طلسم‌ها · در برابر چشم‌زخم

کورنیچلو

نام‌های دیگر: کورنتو، کورنو، شاخ ایتالیایی

شاخ سرخ و پیچ‌خورده‌ای که درست در مسیر نگاه بدخواه آویخته می‌شود، بر پایه این باور که چشم بد را باید با چیزی دیگر سرگرم کرد.

در یک نگاه

خاستگاه
ناپل و جنوب ایتالیا
شکل
شاخی نوک‌تیز و پیچ‌خورده
ماده سنتی
مرجان سرخ
رنگ
سرخ
نیا
فاسینوم رومی
قاعده
بر پایه سنت باید هدیه داده شود، نه اینکه برای خود بخرید

کورنیچلو چیست

شاخی باریک که در طول خود تاب خورده و به نوکی تیز ختم می‌شود؛ آن را به گردن می‌آویزند، به جاپلاک و دسته‌کلید وصل می‌کنند یا از آینه دید عقب خودرو می‌آویزند. این نشان سنتاً سرخ‌رنگ و از جنس مرجان است، هرچند امروزه بیشتر از پلاستیک یا فلز آبکاری‌شده با طلا ساخته می‌شود و در هر خیابانی در ناپل به چشم می‌خورد.

در زبان ایتالیایی به آن کورنو (corno) یا کورنتو (cornetto) می‌گویند و کورنیچلو (cornicello) حالت تصغیر آن به معنای شاخ کوچک است. این طلسم برای مقابله با مالوکیو (malocchio) یا همان چشم‌زخم به کار می‌رود؛ باوری که در فرهنگ جنوب ایتالیا بیش از آنکه به معنای نفرینی عمدی باشد، حسادتی ناخواسته و تعریف نسنجیده است. خطری که کودک را تهدید می‌کند همان همسایه‌ای است که با شور و حرارت بیش از اندازه نوزاد را می‌ستاید، و این شاخ همان چیزی است که برای در امان ماندن کودک بر او می‌آویزند.

از کجا آمده است

پیش‌نمونه و نیای مستقیم آن، فاسینوم (fascinum) رومی است؛ آویزه‌ای فالیک و بال‌دار که به گردن آویخته می‌شد، بر محور چرخ ارابه‌ها متصل می‌گشت، به عنوان زنگوله بر سردر خانه‌ها نصب می‌شد یا در سنگفرش خیابان‌ها نشانده می‌شد. رسم رومیان در دفع چشم‌زخم بر همان قاعده‌ای استوار بود که امروزه این شاخ به کار می‌گیرد: نگاه را با چیزی روبرو کنید که نتواند مؤدبانه و آرام بر آن متوقف بماند. پلینی در نوشته‌هایش مفصل به پدیده چشم‌زخم پرداخته است، و فاسینوم چنان شیء معمولی و رایجی بود که حتی به کودکان می‌دادند.

واژه یونانی برای نیروی محرک این پدیده فتونوس (phthonos) به معنای حسد، و برای عمل افکندن آن باسکانیا (baskania) است. این واژگان از آن جهت اهمیت دارند که ماهیت اصلی دفاع در جنوب ایتالیا را آشکار می‌کنند: محافظت در برابر نفرین یک ساحره نیست، بلکه مصون ماندن از رشک و حسادت همسایه است؛ مسئله‌ای که پیش از آنکه ماوراءالطبیعی باشد، چالشی اجتماعی است.

مرجان از بستر دریای مدیترانه و از دل اسطوره‌های اوید وارد این روایت می‌شود؛ اوید روایت می‌کند که مرجان سرخ هنگامی پدید آمد که خون بریده‌شده مدوسا در آب دریا سخت و منجمد شد. شاخه‌ای سرخ، سخت، برآمده از دریا و با پیشینه‌ای گره‌خورده به یک هیولا، ماده‌ای طبیعی و برازنده برای ساخت طلسم محافظ کودکان به شمار می‌آمد؛ و نقاشی‌های رنسانس ایتالیا آکنده از نوزادانی است که دقیقاً چنین آویزی بر گردن دارند.

شاخ و دست

کورنیچلو اغلب با مانو کورنوتا (mano cornuta)؛ یعنی اشاره با دست که در آن انگشت اشاره و انگشت کوچک گشوده می‌شوند، و با مانو فیکو (mano fico)؛ یعنی مشتی که در آن شست از میان دو انگشت اول بیرون زده، اشتباه گرفته می‌شود. هر سه نشانه به یک منظومه دفاعی کهن تعلق دارند و هر سه در قالب آویزه‌های ریخته‌گری‌شده پدیدار می‌شوند.

