Egipskie dekany
Medycyna i magia dekanów
W pierwszych wiekach n.e. wielu ludzi w Egipcie i we wschodniej części Morza Śródziemnego wierzyło, że każdy z trzydziestu sześciu dekanów rządzi częścią ciała i może wywołać jej chorobę albo ją uleczyć. Pewna księga hermetyczna przypisała każdemu dekanowi obraz, kamień i roślinę; na gemmach rytowano lwiogłowego Chnubisa; a Testament Salomona zamienił dekany w demony, z których każdy wyznaje imię, które go wypędza.
- dekanów nad ciałem
- 36
- obraz, kamień i roślina
- 3
- pierwsze wydanie Świętej Księgi
- 1908
Wewnątrz medycyny dekanów
Idee, teksty i przedmioty, za których pomocą trzydzieści sześć dekanów powiązano z ludzkim ciałem, od egipskich bogów części ciała po hermetyczne amulety, gemmy z rytymi wizerunkami i listę demonów Salomona.
Melotezja
Przekonanie, że części nieba rządzą częściami ciała. Melotezja zodiakalna biegnie od Barana przy głowie do Ryb przy stopach; melotezja dekanów zachowuje ten sam porządek, ale zamiast dwunastu stref ma trzydzieści sześć drobniejszych.
Bóg dla każdej części ciała
Rozdział 42 Księgi Umarłych oddaje każdą część ciała, od włosów po palce stóp, pod opiekę boga, a zaklęcia lecznicze czynią to samo z ciałem chorego. Medycyna dekanów zastosowała ten dawny egipski zwyczaj do trzydziestu sześciu bogów-gwiazd.
Sprawcy choroby
Późna teologia egipska łączyła dekany z wysłannikami Sechmet, sprawcami zarazy, zdolnymi zesłać chorobę albo ją powstrzymać w swoich dziesięciu dniach. Moc, która mogła porazić ciało, można też było prosić, by je oszczędziła; na tym założeniu opierało się całe późniejsze leczenie dekanami.
Święta Księga Hermesa
Grecki traktat skierowany przez Hermesa do Asklepiosa, który każdemu dekanowi przypisuje imię, obraz, część ciała, kamień i roślinę. Jego datowanie jest sporne; pierwszy wydał go Charles-Émile Ruelle w 1908 roku.
Obraz, kamień i roślina
Wyryj obraz dekanu na jego kamieniu, podłóż pod spód jego roślinę, zamknij je razem i noś całość. Taka jest formuła Świętej Księgi na ochronę narządu, którym rządzi dekan. To ryty wizerunek wiązał przedmiot z gwiazdą.
Chnubis
Wąż z głową lwa i koroną z promieni, najczęstszy dekan na zachowanych gemmach, zwykle ryty w zielonym lub żółtym kamieniu. Jego imię badacze zwykle wywodzą od dekanu Kenmet, a gemmy z jego wizerunkiem noszono z myślą o żołądku.
Zielony jaspis Galena
Galen powołuje się na księgę Nechepso, zalecającą zielony jaspis z rytym promienistym wężem, noszony na żołądku. Pisze, że sam wypróbował te kamienie i uznał je za pomocne nawet bez wizerunku; to nietypowa relacja z pierwszej ręki.
Trzydzieści sześć demonów ciała
Filozof Celsus, cytowany przez Orygenesa, przytacza egipskie przekonanie, że trzydzieści sześć demonów dzieli między siebie ciało i że wymówienie ich imion leczy. Orygenes przywołuje to jako dowód, że takie moce były demonami, a nie bogami.
Testament Salomona
Salomon, który otrzymał pierścień od archanioła Michała, przywołuje trzydzieści sześć duchów nazywających siebie dekanami zodiaku. Każdy wyznaje chorobę, którą wywołuje, od bólów głowy w dół ciała, i anielskie imię, które zmusza go do odejścia.
Tessalos i rośliny
Traktat „O mocach roślin” opowiada, jak lekarz, prowadzony przez kapłana z Teb, ujrzał w widzeniu Asklepiosa i poznał rośliny dwunastu znaków i siedmiu planet. To botanika astrologiczna bez dekanów, w tej samej egipskiej scenerii.
