دکانوس‌های مصری

پزشکی و جادوی دکانوسی

در نخستین قرن‌های میلادی بسیاری در مصر و مدیترانه شرقی باور داشتند که هر یک از سی‌وشش دکانوس بر اندامی از بدن فرمان می‌راند و می‌تواند بیماری آن را پدید آورد یا درمان کند. کتابی هرمسی هر دکانوس را با تصویری، سنگی و گیاهی جفت کرد؛ نگین‌های حکاکی‌شده نقش خنوبیس شیرسر را بر خود داشتند؛ و «عهد سلیمان» دکانوس‌ها را به دیوهایی بدل کرد که هر یک به نامی که بیرونش می‌راند اعتراف می‌کند.

دکانوس بر سراسر بدن
36
تصویر، سنگ و گیاه
3
نخستین انتشار کتاب مقدس هرمس
1908

درون پزشکی دکانوسی

اندیشه‌ها، متون و اشیایی که سی‌وشش دکانوس را به بدن آدمی پیوند دادند، از خدایان اندام‌های بدن در مصر تا تعویذهای هرمسی، نگین‌های حکاکی‌شده و فهرست دیوهای سلیمان.

🧍

ملوتزیا

جهان یونانی-رومی از دوره هلنیستی به بعد

باور به اینکه بخش‌هایی از آسمان بر بخش‌هایی از بدن فرمان می‌رانند. ملوتزیای زودیاکی از حمل در سر تا حوت در پاها پیش می‌رود؛ ملوتزیای دکانوسی همین ترتیب را با سی‌وشش ناحیه ریزتر به جای دوازده ناحیه به کار می‌برد.

👁️

خدایی برای هر اندام

مصر از پادشاهی نو به بعد

فصل ۴۲ «کتاب مردگان» هر اندام بدن را، از مو تا انگشتان پا، به خدایی می‌سپارد و افسون‌های شفا همین کار را برای بیماران می‌کنند. پزشکی دکانوسی این عادت کهن مصری را بر سی‌وشش خدای ستاره‌ای به کار بست.

🦁

بیماری‌آوران

مصر هزاره نخست پیش از میلاد

الهیات متأخر مصری دکانوس‌ها را با کارگزاران طاعون سخمت پیوند داد که می‌توانستند در ده روز خود بیماری بفرستند یا آن را بازدارند. نیرویی که می‌توانست بلا بر بدن فرود آورد، می‌شد از او خواست که از آن بگذرد؛ این پیش‌فرض همه درمان‌های دکانوسی بعدی بود.

📖

کتاب مقدس هرمس

مصر رومی تاریخ نامعلوم

رساله‌ای یونانی در قالب خطاب هرمس به آسکلپیوس که به هر دکانوس نامی، تصویری، اندامی از بدن، سنگی و گیاهی می‌دهد. تاریخ آن محل بحث است؛ نخستین بار شارل-امیل روئل آن را در ۱۹۰۸ منتشر کرد.

💎

تصویر، سنگ و گیاه

دستورالعمل دوره رومی

تصویر دکانوس را بر سنگش حک کنید، گیاهش را زیر آن بگذارید، این دو را در قابی ببندید و همه را با خود داشته باشید. این دستور کتاب مقدس برای پاسداری از اندامی است که دکانوس بر آن فرمان می‌راند. تصویر حکاکی‌شده همان چیزی بود که شیء را به ستاره پیوند می‌داد.

🐍

خنوبیس

مصر رومی و فراتر قرن یکم تا چهارم میلادی

ماری شیرسر با تاجی پرتوافشان، رایج‌ترین دکانوس بر نگین‌های بازمانده، که معمولاً بر سنگ سبز یا زرد کنده می‌شد. نامش را معمولاً از دکانوس کنمت می‌دانند و نگین‌هایش را برای معده با خود داشتند.

🩺

یشم سبز جالینوس

رم قرن دوم میلادی

جالینوس به استناد کتاب نخپسو از یشمی سبز یاد می‌کند که ماری پرتوافشان بر آن کنده شده و روی معده بسته می‌شد. او گزارش می‌دهد که خود این سنگ‌ها را آزموده و آن‌ها را حتی بی‌نقش هم سودمند یافته است؛ اظهارنظری دست‌اول که کمتر نمونه‌ای دارد.

