Αιγυπτιακοί δεκανοί
Ιατρική και μαγεία των δεκανών
Τους πρώτους αιώνες μ.Χ. πολλοί στην Αίγυπτο και στην ανατολική Μεσόγειο πίστευαν ότι καθένας από τους τριάντα έξι δεκανούς κυβερνούσε ένα μέρος του σώματος και μπορούσε να προκαλέσει ή να θεραπεύσει την αρρώστια του. Ένα ερμητικό βιβλίο συνδύαζε κάθε δεκανό με μια εικόνα, έναν λίθο και ένα φυτό· χαραγμένοι σφραγιδόλιθοι έφεραν τη μορφή του λεοντοκέφαλου Χνούβιδος· και η «Διαθήκη του Σολομώντα» έκανε τους δεκανούς δαίμονες· ο καθένας τους ομολογεί το όνομα που τον διώχνει.
- δεκανοί πάνω στο σώμα
- 36
- εικόνα, λίθος και φυτό
- 3
- πρώτη έκδοση της Ιερής Βίβλου
- 1908
Μέσα στην ιατρική των δεκανών
Οι ιδέες, τα κείμενα και τα αντικείμενα μέσω των οποίων οι τριάντα έξι δεκανοί δέθηκαν με το ανθρώπινο σώμα, από τους αιγυπτιακούς θεούς των μελών ως τα ερμητικά φυλαχτά, τους χαραγμένους σφραγιδόλιθους και τον κατάλογο δαιμόνων του Σολομώντα.
Μελοθεσία
Η πεποίθηση ότι μέρη του ουρανού κυβερνούν μέρη του σώματος. Η ζωδιακή μελοθεσία πηγαίνει από τον Κριό στο κεφάλι ως τους Ιχθύες στα πόδια· η μελοθεσία των δεκανών ακολουθεί την ίδια σειρά με τριάντα έξι λεπτότερες ζώνες αντί για δώδεκα.
Ένας θεός για κάθε μέλος
Το κεφάλαιο 42 του Βιβλίου των Νεκρών αντιστοιχίζει κάθε μέρος του σώματος, από τα μαλλιά ως τα δάχτυλα των ποδιών, με έναν θεό, και τα θεραπευτικά ξόρκια κάνουν το ίδιο για τους αρρώστους. Η ιατρική των δεκανών εφάρμοσε αυτή την παλιά αιγυπτιακή συνήθεια στους τριάντα έξι αστρικούς θεούς.
Φορείς της αρρώστιας
Η ύστερη αιγυπτιακή θεολογία συνέδεσε τους δεκανούς με τους απεσταλμένους της πανώλης της Σεχμέτ, που μπορούσαν να στείλουν ή να συγκρατήσουν την αρρώστια στις δέκα ημέρες τους. Μια δύναμη που μπορούσε να χτυπήσει το σώμα μπορούσε επίσης να παρακληθεί να το λυπηθεί: αυτή είναι η προϋπόθεση όλης της μεταγενέστερης θεραπείας μέσω των δεκανών.
Η Ιερή Βίβλος του Ερμή
Μια ελληνική πραγματεία που απευθύνει ο Ερμής στον Ασκληπιό και δίνει σε κάθε δεκανό ένα όνομα, μια εικόνα, ένα μέρος του σώματος, έναν λίθο και ένα φυτό. Η χρονολόγησή της αμφισβητείται· εκδόθηκε για πρώτη φορά από τον Σαρλ-Εμίλ Ρυέλ το 1908.
Εικόνα, λίθος και φυτό
Χαράσσεται η εικόνα του δεκανού στον λίθο του, τοποθετείται το φυτό του από κάτω, τα δύο κλείνονται μαζί και το σύνολο φοριέται. Αυτός είναι ο τύπος της Ιερής Βίβλου για την προστασία του οργάνου που κυβερνά ο δεκανός. Η χαραγμένη εικόνα ήταν αυτό που έδενε το αντικείμενο με το άστρο.
Χνούβις
Ένα λεοντοκέφαλο φίδι με ακτινωτό στέμμα, ο συχνότερος δεκανός στους σωζόμενους σφραγιδόλιθους, χαραγμένος συνήθως σε πράσινο ή κίτρινο λίθο. Το όνομά του παράγεται συνήθως από τον δεκανό Κένμετ, και οι σφραγιδόλιθοί του φοριούνταν για το στομάχι.