Zwycięstwo człowieka zodiakalnego
Lekarze średniowieczni ustalali terminy puszczania krwi według człowieka zodiakalnego z dwunastoma znakami i porzucili siatkę dekanów. Nazwy dekanów przetrwały w kompilacjach takich jak łaciński „Liber Hermetis”, ale już nie jako medycyna stosowana w praktyce.
Talizmany po medycynie
Obrazy dekanów żyły dalej u Abu Ma'szara, w Picatrix i u Agrippy jako postacie talizmanów ochronnych i leczniczych, ale dokładna mapa przyporządkowująca dekany narządom zatarła się. Tę drogę śledzą arabski i renesansowy rozdział tego działu.
Świadkowie i wydawcy
Autorzy starożytni, którzy opisywali leczenie za pomocą dekanów albo się o nie spierali, oraz współcześni badacze, którzy wydali teksty i skatalogowali gemmy.
Nechepso
Legendarny faraon, pod którego imieniem krążył grecki korpus astrologiczny; Galen powołuje się na jego czternastą księgę w sprawie zielonego jaspisu z rytym promienistym wężem, noszonego dla ochrony żołądka.
Galen
Najbardziej wpływowy lekarz starożytności, którego dzieło o lekach prostych odnotowuje amulet Nechepso i jego własną próbę z zielonym jaspisem; to najpełniejszy starożytny komentarz medyczny do kamienia dekanu.
Celsus i Orygenes
Pogański krytyk chrześcijaństwa, który opisał trzydzieści sześć demonów ciała, i chrześcijański teolog, którego odpowiedź, „Przeciw Celsusowi”, zachowała ten fragment, odrzucając zarazem jego bogów.
Tessalos
Lekarz wymieniany jako autor traktatu „O mocach roślin”, którego list wstępny opisuje widzenie Asklepiosa w Tebach; często utożsamiany z Tessalosem z Tralles, choć to utożsamienie jest dyskusyjne.
Charles-Émile Ruelle
Francuski filolog i bibliotekarz, który w 1908 roku opublikował grecki tekst Świętej Księgi Hermesa dla Asklepiosa, fundament wszystkich późniejszych badań nad medycyną dekanów.
Frederick Conybeare
Orientalista, który w 1898 roku opublikował pierwszy angielski przekład Testamentu Salomona i udostępnił jego listę trzydziestu sześciu duchów dekanów czytelnikom spoza kręgu hellenistów.
Chester McCown
Biblista, którego wydanie krytyczne Testamentu Salomona z 1922 roku uporządkowało splątaną tradycję rękopiśmienną i wciąż stanowi podstawę badań nad tekstem.
Wilhelm Gundel
Filolog klasyczny, który w 1936 roku wydał łaciński „Liber Hermetis”, a w tym samym roku w pracy „Dekane und Dekansternbilder” zebrał medyczne i magiczne teksty o dekanach w czterech językach.
André-Jean Festugière
Dominikanin i uczony, którego dzieło „La Révélation d'Hermès Trismégiste”, wydawane od 1944 roku, umieściło Świętą Księgę i list Tessalosa w obrębie literatury hermetycznej rzymskiego Egiptu.
Campbell Bonner
Filolog klasyczny, którego książka „Studies in Magical Amulets” z 1950 roku skatalogowała gemmy z Chnubisem i inne kamienie lecznicze, osadzając amulety dekanów w ich kontekście materialnym.
Medycyna według dekanów
Medycyna dekanów to przekonanie, rozpowszechnione w Egipcie grecko-rzymskim i we wschodniej części Morza Śródziemnego w pierwszych wiekach n.e., że każdy z trzydziestu sześciu dekanów rządzi częścią ludzkiego ciała i może wywołać jej choroby albo je uleczyć. Ci, którzy się nią posługiwali, nie używali dekanów przede wszystkim do przepowiadania. Używali ich, by wyjaśnić, dlaczego zachorował określony narząd, i by go chronić: nosząc kamień z rytym wizerunkiem, dokładając do niego roślinę albo wymawiając imię mocy, która mogła chorobę przegnać. Doktryna ta należy do historii religii i medycyny, a nie do medycyny uprawianej dzisiaj, i ta strona opisuje ją jako dawne wierzenie. Jej źródła są nieliczne i trudne: grecki traktat przypisywany Hermesowi, garść uwag lekarzy i filozofów, słynny tekst demonologiczny i tysiące gemm z rytymi wizerunkami, których przeznaczenie trzeba odczytywać z ich obrazów i inskrypcji.