🗣️

سی‌وشش دیو بدن

مدیترانه شرقی اواخر قرن دوم میلادی

کلسوس فیلسوف، به نقل اوریگن، از باور مصریان گزارش می‌دهد که سی‌وشش دیو بدن را میان خود تقسیم کرده‌اند و بردن نامشان شفا می‌دهد. اوریگن این را گواه می‌آورد که چنین نیروهایی دیو بودند، نه خدا.

💍

عهد سلیمان

شرق یونانی‌زبان قرن یکم تا پنجم میلادی

سلیمان، که میکائیل فرشته مقرب انگشتری به او داده است، سی‌وشش روح را فرا می‌خواند که خود را دکانوس‌های زودیاک می‌نامند. هر یک به بیماری‌ای که پدید می‌آورد، از سردرد به پایین، و به نام فرشته‌ای که وادارش می‌کند کنار بکشد اعتراف می‌کند.

🌿

تسالوس و گیاهان

اسکندریه و تبس احتمالاً قرن یکم میلادی

«درباره خواص گیاهان» روایت می‌کند که پزشکی، به راهنمایی کاهنی تبسی، آسکلپیوس را در رؤیا دید و گیاهان دوازده برج و هفت سیاره را آموخت. این گیاه‌شناسی نجومی بی دکانوس است، در همان فضای مصری.

📆

چیرگی انسان زودیاکی

اروپای لاتین سده‌های میانه

پزشکان سده‌های میانه برای زمان‌بندی رگ‌زنی انسان زودیاکیِ دوازده‌برجی را به کار بردند و شبکه دکانوسی را کنار گذاشتند. نام‌های دکانوس‌ها در مجموعه‌هایی چون «لیبر هرمتیس» لاتین بر جای ماند، اما دیگر نه در مقام پزشکی کاربردی.

✒️

طلسم‌ها پس از پزشکی

از بغداد تا کلن قرن نهم تا شانزدهم

تصویرهای دکانوسی نزد ابومعشر، در «پیکاتریکس» و نزد آگریپا در قالب پیکره‌های طلسمی برای پاسداری و شفا زنده ماندند، اما نقشه دقیق دکانوس‌ها بر اندام‌ها کم‌رنگ شد. فصل‌های عربی و رنسانس این بخش همین راه را دنبال می‌کنند.

گواهان و ویراستاران

نویسندگان باستانی که درمان دکانوسی را ثبت کردند یا درباره‌اش بحث کردند، و پژوهشگران امروزی که متون را ویراستند و نگین‌ها را فهرست کردند.

نخپسو

قرن دوم پیش از میلاد (نوشته‌های منسوب) مصر

فرعونی افسانه‌ای که مجموعه‌ای از نوشته‌های طالع‌بینی یونانی به نام او دست‌به‌دست می‌شد؛ جالینوس به کتاب چهاردهم آن استناد می‌کند و از یشم سبزی یاد می‌کند که ماری پرتوافشان بر آن کنده شده و برای پاسداری از معده با خود داشتند.

جالینوس

۱۲۹ تا حدود ۲۱۶ پرگامون و رم

پرنفوذترین پزشک دوران باستان که اثرش درباره داروهای مفرد تعویذ نخپسو و آزمایش خود او با یشم سبز را ثبت کرده است؛ کامل‌ترین اظهارنظر پزشکی باستانی درباره یک سنگ دکانوسی.

کلسوس و اوریگن

اواخر قرن دوم و قرن سوم مدیترانه شرقی و قیصریه

منتقد غیرمسیحی (پاگان) مسیحیت که سی‌وشش دیو بدن را وصف کرد، و متکلم مسیحی که پاسخش، «ردیه بر کلسوس»، آن عبارت را نگاه داشت و در همان حال خدایانش را رد کرد.

تسالوس

احتمالاً قرن یکم میلادی اسکندریه و تبس

پزشکی که نویسنده «درباره خواص گیاهان» خوانده شده و نامه آغازین آن رؤیایی از آسکلپیوس در تبس را وصف می‌کند؛ او را اغلب همان تسالوس ترالسی می‌دانند، هرچند این یکی‌انگاری محل بحث است.

