Gagat

Czym jest w rzeczywistości

Odmiana lignitu, skamieniałe drewno o organicznej i amorficznej strukturze, twardości od 2,5 do 4 w skali Mohsa oraz tak małej gęstości, że w dłoni wydaje się niemal pozbawione wagi.

Gagat z Whitby powstał z pni prahistorycznych araukarii, krewniaków dzisiejszej araukarii chilijskiej, które opadły na beztlenowe dno morskie we wczesnej jurze, około 180 milionów lat temu, i uległy sprasowaniu bez dostępu tlenu.

W przeciwieństwie do minerałów jest ciepły w dotyku, ponieważ słabo przewodzi ciepło. Ta pojedyncza cecha dotykowa pozwala go najszybciej rozpoznać.

Energicznie pocierany gromadzi ładunek elektrostatyczny, zupełnie jak bursztyn; autorzy antyczni zwrócili uwagę na oba te surowce właśnie z tego powodu.

Występuje w dwóch odmianach: twardej, uformowanej w wodzie morskiej, która daje trwały połysk, oraz miękkiej, powstałej w wodach słodkich, z czasem podatnej na pękanie.

Skąd pochodzi

Whitby na wybrzeżu North Yorkshire to klasyczne miejsce pozyskiwania tego surowca. Wydobywano go z jurajskich łupków w klifach i do dziś zbiera się go tam na plaży, głównie po obrywach skalnych.

Asturia w Hiszpanii dostarczała gagatu, z którego rzeźbiono plakiety i odznaki dla pielgrzymów zmierzających do Santiago de Compostela.

Złoża posiadają również Stany Zjednoczone, Polska, Turcja oraz Francja.

Gagat z Whitby obrabiano już w epoce brązu; paciorki z tego okresu odnajdywano w prehistorycznych pochówkach na terenie całej Brytanii. W czasach rzymskich eksportowano go stamtąd do całego imperium, a Pliniusz opisał gagates, nazwany tak od rzeki w Licji, wymieniając szereg przypisywanych mu właściwości.

W epoce wiktoriańskiej rzemiosło to urosło do ogromnych rozmiarów. Królowa Wiktoria nosiła gagat na znak żałoby po księciu Albercie od 1861 roku, dworska etykieta żałobna uczyniła zeń wymóg, a w szczytowym momencie w Whitby działało ponad dwieście warsztatów zatrudniających przeszło tysiąc osób.

Co głosiły tradycje

Opis gagatesu pióra Pliniusza jest najwcześniejszym szczegółowym świadectwem i brzmi swoiście osobliwie: autor twierdzi, że dym z palonego gagatu odpędza węże, ujawnia padaczkę, pozwala rozpoznać dziewictwo i pali się mocniej po polaniu wodą.

Brytyjskie pochówki z epoki brązu kryją gagatowe paciorki oraz guziki; materiał ten miał wyraźne znaczenie grobowe na długo przed epoką wiktoriańską.

Rzymska Brytania wytwarzała biżuterię z gagatu na dużą skalę, w tym rzeźbione zawieszki z głową Meduzy, mające najpewniej działanie apotropaiczne.

Hiszpański azabache, czyli gagat z Asturii, rzeźbiono w figi, amulety w kształcie dłoni zwiniętej w pięść chroniące przed złym okiem, a także w odznaki dla pątników do Santiago.

Najszerzej znana pozostaje wiktoriańska tradycja żałobna. Rygorystyczny protokół żałoby dopuszczał wyłącznie czarną biżuterię, a gagat stanowił surowiec pierwszego wyboru: smoliście czarny, wystarczająco lekki do noszenia w obfitych zestawach i podatny na lustrzany poler.

Współczesny nurt widzi w gagacie kamień żałoby, ochrony oraz uziemienia, co bezpośrednio kontynuuje dawne tradycje.

Jak się z nim pracuje

Gagat to kamień żałoby o najmocniej udokumentowanym rodowodzie w całym zestawieniu: sama Brytania ma za sobą trzy tysiące lat jego udokumentowanego użycia w obrzędach pogrzebowych i żałobie.

Dzięki temu stanowi w pełni uzasadniony podarunek dla kogoś w żałobie, poparty autentyczną, wielowiekową tradycją, a nie współczesnym wymysłem.

Fizycznie jest miękki (twardość około 3), łatwo ulega wyszczerbieniom i zarysowaniom, dlatego należy chronić go przed źródłami ciepła grożącymi pęknięciem oraz przed rozpuszczalnikami.

Jest niezwykle lekki, co tłumaczy popularność okazałych wiktoriańskich ozdób: brosza wielkości dłoni prawie nic nie waży.

Czyści się go miękką, suchą ściereczką, a w razie potrzeby zaledwie lekko zwilżoną. Dawne wyroby można odświeżyć przez delikatne polerowanie miękką tkaniną, dokładnie tak, jak dbano o nie przed wiekami.

Kupować z rozwagą

Gagat podrabiano na masową skalę już w epoce wiktoriańskiej, a zabytkowe imitacje same w sobie stanowią dziś cenny obiekt kolekcjonerski.

Tak zwany gagat francuski to w rzeczywistości czarne szkło, chłodne i ciężkie tam, gdzie prawdziwy gagat jest ciepły i lekki.

Wulkanit oraz gutaperka to utwardzone mieszanki kauczukowe służące w XIX wieku za tańsze zamienniki; wulkanit z biegiem lat płowieje do barwy khaki, a przy mocnym pocieraniu pachnie gumą.

Sięgano także po czarny dąb kopalny oraz róg.

Współczesne podróbki to tworzywa sztuczne i szkło.

Najprostszy test opiera się na wadze i cieple: gagat jest wyjątkowo lekki i natychmiast rozgrzewa się w dłoni, podczas gdy szkło pozostaje zimne i zwarte. Ponadto gagat zostawia brązowy ślad na nieszkliwionej porcelanie, a silnie potarty wydziela nikły zapach węgla.

Warto wyraźnie dopytywać o pochodzenie gagatu z Whitby, ponieważ pod tą nazwą często sprzedaje się surowiec z innych zakątków świata.