Niebo nałożone na ciało
Ogólną ideę, że części ciała odpowiadają częściom nieba, nazywa się melotezją. Jej najbardziej znana postać jest zodiakalna: Baran rządzi głową, Byk — szyją i tak dalej w dół, aż do Ryb przy stopach. Melotezja dekanów stosuje tę samą logikę od góry do dołu, ale z drobniejszą siatką. Zamiast dwunastu stref ma trzydzieści sześć, więc na przykład głowę dzieli między siebie kilka dekanów, z których każdy odpowiada za mniejszy obszar albo za określony rodzaj dolegliwości. Drobniejszy podział odpowiadał medycynie, która chciała dokładnie nazwać moc działającą w danej chorobie. Oba systemy opierają się na założeniu, wspólnym dla większości starożytnej medycyny i filozofii, że człowiek jest małym kosmosem, którego części wiąże z wielkim kosmosem sympatia. W medycynie dekanów tę sympatię opisywano za pomocą najstarszego i najliczniejszego zbioru bogów-gwiazd, jaki posiadała tradycja egipska.
Egipskie korzenie
Grunt przygotowały dwie egipskie idee. Pierwszą jest ubóstwienie części ciała. Rozdział 42 Księgi Umarłych utożsamia każdą część ciała zmarłego z bogiem, od włosów po palce stóp, tak że cały człowiek jest chroniony, bo członek po członku staje się boski. Podobne listy pojawiają się w zaklęciach leczniczych, gdzie członki cierpiącego oddaje się jeden po drugim pod boską opiekę. Drugą ideą jest niebezpieczeństwo, jakie stanowiły same dekany. W I tysiącleciu p.n.e. łączono je z wysłannikami Sechmet, lwiej bogini zarazy, i sądzono, że mogą zsyłać chorobę w ciągu dziesięciu dni, którymi każdy z nich rządził. Moc, która mogła zesłać chorobę na ciało, można też było nakłonić, by jej nie zsyłała, a tę, która rządziła częścią roku, można było prosić, by rządziła częścią ciała. Medycyna dekanów połączyła te dwa nawyki myślowe z greckim zodiakiem i greckim językiem teorii medycznej.
Święta Księga Hermesa dla Asklepiosa
Tekstem centralnym jest krótki grecki traktat znany jako Święta Księga Hermesa dla Asklepiosa. Zachował się w późnych rękopisach, a jego data jest niepewna, choć zwykle umieszcza się go w pierwszych wiekach n.e. Francuski uczony Charles-Émile Ruelle opublikował go w 1908 roku. Traktat przechodzi przez zodiak znak po znaku i każdemu z trzech dekanów znaku podaje imię, opis jego obrazu, część ciała lub rodzaj choroby, którymi rządzi, kamień i roślinę. Dekany schodzą wzdłuż ciała w porządku zodiakalnym, więc pierwsze dekany Barana dotyczą głowy, a ostatnie dekany Ryb — stóp. Księga przedstawia się jako wiedza objawiona, przekazana przez Hermesa, jak Grecy nazywali egipskiego Thota, jego uczniowi Asklepiosowi, bogu uzdrawiania. Takie ujęcie stawia ją wśród pism hermetycznych, obszernej i różnorodnej literatury, która obejmuje wszystko od dialogów filozoficznych po praktyczną astrologię i magię.
Jak wykonywano amulet dekanu
Wskazówki Świętej Księgi trzymają się stałego wzoru. Przy każdym dekanie czytelnik dowiaduje się, że ma wyryć obraz dekanu na jego kamieniu, podłożyć pod kamień roślinę dekanu i zamknąć oba w oprawie, którą noszący trzyma przy ciele. Amulet chroni wówczas część ciała, którą rządzi dekan. Według logiki tekstu działał on dzięki łańcuchowi odpowiedniości: dekan na niebie, jego podobizna na kamieniu, kamień i roślina, które dzieliły jego naturę, oraz narząd pod jego władzą. Najważniejszy był obraz. Uważano, że poprawnie wyryta postać ściąga wpływ dekanu do przedmiotu, i dlatego tradycja zachowała tak staranne opisy wyglądu każdego dekanu. Ta sama logika obrazu, materiału i niebieskiego władcy uporządkowała później przepisy na talizmany w arabskim Picatrix i u magów renesansu.