شارل-امیل روئل

۱۸۳۳–۱۹۱۲ پاریس

فیلولوگ (لغت‌شناس متون کهن) و کتابدار فرانسوی که متن یونانی «کتاب مقدس هرمس به آسکلپیوس» را در ۱۹۰۸ منتشر کرد؛ پایه همه پژوهش‌های بعدی درباره پزشکی دکانوسی.

فردریک کانی‌بر

۱۸۵۶–۱۹۲۴ آکسفورد

خاورشناسی که نخستین ترجمه انگلیسی «عهد سلیمان» را در ۱۸۹۸ منتشر کرد و فهرست سی‌وشش روح دکانوسی آن را به خوانندگانی بیرون از حلقه پژوهشگران یونانی رساند.

چستر مک‌کون

۱۸۷۷–۱۹۵۸ ایالات متحده

پژوهشگر کتاب مقدس که ویراست انتقادی‌اش از «عهد سلیمان» در ۱۹۲۲ دست‌نوشته‌های درهم‌پیچیده آن را سامان داد و هنوز پایه مطالعه این متن است.

ویلهلم گوندل

۱۸۸۰–۱۹۴۵ آلمان

پژوهشگر ادبیات کلاسیک که «لیبر هرمتیس» لاتین را در ۱۹۳۶ منتشر کرد و در همان سال در «دکانوس‌ها و صورت‌های فلکی دکانوسی» متون پزشکی و جادویی دکانوسی را از چهار زبان گرد آورد.

آندره-ژان فستوژیر

۱۸۹۸–۱۹۸۲ پاریس

پژوهشگر دومینیکن که اثرش «وحی هرمس تریسمگیستوس»، از ۱۹۴۴ به بعد، کتاب مقدس هرمس و نامه تسالوس را در بستر ادبیات هرمسی مصر رومی جای داد.

کمبل بانر

۱۸۷۶–۱۹۵۴ میشیگان

پژوهشگر ادبیات کلاسیک که «پژوهش‌هایی در تعویذهای جادویی» (۱۹۵۰) او نگین‌های خنوبیس و دیگر سنگ‌های شفا را فهرست کرد و به تعویذهای دکانوسی بستر مادی‌شان را داد.

پزشکی بر پایه دکانوس‌ها

پزشکی دکانوسی باوری است که در نخستین قرن‌های میلادی در مصر یونانی-رومی و مدیترانه شرقی رواج داشت: اینکه هر یک از سی‌وشش دکانوس بر اندامی از بدن آدمی فرمان می‌راند و می‌تواند بیماری‌های آن را پدید آورد یا درمان کند. پیروانش دکانوس‌ها را بیشتر برای پیشگویی به کار نمی‌بردند. آن‌ها را به کار می‌گرفتند تا توضیح دهند چرا اندامی خاص بیمار شده است و از آن پاسداری کنند، با همراه داشتن سنگی حکاکی‌شده، نهادن گیاهی کنار آن، یا بر زبان آوردن نام نیرویی که می‌توانست بیماری را دور کند. این آموزه به تاریخ دین و پزشکی تعلق دارد، نه به پزشکی‌ای که امروز به کار بسته می‌شود، و این صفحه آن را در مقام باوری تاریخی وصف می‌کند. منابعش اندک و دشوارند: رساله‌ای یونانی منسوب به هرمس، چند اشاره از پزشکان و فیلسوفان، متنی مشهور درباره دیوها و هزاران نگین حکاکی‌شده که کاربردشان را باید از تصویرها و کتیبه‌هایشان استنباط کرد.

