متراکم حس می‌شود. همچنین شبق بر روی چینی بدون لعاب خطی قهوه‌ای بر جای می‌گذارد و در اثر مالش شدید بوی ملایمی شبیه به زغال‌سنگ متصاعد می‌کند.

پرس‌وجو دربارهٔ اصالت شبق ویتبی به‌طور ویژه اهمیت دارد، زیرا بخش زیادی از آنچه تحت این نام فروخته می‌شود از مناطق دیگر استخراج شده است.