Chnubis i zielony kamień
Najlepiej udokumentowanym amuletem dekanu jest gemma z Chnubisem. Przedstawia zwiniętego węża z głową lwa, często w koronie z promieni, a jego imię, zapisywane też jako Chnumis, jest nazwą dekanu, którą zwykle wywodzi się od egipskiego dekanu Kenmet. Z okresu rzymskiego zachowały się setki takich gemm, wiele z nich wyciętych w zielonych lub żółtawych kamieniach, a często widnieje na nich to imię i znak złożony z trzech liter S przeciętych kreską. Sądząc z inskrypcji i świadectw starożytnych, zwykle miały chronić żołądek i trawienie. Lekarz Galen, piszący w II wieku, podaje, że niektórzy cenili zielony jaspis jako środek na żołądek i że dzieło krążące pod imieniem Nechepso w swojej czternastej księdze zalecało wyrycie na takim kamieniu promienistego węża. Galen pisze, że wypróbował te kamienie, zawieszając je tak, by dotykały górnej części żołądka, i uznał je za pomocne nawet bez rytego wizerunku; ta uwaga jest rzadkim przykładem starożytnego eksperymentalnego komentarza do praktyki magicznej. Amerykański uczony Campbell Bonner skatalogował później gemmy z Chnubisem w swoich „Studies in Magical Amulets” z 1950 roku.
Celsus i trzydzieści sześć demonów
W II wieku doktrynę tę opisał wprost ktoś z zewnątrz. Celsus, filozof platoński, który pisał przeciwko chrześcijanom, podaje, że według Egipcjan ciało ludzkie jest podzielone między trzydzieści sześć demonów, czyli bogów powietrza, z których każdy odpowiada za jedną część, i że przywoływanie ich po imieniu leczy chorobę danej części. Przytacza kilka z tych imion w greckiej postaci. Księga Celsusa zaginęła, ale Orygenes cytuje ten fragment w ósmej księdze swojej odpowiedzi, „Przeciw Celsusowi”, napisanej w III wieku. Dla Celsusa chodziło o to, że nawet ciałem zarządzają boskie moce, którym należy się szacunek; dla Orygenesa był to dowód, że takie moce są demonami, których chrześcijanie nie muszą czcić. Ta wymiana zdań pokazuje, że pod koniec II wieku medycyna dekanów była na tyle znana, że mogła posłużyć za przykład w filozoficznym sporze o religię.
Testament Salomona
Najbarwniej dekany występują jako sprawcy chorób w Testamencie Salomona, greckim tekście o niepewnej dacie, którego zachowana postać jest chrześcijańska; badacze datują jego powstanie na okres od I do V wieku n.e. Opowiada on, jak król Salomon otrzymał od archanioła Michała pierścień, dzięki któremu mógł rozkazywać demonom, i jak kazał im budować Świątynię. W jednym długim fragmencie staje przed nim razem trzydzieści sześć duchów. Nazywają siebie trzydziestoma sześcioma żywiołami, rządcami świata tych ciemności, a każdy utożsamia się z jednym dekanem zodiaku, począwszy od pierwszego dekanu Barana. Każdy duch wymienia chorobę, którą wywołuje: bóle głowy, choroby oczu, bóle gardła, bóle poszczególnych narządów, a następnie słowo, które go pokonuje, najczęściej imię anioła, czasem zaś pisaną formułę do noszenia przy sobie lub umieszczenia w domu. Pierwszy z nich mówi na przykład, że sprowadza bóle głowy i ustępuje, gdy tylko usłyszy rozkaz skierowany do archanioła Michała. Lista z grubsza schodzi wzdłuż ciała, tak jak w księdze hermetycznej.
Tessalos i rośliny znaków
Obok tekstów o dekanach stoi pokrewna tradycja botaniki astrologicznej. Greckie dzieło „O mocach roślin”, przypisywane lekarzowi imieniem Tessalos i prawdopodobnie napisane w I wieku n.e., otwiera list, w którym autor opowiada, jak studiował medycynę w Aleksandrii, wyruszył do Teb w Górnym Egipcie i nakłonił kapłana, by sprowadził mu widzenie Asklepiosa. Bóg objawił mu wtedy rośliny należące do każdego z dwunastu znaków i siedmiu planet oraz lekarstwa, jakie można z nich sporządzić, gdy zbierze się je we właściwym czasie. Tessalos posługuje się znakami i planetami, nie dekanami, ale sceneria jest ta sama: Egipt jako ojczyzna ukrytej wiedzy, objawienie od boga uzdrowiciela i rośliny, których moc zależy od gwiazd. Święta Księga Hermesa to ta sama idea w wersji dla dekanów, z trzydziestoma sześcioma roślinami zamiast dwunastu.