Ο πράσινος ίασπις του Γαληνού
Ο Γαληνός παραπέμπει στο βιβλίο του Νεχεψώ για έναν πράσινο ίασπι χαραγμένο με ένα ακτινοβόλο φίδι, που φοριόταν πάνω στο στομάχι. Αναφέρει ότι δοκίμασε ο ίδιος τους λίθους και τους βρήκε χρήσιμους ακόμη και χωρίς την εικόνα, ένα ασυνήθιστο σχόλιο από πρώτο χέρι.
Τριάντα έξι δαίμονες του σώματος
Ο φιλόσοφος Κέλσος, όπως τον παραθέτει ο Ωριγένης, αναφέρει την αιγυπτιακή πίστη ότι τριάντα έξι δαίμονες μοιράζονται μεταξύ τους το σώμα και ότι η κατονομασία τους θεραπεύει. Ο Ωριγένης την επικαλείται ως απόδειξη ότι αυτές οι δυνάμεις ήταν δαίμονες και όχι θεοί.
Η Διαθήκη του Σολομώντα
Ο Σολομών, που έχει λάβει ένα δαχτυλίδι από τον αρχάγγελο Μιχαήλ, καλεί τριάντα έξι πνεύματα που αυτοαποκαλούνται δεκανοί του ζωδιακού. Το καθένα ομολογεί την ασθένεια που προκαλεί, ξεκινώντας από τους πονοκεφάλους και κατεβαίνοντας στο σώμα, και το αγγελικό όνομα που το αναγκάζει να αποσυρθεί.
Ο Θεσσαλός και τα φυτά
Το «Περί δυνάμεων των βοτανών» αφηγείται πώς ένας γιατρός, με την καθοδήγηση ενός Θηβαίου ιερέα, είδε τον Ασκληπιό σε όραμα και έμαθε τα φυτά των δώδεκα ζωδίων και των επτά πλανητών. Είναι αστρολογική βοτανική χωρίς δεκανούς, στο ίδιο αιγυπτιακό σκηνικό.
Επικρατεί ο ζωδιακός άνθρωπος
Οι μεσαιωνικοί γιατροί χρησιμοποιούσαν τον ζωδιακό άνθρωπο των δώδεκα ζωδίων για να επιλέξουν τον χρόνο της αφαίμαξης και άφησαν πίσω το πλέγμα των δεκανών. Ονόματα δεκανών επιβίωσαν σε συλλογές όπως το λατινικό «Liber Hermetis», όχι όμως πια ως εφαρμοσμένη ιατρική.
Φυλαχτά μετά την ιατρική
Οι εικόνες των δεκανών επέζησαν στον Αμπού Μασάρ, στο Picatrix και στον Αγρίππα ως μορφές φυλαχτών για προστασία και θεραπεία, όμως η ακριβής αντιστοίχιση των δεκανών με τα όργανα ξεθώριασε. Τα κεφάλαια της ενότητας για την αραβική μετάδοση και την Αναγέννηση ακολουθούν αυτή τη διαδρομή.
Μάρτυρες και εκδότες
Οι αρχαίοι συγγραφείς που κατέγραψαν τη θεραπεία μέσω των δεκανών ή διαφώνησαν γι' αυτήν, και οι σύγχρονοι μελετητές που εξέδωσαν τα κείμενα και κατέγραψαν τους σφραγιδόλιθους.
Νεχεψώ
Θρυλικός φαραώ στο όνομα του οποίου κυκλοφόρησε ένα ελληνικό αστρολογικό σώμα κειμένων· ο Γαληνός παραπέμπει στο δέκατο τέταρτο βιβλίο του για τον πράσινο ίασπι χαραγμένο με ακτινοβόλο φίδι, που φοριόταν για την προστασία του στομαχιού.
Γαληνός
Ο πιο επιδραστικός γιατρός της αρχαιότητας, του οποίου το έργο για τα απλά φάρμακα καταγράφει το φυλαχτό του Νεχεψώ και τη δική του δοκιμή με τον πράσινο ίασπι, το πληρέστερο αρχαίο ιατρικό σχόλιο για έναν λίθο των δεκανών.
Κέλσος & Ωριγένης
Ο εθνικός επικριτής του χριστιανισμού που περιέγραψε τους τριάντα έξι δαίμονες του σώματος, και ο χριστιανός θεολόγος του οποίου η απάντηση, το «Κατά Κέλσου», διέσωσε το χωρίο απορρίπτοντας τους θεούς του.
Θεσσαλός
Γιατρός που αναφέρεται ως συγγραφέας του «Περί δυνάμεων των βοτανών», του οποίου η εισαγωγική επιστολή περιγράφει ένα όραμα του Ασκληπιού στη Θήβα· ταυτίζεται συχνά με τον Θεσσαλό τον Τραλλιανό, αν και η ταύτιση αμφισβητείται.