اما این حالت‌های دست بار اهانتی با خود دارند که در این شیء دیده نمی‌شود. نشانه رفتن دست شاخ‌دار به سوی یک شخص به همان اندازه که دفاعی است، اتهام‌آمیز نیز شمرده می‌شود و در برخی زمینه‌ها یک دشنام رکیک به شمار می‌آید. در مقابل، شاخی که بر زنجیر آویخته شده از نظر اجتماعی خنثی است. به همین علت، این آویزه همراه با مهاجران ایتالیایی به آمریکا راه یافت و در آنجا به نمادی عمومی برای خوش‌یمنی بدل شد، در حالی که اشاره‌های دست محلی باقی ماندند و لحن توهین‌آمیز خود را حفظ کردند.

قواعدی که رعایت می‌شوند

سنت‌های جنوب ایتالیا درباره این طلسم دقت و حساسیت ویژه‌ای دارند و قواعد آن هنوز نسل به نسل بازگو می‌شود. این شاخ باید هدیه گرفته شود، نه آنکه خودتان برای خویش بخرید. باید سرخ‌رنگ باشد. باید سالم و بی‌نقص باشد، چرا که شاخ لب‌پریده توان خود را از دست داده است. برخی خانواده‌ها باور دارند که این نشان باید تبرک شود، و گروهی دیگر معتقدند اگر دست شخص غریبه‌ای به آن بخورد، باید تعویض گردد.

میزان پایبندی به این قواعد خانه به خانه تفاوت دارد، و بخش بزرگی از دادوستد بازار ناپل دقیقاً بر این مبنا می‌چرخد که مسافران یکی از آن‌ها را برای خود بخرند. با این همه، آگاهی از این قواعد ارزشمند است، زیرا سرشت حقیقی این شیء را نمایان می‌سازد. طلسمی که نمی‌توانید برای خود بخرید، نمادی است که نشان می‌دهد کسی در این جهان نگران و به یاد شماست.

روش انتخاب و استفاده از کورنیچلو

در این سنت کهن، جنس شیء و هدیه گرفته شدنش بیش از اندازه یا نوع نگین‌کاری آن اهمیت دارد.

  1. رنگ سرخ را برگزینید. مرجان جنس اصیل و سنتی آن است؛ شاخ‌های طلا و نقره نیز فراوانند اما پیش از هر چیز زیورآلات به چشم می‌آیند.
  2. بگذارید آن را به مناسبت تولد، غسل تعمید، سفر یا آغاز کاری نو به شما هدیه دهند.
  3. آن را بر گردن بیاویزید، یا به آینه خودرو، دسته کلید یا بالای درگاه مغازه متصل کنید.
  4. آن را بی‌نقص نگه دارید. شاخ لب‌پریده یا شکسته تمام‌شده تلقی می‌شود و به جای تعمیر، تعویض می‌گردد.
  5. اگر مجموعه‌ای کامل از نشان‌های جنوب ایتالیا را می‌خواهید، آن را با نماد دست شاخ‌دار یا دست انجیری همراه سازید.

صید و تجارت مرجان سرخ طبیعی (Corallium rubrum) تحت نظارت قانونی و گران‌قیمت است، و بیشتر مرجان‌های سرخی که ارزان فروخته می‌شوند مرجان بامبوی رنگ‌شده یا رزین مصنوعی هستند. اگر اصالت ماده سنتی برایتان مهم است، از جواهرفروشی خرید کنید که گونه دقیق آن را نام ببرد.

پیوندهای نمادین کورنیچلو

ماده اولیه، کارکرد و همتایان آن در حوزه مدیترانه.

پرسش‌هایی برای تامل

  • این شاخ با منحرف کردن نگاه و ناپسند ساختن خیرگی اثر می‌گذارد. این شیوه دفاعی در چه رفتارهای دیگری از انسان‌ها برای حفاظت از خود دیده می‌شود؟
  • طلسمی که به جای خریدن باید هدیه گرفته شود، یاد و مهر هدیه‌دهنده را همراه خود دارد. آیا این ویژگی آن را نیرومندتر می‌سازد یا تنها به دست آوردنش را دشوارتر می‌کند؟
  • حرکت دست با لحنی بی‌ادبانه تعبیر می‌شود اما آویزه گردن چنین نیست. چه چیزی دگرگون شد وقتی همان نشانه کالبد یک شیء را به خود گرفت؟

پرسش‌های متداول

بعدی نخ سرخ
هر بیست نشان

آخرین نوشته‌ها

حکمت باستانی کارت‌های تاروت را کشف کنید و اسرار سفر معنوی خود را باز کنید. وبلاگ ما دروازه شما به درک نمادگرایی غنی، معانی و کاربردهای عملی خواندن تاروت است.