Średniowiecze i później
Medycyna dekanów nie weszła do głównego nurtu medycyny średniowiecznej. Łacińska Europa zachowała natomiast melotezję zodiakalną, znaną przede wszystkim z człowieka zodiakalnego w kalendarzach i księgach godzinek: postaci z dwunastoma znakami rozmieszczonymi na ciele, którą lekarze sprawdzali przed puszczaniem krwi. Łacińska kompilacja znana jako „Liber Hermetis”, którą Wilhelm Gundel wydał w 1936 roku, zachowuje nazwy i listy dekanów wśród wielu innych materiałów hellenistycznych, ale miała niewielki wpływ praktyczny. Obrazy dekanów przetrwały głównie w magii. Listy obrazów Abu Ma'szara i przepisy na talizmany z Picatrix, przełożonego na łacinę w XIII wieku, przekazały dalej przekonanie, że obraz wyryty w chwili właściwego układu nieba może leczyć lub chronić, a autorzy renesansowi, tacy jak Agrippa, je powtórzyli. Wtedy jednak związek z poszczególnymi częściami ciała w dużej mierze się zatarł, a dekany służyły jako ogólne moce talizmanów, a nie jako system diagnozy.
Jak odzyskano teksty
Większość tego materiału wróciła do obiegu między latami 90. XIX wieku a latami 50. XX wieku. Frederick Conybeare opublikował w 1898 roku angielski przekład Testamentu Salomona, a wydanie krytyczne Chestera McCowna z 1922 roku uporządkowało jego rękopisy. Wydanie Świętej Księgi Hermesa przygotowane przez Ruelle'a ukazało się w 1908 roku. Praca Wilhelma Gundla „Dekane und Dekansternbilder” z 1936 roku zebrała egipski, grecki, łaciński i arabski materiał o dekanach. Dominikanin André-Jean Festugière omówił Świętą Księgę i list Tessalosa w pierwszym tomie „La Révélation d'Hermès Trismégiste” w 1944 roku, umieszczając je w szerszej literaturze hermetycznej rzymskiego Egiptu. Prace Bonnera nad gemmami z 1950 roku dodały świadectwa materialne. Późniejsi historycy, tacy jak Garth Fowden w „The Egyptian Hermes” z 1986 roku, odczytywali te źródła jako wytwory dwujęzycznej egipskiej kultury kapłańskiej, która dostosowywała swoich dawnych bogów do greckiej uczoności.
Jak czytać te źródła dzisiaj
Zachowane teksty stawiają problemy, o których trzeba pamiętać. Żadnego z nich nie da się pewnie datować, teksty hermetyczne i salomonowe przez stulecia kopiowano i zmieniano, zanim powstały ich najstarsze zachowane rękopisy, a nazwy dekanów różnią się w nich tak bardzo, że nie da się ich jednoznacznie zestawić z listami egipskimi. Gemmy łatwiej datować na podstawie stylu, ale ich dokładne zastosowanie odtwarza się z krótkich inskrypcji i kilku uwag literackich. Z przekonaniem można powiedzieć tyle, że w pierwszych wiekach n.e. istniał znaczący zespół wierzeń, według których trzydzieści sześć dekanów rządziło częściami ciała, a obrazy, kamienie, rośliny i imiona mogły spętać ich wpływ, i że wierzenia te opierały się w równym stopniu na teologii egipskiej, co na astrologii greckiej. To rozdział historii tego, jak ludzie rozumieli chorobę, i nic w nim nie powinno być traktowane jako wskazówka, jak ją leczyć.
Najczęściej zadawane pytania
Czym jest medycyna dekanów?
To system wierzeń z okresu grecko-rzymskiego, skupiony w Egipcie, który przypisywał każdy z trzydziestu sześciu dekanów do części ludzkiego ciała. Sądzono, że każdy dekan może wywołać chorobę swojej części albo ją uleczyć, a ludzie szukali ochrony w kamieniach z rytymi wizerunkami, roślinach i imionach tych mocy. Jest to przedmiot badań historycznych, a nie metoda leczenia.
Czym jest Święta Księga Hermesa dla Asklepiosa?