Σαρλ-Εμίλ Ρυέλ
Γάλλος φιλόλογος και βιβλιοθηκονόμος που εξέδωσε το ελληνικό κείμενο της «Ιερής Βίβλου του Ερμή προς τον Ασκληπιό» το 1908, το θεμέλιο κάθε μεταγενέστερης εργασίας για την ιατρική των δεκανών.
Φρέντερικ Κόνιμπερ
Ανατολιστής που δημοσίευσε την πρώτη αγγλική μετάφραση της «Διαθήκης του Σολομώντα» το 1898, φέρνοντας τον κατάλογο των τριάντα έξι πνευμάτων των δεκανών σε αναγνώστες έξω από τον κύκλο των ειδικών της ελληνικής φιλολογίας.
Τσέστερ ΜακΚάουν
Βιβλικός μελετητής του οποίου η κριτική έκδοση της «Διαθήκης του Σολομώντα» το 1922 ταξινόμησε τα μπερδεμένα χειρόγραφά της και παραμένει η βάση για τη μελέτη του κειμένου.
Βίλχελμ Γκούντελ
Κλασικός φιλόλογος που εξέδωσε το λατινικό «Liber Hermetis» το 1936 και, την ίδια χρονιά, στο «Dekane und Dekansternbilder» συγκέντρωσε τα ιατρικά και μαγικά κείμενα των δεκανών σε τέσσερις γλώσσες.
Αντρέ-Ζαν Φεστιζιέρ
Δομινικανός μελετητής του οποίου το «La Révélation d'Hermès Trismégiste», από το 1944 και εξής, τοποθέτησε την Ιερή Βίβλο και την επιστολή του Θεσσαλού μέσα στην ερμητική γραμματεία της ρωμαϊκής Αιγύπτου.
Κάμπελ Μπόνερ
Κλασικός φιλόλογος του οποίου το «Studies in Magical Amulets» του 1950 κατέγραψε τους σφραγιδόλιθους του Χνούβιδος και άλλους θεραπευτικούς λίθους, δίνοντας στα φυλαχτά των δεκανών το υλικό τους πλαίσιο.
Ιατρική μέσω των δεκανών
Η ιατρική των δεκανών είναι η πεποίθηση, διαδεδομένη στην ελληνορωμαϊκή Αίγυπτο και στην ανατολική Μεσόγειο τους πρώτους αιώνες μ.Χ., ότι καθένας από τους τριάντα έξι δεκανούς κυβερνούσε ένα μέρος του ανθρώπινου σώματος και μπορούσε να προκαλέσει ή να θεραπεύσει τις ασθένειές του. Όσοι την ασκούσαν δεν χρησιμοποιούσαν τους δεκανούς κυρίως για προβλέψεις. Τους χρησιμοποιούσαν για να εξηγήσουν γιατί αρρώστησε ένα συγκεκριμένο όργανο και για να το προστατεύσουν, φορώντας έναν χαραγμένο λίθο, τοποθετώντας μαζί του ένα φυτό ή προφέροντας το όνομα της δύναμης που μπορούσε να διώξει την αρρώστια. Η διδασκαλία ανήκει στην ιστορία της θρησκείας και της ιατρικής, όχι στην ιατρική όπως ασκείται σήμερα, και η σελίδα αυτή την περιγράφει ως ιστορική πεποίθηση. Οι πηγές της είναι λίγες και δύσκολες: μια ελληνική πραγματεία που αποδίδεται στον Ερμή, μια χούφτα παρατηρήσεις γιατρών και φιλοσόφων, ένα περίφημο δαιμονολογικό κείμενο και χιλιάδες χαραγμένοι σφραγιδόλιθοι, ο σκοπός των οποίων πρέπει να συναχθεί από τις εικόνες και τις επιγραφές τους.