آسمانی گسترده بر بدن

اندیشه کلی تناظر بخش‌های بدن با بخش‌های آسمان ملوتزیا نام دارد. شناخته‌ترین صورت آن زودیاکی است: حمل بر سر فرمان می‌راند، ثور بر گردن، و به همین ترتیب تا حوت در پاها. ملوتزیای دکانوسی همین منطق از سر تا پا را با شبکه‌ای ریزتر به کار می‌برد. به جای دوازده ناحیه سی‌وشش ناحیه دارد، چنان‌که برای نمونه سر میان چند دکانوس بخش می‌شود و هر یک مسئول ناحیه‌ای کوچک‌تر یا گونه‌ای خاص از بیماری است. این تقسیم ریزتر با پزشکی‌ای سازگار بود که می‌خواست دقیق نام ببرد کدام نیرو در یک بیماری معین کار می‌کند. هر دو نظام بر این فرض استوارند، که در بیشتر پزشکی و فلسفه باستان مشترک بود، که آدمی کیهانی کوچک است و اجزایش با هم‌دلی به کیهان بزرگ بسته‌اند. در پزشکی دکانوسی این هم‌دلی از راه کهن‌ترین و پرشمارترین مجموعه خدایان ستاره‌ای که سنت مصری در اختیار داشت سامان می‌یافت.

ریشه‌های مصری

دو اندیشه مصری زمینه را آماده کردند. نخست، الهی دانستن اندام‌های بدن. فصل ۴۲ «کتاب مردگان» هر اندام بدن درگذشته را، از مو تا انگشتان پا، با خدایی یکی می‌داند، تا کل شخص با الهی شدن اندام به اندام پاسداری شود. فهرست‌هایی همانند در افسون‌های شفا دیده می‌شود که در آن‌ها اندام‌های بیمار یکی‌یکی زیر پاسداری الهی نهاده می‌شوند. اندیشه دوم خطرناک بودن خود دکانوس‌هاست. در هزاره نخست پیش از میلاد دکانوس‌ها با کارگزاران سخمت، ایزدبانوی شیرسرِ طاعون، پیوند یافتند و گمان می‌رفت می‌توانند در ده روزی که هر یک بر آن فرمان می‌راند بیماری بفرستند. نیرویی که می‌توانست به بدن بیماری بفرستد، می‌شد قانعش کرد که آن را دریغ کند، و نیرویی که بر پاره‌ای از سال فرمان می‌راند، می‌شد از او خواست بر پاره‌ای از بدن فرمان براند. پزشکی دکانوسی این دو عادت فکری را با زودیاک یونانی و زبان یونانی نظریه پزشکی درآمیخت.

کتاب مقدس هرمس به آسکلپیوس

متن اصلی رساله‌ای کوتاه به یونانی است که به «کتاب مقدس هرمس به آسکلپیوس» شناخته می‌شود. این رساله در دست‌نوشته‌هایی متأخر بر جای مانده و تاریخش نامعلوم است، هرچند معمولاً در نخستین قرن‌های میلادی جایش می‌دهند. پژوهشگر فرانسوی شارل-امیل روئل آن را در ۱۹۰۸ منتشر کرد. رساله برج به برج زودیاک را می‌پیماید و به هر یک از سه دکانوس هر برج نامی، وصفی از تصویر دکانوس، اندام یا گونه بیماری‌ای که بر آن فرمان می‌راند، سنگی و گیاهی می‌دهد. دکانوس‌ها به ترتیب زودیاکی از بالا به پایین بدن پیش می‌روند، پس نخستین دکانوس‌های حمل به سر مربوط‌اند و واپسین دکانوس‌های حوت به پاها. کتاب خود را دانشی وحیانی معرفی می‌کند که هرمس، نام یونانی تحوتِ مصری، به شاگردش آسکلپیوس، خدای شفا، سپرده است. همین چارچوب آن را در شمار نوشته‌های هرمسی جای می‌دهد، ادبیاتی گسترده و گوناگون که از گفت‌وگوهای فلسفی تا طالع‌بینی و جادوی کاربردی را در بر می‌گیرد.

تعویذ دکانوسی چگونه ساخته می‌شد

دستورهای کتاب مقدس الگویی یکسان دارند. برای هر دکانوس به خواننده گفته می‌شود که تصویر دکانوس را بر سنگش حک کند، گیاه دکانوس را زیر سنگ بگذارد و این دو را با هم در قابی ببندد که دارنده آن را بر بدن نگاه دارد. سپس تعویذ از اندامی که دکانوس بر آن فرمان می‌راند پاسداری می‌کند. آنچه در منطق متن این کار را مؤثر می‌کرد زنجیره‌ای از تناظرها بود: دکانوس در آسمان، نقش آن بر سنگ، سنگ و گیاهی که با آن هم‌سرشت بودند، و اندامی که زیر فرمانش بود. تصویر از همه مهم‌تر بود. گمان می‌رفت پیکره‌ای که درست حک شده باشد اثر دکانوس را به درون شیء می‌کشد، و از همین روست که این سنت وصف‌هایی چنان دقیق از ظاهر هر دکانوس نگاه داشت. همین منطق تصویر، ماده و فرمانروای آسمانی بعدها دستورهای طلسم «پیکاتریکس» عربی و جادوگران رنسانس را سامان داد.