To krótki grecki traktat hermetyczny, który wymienia trzydzieści sześć dekanów z ich imionami, obrazami, częściami ciała, którymi rządzą, oraz kamieniem i rośliną dla każdego, wraz ze wskazówkami, jak wykonać amulet ochronny. Jego data jest niepewna, zwykle umieszcza się go w pierwszych wiekach n.e., a pierwszy wydał go Charles-Émile Ruelle w 1908 roku.
Czym jest melotezja?
To starożytna doktryna, według której części ciała odpowiadają częściom nieba. W wersji zodiakalnej Baran rządzi głową, a Ryby — stopami; w wersji dekanów ten sam porządek z góry na dół podzielono na trzydzieści sześć stref. Opiera się na idei, że człowiek jest małym kosmosem związanym sympatią z kosmosem wielkim.
Czym jest gemma z Chnubisem?
To kamień z rytym wizerunkiem z okresu rzymskiego, przedstawiający zwiniętego węża z głową lwa, często w koronie z promieni i z wyrytym imieniem Chnubis lub Chnumis. Imię to należy do dekanu; badacze zwykle wywodzą je od egipskiego dekanu Kenmet. Świadectwa starożytne i inskrypcje łączą te gemmy z ochroną żołądka.
Co Galen pisał o amuletach dekanów?
W swoim dziele o lekach prostych Galen odnotowuje, że księga przypisywana Nechepso zalecała zielony jaspis z rytym promienistym wężem, noszony na żołądku. Pisze, że sam wypróbował takie kamienie i uznał je za pomocne nawet bez rytego wizerunku. To rzadki przypadek starożytnego lekarza, który na podstawie własnego doświadczenia komentuje środek magiczny, i odzwierciedla on rozumienie jego epoki, a nie współczesne dowody.
Jak dekany występują w Testamencie Salomona?
Jako trzydzieści sześć duchów stawionych przed królem Salomonem, który panuje nad nimi za pomocą pierścienia otrzymanego od archanioła Michała. Nazywają siebie dekanami zodiaku i rządcami świata tych ciemności. Każdy wymienia chorobę, którą wywołuje, poczynając od bólów głowy i schodząc w dół ciała, oraz anielskie imię lub pisaną formułę, która go przepędza.
Kiedy napisano Testament Salomona?
Nikt nie wie dokładnie. Badacze datują jego powstanie na okres od I do V wieku n.e., a zachowane rękopisy greckie są znacznie późniejsze i różnią się między sobą. Jego obecna postać jest chrześcijańska, choć czerpie z żydowskich legend o władzy Salomona nad demonami oraz z egipskich i greckich wyobrażeń o dekanach.
Co Celsus pisał o dekanach?
Celsus, filozof z II wieku, napisał, że Egipcjanie dzielili ludzkie ciało między trzydzieści sześć demonów, czyli bogów powietrza, z których każdy odpowiadał za jedną część, i że wzywanie ich imion leczyło chorobę tej części. Jego księga zaginęła, ale Orygenes przytoczył ten fragment w dziele „Przeciw Celsusowi”, by dowieść, że takie moce są demonami.
Czy średniowieczni lekarze posługiwali się dekanami?
W bardzo niewielkim stopniu. Średniowieczna medycyna łacińska zachowała melotezję zodiakalną, przedstawianą na dobrze znanej postaci człowieka zodiakalnego, według której ustalano terminy puszczania krwi, a nie trzydziestosześcioczęściowy schemat dekanów. Obrazy dekanów przetrwały głównie w magii astrologicznej, za sprawą Abu Ma'szara, Picatrix i późniejszych autorów renesansowych, gdzie służyły jako talizmany bez dokładnego przyporządkowania do narządów.
Czy medycyna dekanów jest skuteczną metodą leczenia?
Nie. To historyczny system wierzeń, badany ze względu na to, co mówi o starożytnej religii, astrologii i medycynie. Niczego z tych źródeł nie należy używać do diagnozowania ani leczenia chorób, a każdy, kto ma problem ze zdrowiem, powinien zwrócić się do wykwalifikowanego lekarza.
Najnowsze wpisy
Odkryj starożytną mądrość kart tarota i odkryj tajemnice swojej duchowej podróży. Nasz blog jest Twoją bramą do zrozumienia bogatej symboliki, znaczeń i praktycznych zastosowań czytania tarota.