Zwarte onyx

Wat het daadwerkelijk is

Chalcedoon, siliciumdioxide, hardheid 7 op de schaal van Mohs en geen splijting. In strikt mineralogische zin is onyx een agaat waarvan de banden vlak en evenwijdig lopen in plaats van gebogen of concentrisch.

Die vlakke structuur was een technische noodzaak voor het ambacht. Om een camee te snijden is een lichte bovenlaag nodig op een donkere onderlaag van gelijke dikte over het hele stuk; door de toplaag deels weg te snijden komt de contrasterende achtergrond tevoorschijn. Golvende lagen zouden dat reliëf onmogelijk maken.

Sardonyx deelt deze opbouw, maar heeft roodbruine sardlagen in plaats van zwarte of grijze, en was het klassieke materiaal voor de graveerkunst.

Effen zwarte onyx in de hedendaagse handel is doorgaans poreuze grijze chalcedoon die behandeld is om koolstof in de poriën af te zetten. Het procedé maakt gebruik van suikerstroop gevolgd door een zwavelzuurbad, een methode die al door Romeinse schrijvers is vastgelegd.

Waar het vandaan komt

Brazilië, Uruguay, India en Madagaskar leveren het merendeel van het ruwe materiaal voor commerciële onyx, afkomstig uit dezelfde agaatwinning die de wereldwijde chalcedoonhandel bevoorraadt.

De historische verwerkingscentra lagen rond de Middellandse Zee en later in Idar-Oberstein in Duitsland, waar ambachtslieden in de negentiende eeuw de industriële kleurtechnieken ontwikkelden die nog altijd worden toegepast.

Er bestaat een hardnekkige begripsverwarring: het zogeheten onyxmarmer, soms aangeduid als Mexicaanse onyx of Egyptisch albast, is gelaagde calciet of aragoniet die wordt gebruikt voor vazen, lampen en sanitair. Dit is een volstrekt ander materiaal, veel zachter met een hardheid rond 3, dat oplost in zuren. Wanneer een grote onyx schaal opvallend goedkoop is, betreft het vrijwel zeker calciet en geen chalcedoon.

Wat de overlevering beweerde

De traditie van de cameekunst is het meest sprekende deel van zijn geschiedenis. Griekse en Romeinse graveurs vervaardigden portretcameeën en mythologische taferelen in sardonyx en onyx die tot de hoogtepunten van de antieke beeldhouwkunst behoren, zoals de Gemma Augustea in Wenen. Een camee was een draagbaar eerbetoon aan status en loyaliteit, waarbij de materiaalkeuze werd bepaald door de eisen van het snijgereedschap.

Klassieke en middeleeuwse geschriften stonden aanzienlijk argwanender tegenover zwarte onyx dan moderne bronnen. Verscheidene teksten brachten hem in verband met tweedracht, sombere dromen en verdriet; Plinius merkt op dat men geloofde dat de steen ruzies uitlokte. Die afwijzende houding bleef in delen van Europa tot ver in de moderne tijd bestaan.

Zijn herwaardering als beschermende en aardende steen stamt uit de twintigste eeuw, als onderdeel van een bredere interpretatie van de zwarte straal als beschutting en grens.

In de victoriaanse rouwsieraden werd zwarte onyx naast git gedragen. Die band met rouw en waardigheid vormt de stevigste schakel tussen het oude ontzag en de hedendaagse ingetogenheid.

Hoe ermee wordt gewerkt

Een bijzonder praktische steen: hardheid 7, geen splijting, betaalbaar en voorzien van een sobere uitstraling die past bij zijn functie.

De moderne praktijk zet hem in voor het stellen van grenzen en het voltooien van levensfasen. De verbinding met rouwverwerking geeft hem een oprechte diepgang die weinig donkere stenen bezitten, waardoor het een passend geschenk is bij een ingrijpend verlies.

Het ambacht van de camee bestaat nog altijd; het laten vervaardigen van een handgesneden stuk is een authentieke manier om deze traditie voort te zetten, al vraagt goed graveerwerk om een aanzienlijke investering.

Onyx krijgt een hoogglans polijsting waarop vingerafdrukken snel zichtbaar zijn, iets om rekening mee te houden bij een siervoorwerp op een bureau.

Eerlijk kopen

Ga ervan uit dat effen zwarte onyx in sieraden gekleurd is. Dit is een eeuwenoude, stabiele praktijk die betrouwbare handelaren zonder terughoudendheid vermelden. Zuiver natuurlijke, diepzwart gevormde chalcedoon bestaat, maar is uiterst zeldzaam.

De kleurafzetting van koolstof is permanent en laat niet los met aceton, omdat de deeltjes diep in de poriën van het kwarts zijn ingesloten.

Groene, blauwe en rode onyx zijn eveneens gekleurd; dergelijke verzadigde tinten komen in natuurlijke gelaagde chalcedoon niet voor.

Zwart glas en kunststof worden in goedkope bijouterieën regelmatig voor onyx aangeboden. De kille aanraking onderscheidt glas van chalcedoon, terwijl het gewicht plastic ontmaskert.

Onyxmarmer, de zachte calcietsoort, wordt dikwijls verkocht onder de verkorte naam onyx: het krast gemakkelijk met een stalen mes en bruist hevig bij aanraking met azijn.