خنوبیس و سنگ سبز

مستندترین تعویذ دکانوسی نگین خنوبیس است. تصویرش ماری چنبره‌زده با سر شیر است که اغلب تاجی از پرتو دارد، و نامش، که «خنومیس» هم نوشته می‌شود، نامی دکانوسی است که معمولاً از دکانوس مصری کنمت گرفته شده دانسته می‌شود. صدها نگین از این دست از دوره رومی بر جای مانده که بسیاری بر سنگ‌های سبز یا زردفام کنده شده‌اند و اغلب نام و نشانه‌ای ساخته از سه شکل S که خطی از رویشان می‌گذرد بر آن‌ها نقش شده است. کاربرد معمولشان، به گواهی کتیبه‌ها و شهادت‌های باستانی، پاسداری از معده و گوارش بود. جالینوس پزشک، که در قرن دوم می‌نوشت، گزارش می‌دهد که برخی یشم سبز را برای معده ارزشمند می‌دانستند و اثری که به نام نخپسو دست‌به‌دست می‌شد، در کتاب چهاردهمش، توصیه کرده بود که بر چنین سنگی ماری پرتوافشان حک شود. جالینوس می‌گوید سنگ‌ها را آزموده است، به این صورت که آن‌ها را چنان آویخته که با بالای معده تماس داشته باشند، و آن‌ها را حتی بی‌نقش هم سودمند یافته است؛ اشاره‌ای که نمونه‌ای کمیاب از اظهارنظر تجربی در دوران باستان درباره یک کار جادویی است. کمبل بانر، پژوهشگر آمریکایی، بعدها نگین‌های خنوبیس را در «پژوهش‌هایی در تعویذهای جادویی» (۱۹۵۰) فهرست کرد.

کلسوس و سی‌وشش دیو

یک ناظر بیرونی در قرن دوم این آموزه را بی‌پرده وصف کرد. کلسوس، فیلسوف افلاطونی که بر ضد مسیحیان نوشت، می‌گوید به باور مصریان بدن آدمی میان سی‌وشش دیو یا خدای هوا بخش شده است که هر یک عهده‌دار یک اندام است، و خواندن آنان به نامشان بیماری آن اندام را شفا می‌دهد. او چند نام را به صورت یونانی می‌آورد. کتاب کلسوس از میان رفته است، اما اوریگن این عبارت را در کتاب هشتم پاسخش، «ردیه بر کلسوس»، که در قرن سوم نوشته شد، نقل می‌کند. برای کلسوس نکته این بود که حتی بدن را نیروهایی الهی اداره می‌کنند که سزاوار احترام‌اند؛ برای اوریگن این گواهی بود که چنین نیروهایی دیوهایی‌اند که مسیحیان نیازی به بزرگداشتشان ندارند. این گفت‌وگو نشان می‌دهد که تا اواخر قرن دوم پزشکی دکانوسی آن‌قدر شناخته‌شده بود که در بحثی فلسفی درباره دین نمونه آورده شود.

عهد سلیمان

زنده‌ترین جلوه دکانوس‌ها در مقام بیماری‌آوران در «عهد سلیمان» است، متنی یونانی با تاریخی نامعلوم که صورت بازمانده‌اش مسیحی است؛ پژوهشگران زمان نگارش آن را در هر جایی میان قرن یکم تا پنجم میلادی می‌گذارند. این متن روایت می‌کند که سلیمان شاه از میکائیل، فرشته مقرب، انگشتری گرفت که با آن بر دیوها فرمان می‌راند، و چگونه آنان را به ساختن معبد واداشت. در بخشی بلند، سی‌وشش روح با هم به حضور او می‌آیند. آنان خود را «سی‌وشش عنصر» و «جهان‌داران ظلمت این روزگار» می‌نامند و هر یک خود را با یکی از دکانوس‌های زودیاک یکی می‌داند، با آغاز از نخستین دکانوس برج حمل. هر روح بیماری‌ای را که پدید می‌آورد نام می‌برد، سردرد، بیماری چشم، گلودرد، دردهای اندام‌هایی خاص، و سپس کلامی را که بر آن چیره می‌شود، که بیشتر نام یک فرشته است و گاه وردی نوشته که باید همراه داشت یا در خانه آویخت. برای نمونه، نخستین روح می‌گوید که سردرد می‌آورد و همین که فرمانی خطاب به میکائیل فرشته مقرب بشنود کنار می‌کشد. این فهرست، همانند کتاب هرمسی، به‌طور کلی از بالا به پایین بدن پیش می‌رود.

تسالوس و گیاهان برج‌ها

در کنار متون دکانوسی، سنتی خویشاوند در گیاه‌شناسی نجومی نیز هست. اثری یونانی به نام «درباره خواص گیاهان»، منسوب به پزشکی به نام تسالوس که احتمالاً در قرن یکم میلادی نوشته شده، با نامه‌ای آغاز می‌شود که در آن نویسنده روایت می‌کند چگونه در اسکندریه پزشکی خواند، به تبس در مصر علیا سفر کرد و کاهنی را راضی کرد که رؤیایی از آسکلپیوس برایش فراهم آورد. سپس خدا گیاهان وابسته به هر یک از دوازده برج و هفت سیاره را بر او آشکار کرد و داروهایی را که اگر این گیاهان در زمان درست چیده شوند می‌توان از آن‌ها ساخت. تسالوس با برج‌ها و سیارات کار می‌کند، نه با دکانوس‌ها، اما فضا همان است: مصر در مقام خاستگاه دانش پنهان، وحیی از سوی خدایی شفابخش، و گیاهانی که نیرویشان به ستارگان بستگی دارد. کتاب مقدس هرمس روایت دکانوسی همین اندیشه است، با سی‌وشش گیاه به جای دوازده.

سده‌های میانه و پس از آن

پزشکی دکانوسی به جریان اصلی پزشکی سده‌های میانه راه نیافت. اروپای لاتین به جای آن ملوتزیای زودیاکی را نگاه داشت که بیشتر از روی انسان زودیاکیِ تقویم‌ها و کتاب‌های ساعات شناخته می‌شود: پیکره‌ای که دوازده برج بر بدنش نهاده شده و پزشکان پیش از رگ‌زنی به آن رجوع می‌کردند. مجموعه‌ای لاتین به نام «لیبر هرمتیس»، که ویلهلم گوندل در ۱۹۳۶ منتشر کرد، نام‌ها و فهرست‌های دکانوسی را در میان بسیاری مواد هلنیستی دیگر نگاه داشته است، اما اثر عملی چندانی نداشت. تصویرهای دکانوسی بیشتر در جادو زنده ماندند. فهرست‌های تصویر ابومعشر و دستورهای طلسم «پیکاتریکس»، که در قرن سیزدهم به لاتین ترجمه شد، این اندیشه را با خود بردند که تصویری که در لحظه آسمانی درست حک شود می‌تواند شفا دهد یا پاسداری کند، و نویسندگان رنسانس مانند آگریپا آن را تکرار کردند. تا آن زمان پیوند با اندام‌های خاص بدن بیشتر کم‌رنگ شده بود و دکانوس‌ها به جای نظامی برای تشخیص، در مقام نیروهایی کلی برای طلسم‌ها به کار می‌رفتند.

متون چگونه بازیافته شدند

بیشتر این مواد میان دهه ۱۸۹۰ و دهه ۱۹۵۰ دوباره آشکار شد. فردریک کانی‌بر ترجمه‌ای انگلیسی از «عهد سلیمان» را در ۱۸۹۸ منتشر کرد و ویراست انتقادی چستر مک‌کون در ۱۹۲۲ دست‌نوشته‌هایش را سامان داد. ویراست روئل از کتاب مقدس هرمس در ۱۹۰۸ منتشر شد. «دکانوس‌ها و صورت‌های فلکی دکانوسی» ویلهلم گوندل در ۱۹۳۶ مواد دکانوسی مصری، یونانی، لاتین و عربی را گرد هم آورد. آندره-ژان فستوژیر، پژوهشگر دومینیکن، کتاب مقدس و نامه تسالوس را در جلد نخست «وحی هرمس تریسمگیستوس» در ۱۹۴۴ بررسی کرد و آن‌ها را در ادبیات هرمسی گسترده‌تر مصر رومی جای داد. کار بانر درباره نگین‌ها در ۱۹۵۰ شواهد مادی را افزود. تاریخ‌نگاران بعدی، مانند گارث فاودن در «هرمس مصری» (۱۹۸۶)، این منابع را دستاورد فرهنگ کاهنی دوزبانه‌ای در مصر خوانده‌اند که خدایان کهنش را با دانش یونانی سازگار می‌کرد.

خواندن منابع در روزگار ما

متون بازمانده دشواری‌هایی دارند که باید در نظر داشت. هیچ‌یک را نمی‌توان با اطمینان تاریخ‌گذاری کرد، متون هرمسی و سلیمانی قرن‌ها پیش از کهن‌ترین دست‌نوشته‌های بازمانده‌شان رونویسی و دگرگون شدند، و نام‌های دکانوسی در آن‌ها چنان گوناگون است که نمی‌توان آن‌ها را مرتب با فهرست‌های مصری تطبیق داد. تاریخ‌گذاری نگین‌ها از روی سبک آسان‌تر است، اما کاربرد دقیقشان از روی کتیبه‌هایی کوتاه و چند اشاره ادبی بازسازی می‌شود. آنچه را می‌توان با اطمینان گفت این است که در نخستین قرن‌های میلادی مجموعه‌ای چشمگیر از باورها بر آن بود که سی‌وشش دکانوس بر اندام‌های بدن فرمان می‌رانند، که تصویرها، سنگ‌ها، گیاهان و نام‌ها می‌توانند اثرشان را به بند کشند، و اینکه این باور به همان اندازه که بر طالع‌بینی یونانی تکیه داشت بر الهیات مصری نیز استوار بود. این فصلی از تاریخ چگونگی فهم آدمیان از بیماری است و هیچ چیزش را نباید رهنمودی برای درمان بیماری دانست.

پرسش‌های متداول

پزشکی دکانوسی چیست؟

نظامی از باورها در دوره یونانی-رومی، با کانونی در مصر، که هر یک از سی‌وشش دکانوس را به اندامی از بدن آدمی می‌سپرد. گمان می‌رفت هر دکانوس می‌تواند در اندام خود بیماری پدید آورد یا درمانش کند، و مردم با سنگ‌های حکاکی‌شده، گیاهان و نام نیروهای مربوط در پی پاسداری بودند. این موضوعی برای پژوهش تاریخی است، نه شیوه‌ای از درمان.

کتاب مقدس هرمس به آسکلپیوس چیست؟

رساله‌ای کوتاه و هرمسی به یونانی که سی‌وشش دکانوس را با نام‌ها، تصویرها، اندام‌هایی که بر آن‌ها فرمان می‌رانند، و سنگی و گیاهی برای هر یک فهرست می‌کند، همراه با دستورهایی برای ساختن تعویذی محافظ. تاریخش نامعلوم است و معمولاً در نخستین قرن‌های میلادی جای داده می‌شود، و نخستین بار شارل-امیل روئل آن را در ۱۹۰۸ منتشر کرد.

ملوتزیا چیست؟

آموزه‌ای باستانی که بخش‌های بدن را متناظر با بخش‌های آسمان می‌داند. در روایت زودیاکی حمل بر سر و حوت بر پاها فرمان می‌راند؛ در روایت دکانوسی همین ترتیب رو به پایین به سی‌وشش ناحیه بخش می‌شود. این آموزه بر این اندیشه تکیه دارد که آدمی کیهانی کوچک است که با هم‌دلی به کیهان بزرگ پیوسته است.

نگین خنوبیس چیست؟

سنگی حکاکی‌شده از دوره رومی که ماری چنبره‌زده با سر شیر را نشان می‌دهد، اغلب با تاجی از پرتو و با نام «خنوبیس» یا «خنومیس» نقش‌شده بر آن. این نام از آنِ یک دکانوس است و معمولاً از دکانوس مصری کنمت گرفته شده دانسته می‌شود. شهادت‌های باستانی و کتیبه‌ها این نگین‌ها را با پاسداری از معده پیوند می‌دهند.

جالینوس درباره تعویذهای دکانوسی چه گفت؟

جالینوس در اثرش درباره داروهای مفرد یادآوری می‌کند که کتابی منسوب به نخپسو یشمی سبز را توصیه کرده بود که ماری پرتوافشان بر آن حک شده باشد و روی معده بسته شود. او می‌گوید خود چنین سنگ‌هایی را آزموده و آن‌ها را حتی بی‌نقش هم سودمند یافته است. این نمونه‌ای کمیاب از اظهارنظر یک پزشک باستانی بر پایه تجربه درباره درمانی جادویی است و بازتاب فهم روزگار اوست، نه شواهد امروزی.

دکانوس‌ها در «عهد سلیمان» چگونه پدیدار می‌شوند؟

در قالب سی‌وشش روح که به حضور سلیمان شاه آورده می‌شوند و او با انگشتری که میکائیل فرشته مقرب به او داده است بر آنان فرمان می‌راند. آنان خود را دکانوس‌های زودیاک و جهان‌داران ظلمت می‌نامند. هر یک بیماری‌ای را که پدید می‌آورد، با آغاز از سردرد و پیش رفتن به پایین بدن، و نام فرشته یا ورد نوشته‌ای را که بیرونش می‌راند نام می‌برد.

«عهد سلیمان» کی نوشته شد؟

هیچ‌کس به‌دقت نمی‌داند. پژوهشگران زمان نگارش آن را در هر جایی از قرن یکم تا پنجم میلادی می‌گذارند، و دست‌نوشته‌های یونانی بازمانده بسیار متأخرترند و با هم فرق دارند. صورت کنونی‌اش مسیحی است، هرچند از افسانه‌های یهودی درباره قدرت سلیمان بر دیوها و از اندیشه‌های مصری و یونانی درباره دکانوس‌ها مایه می‌گیرد.

کلسوس درباره دکانوس‌ها چه گزارش داد؟

کلسوس، فیلسوفی از قرن دوم، نوشت که مصریان بدن آدمی را میان سی‌وشش دیو یا خدای هوا بخش می‌کردند که هر یک عهده‌دار یک اندام بود، و خواندن نام‌هایشان بیماری آن اندام را درمان می‌کرد. کتابش از میان رفته است، اما اوریگن این عبارت را در «ردیه بر کلسوس» نقل کرد تا استدلال کند که چنین نیروهایی دیو بودند.

آیا پزشکان سده‌های میانه دکانوس‌ها را به کار می‌بردند؟

بسیار اندک. پزشکی لاتین سده‌های میانه به جای طرح سی‌وشش‌بخشی دکانوسی، ملوتزیای زودیاکی را نگاه داشت که در انسان زودیاکیِ آشنا برای زمان‌بندی رگ‌زنی دیده می‌شود. تصویرهای دکانوسی بیشتر در جادوی نجومی، از راه ابومعشر، «پیکاتریکس» و نویسندگان بعدی رنسانس، زنده ماندند و در آنجا بی نقشه‌ای دقیق بر اندام‌ها در مقام طلسم به کار رفتند.

آیا پزشکی دکانوسی درمانی معتبر است؟

نه. این نظامی تاریخی از باورهاست که برای آنچه درباره دین، طالع‌بینی و پزشکی باستان نشان می‌دهد مطالعه می‌شود. هیچ چیز در این منابع را نباید برای تشخیص یا درمان بیماری به کار برد، و هر کس نگرانی‌ای درباره سلامت دارد باید با متخصص پزشکی واجد صلاحیت مشورت کند.

آخرین نوشته‌ها

حکمت باستانی کارت‌های تاروت را کشف کنید و اسرار سفر معنوی خود را باز کنید. وبلاگ ما دروازه شما به درک نمادگرایی غنی، معانی و کاربردهای عملی خواندن تاروت است.