Ο ουρανός απλωμένος πάνω στο σώμα
Η γενική ιδέα ότι τα μέρη του σώματος αντιστοιχούν σε μέρη του ουρανού ονομάζεται μελοθεσία. Η πιο γνωστή μορφή της είναι η ζωδιακή: ο Κριός κυβερνά το κεφάλι, ο Ταύρος τον λαιμό, και ούτω καθεξής προς τα κάτω ως τους Ιχθύες στα πόδια. Η μελοθεσία των δεκανών ακολουθεί την ίδια λογική από πάνω προς τα κάτω με λεπτότερο πλέγμα. Αντί για δώδεκα ζώνες έχει τριάντα έξι, ώστε το κεφάλι, για παράδειγμα, να μοιράζεται ανάμεσα σε αρκετούς δεκανούς, καθένας υπεύθυνος για μια μικρότερη περιοχή ή για ένα ορισμένο είδος πάθησης. Η λεπτότερη διαίρεση ταίριαζε σε μια ιατρική που ήθελε να ονομάσει με ακρίβεια ποια δύναμη δρούσε σε μια δεδομένη αρρώστια. Και τα δύο συστήματα στηρίζονται στην παραδοχή, κοινή στο μεγαλύτερο μέρος της αρχαίας ιατρικής και φιλοσοφίας, ότι ο άνθρωπος είναι ένας μικρός κόσμος του οποίου τα μέρη δένονται με τον μεγάλο κόσμο μέσω της συμπάθειας. Στην ιατρική των δεκανών αυτή η συμπάθεια οργανώθηκε μέσα από την αρχαιότερη και πολυπληθέστερη ομάδα αστρικών θεών που διέθετε η αιγυπτιακή παράδοση.
Αιγυπτιακές ρίζες
Δύο αιγυπτιακές ιδέες προετοίμασαν το έδαφος. Η πρώτη είναι η θεοποίηση των μελών του σώματος. Το κεφάλαιο 42 του Βιβλίου των Νεκρών ταυτίζει κάθε μέρος του σώματος του νεκρού με έναν θεό, από τα μαλλιά ως τα δάχτυλα των ποδιών, ώστε ολόκληρος ο άνθρωπος να προστατεύεται γινόμενος θεϊκός μέλος προς μέλος. Παρόμοιοι κατάλογοι εμφανίζονται σε θεραπευτικά ξόρκια, όπου τα μέλη του πάσχοντος τίθενται ένα προς ένα υπό θεϊκή προστασία. Η δεύτερη ιδέα είναι ο κίνδυνος που ενείχαν οι ίδιοι οι δεκανοί. Την πρώτη χιλιετία π.Χ. οι δεκανοί συνδέθηκαν με τους απεσταλμένους της Σεχμέτ, της λεοντόμορφης θεάς της πανώλης, και θεωρούνταν ικανοί να στέλνουν αρρώστιες στις δέκα ημέρες που κυβερνούσε ο καθένας. Μια δύναμη που μπορούσε να στείλει αρρώστια στο σώμα μπορούσε επίσης να πειστεί να τη συγκρατήσει, και μια δύναμη που κυβερνούσε ένα μέρος του έτους μπορούσε να κληθεί να κυβερνήσει ένα μέρος του σώματος. Η ιατρική των δεκανών συνδύασε αυτές τις δύο νοοτροπίες με τον ελληνικό ζωδιακό και με την ελληνική γλώσσα της ιατρικής θεωρίας.
Η Ιερή Βίβλος του Ερμή προς τον Ασκληπιό
Το κεντρικό κείμενο είναι μια σύντομη ελληνική πραγματεία γνωστή ως «Ιερή Βίβλος του Ερμή προς τον Ασκληπιό». Σώζεται σε ύστερα χειρόγραφα και η χρονολόγησή της είναι αβέβαιη, αν και συνήθως τοποθετείται στους πρώτους αιώνες μ.Χ. Ο Γάλλος μελετητής Σαρλ-Εμίλ Ρυέλ την εξέδωσε το 1908. Η πραγματεία διατρέχει τον ζωδιακό ζώδιο προς ζώδιο και δίνει σε καθέναν από τους τρεις δεκανούς του ένα όνομα, μια περιγραφή της εικόνας του, το μέρος του σώματος ή το είδος της ασθένειας που κυβερνά, έναν λίθο και ένα φυτό. Οι δεκανοί κατεβαίνουν κατά μήκος του σώματος με τη σειρά των ζωδίων, οπότε οι πρώτοι δεκανοί του Κριού αφορούν το κεφάλι και οι τελευταίοι δεκανοί των Ιχθύων τα πόδια. Το βιβλίο παρουσιάζεται ως αποκεκαλυμμένη γνώση που μεταβίβασε ο Ερμής, το ελληνικό όνομα του αιγυπτιακού Θωθ, στον μαθητή του Ασκληπιό, τον θεό της ίασης. Αυτό το πλαίσιο το εντάσσει στα ερμητικά συγγράμματα, μια μεγάλη και ποικίλη γραμματεία που εκτείνεται από φιλοσοφικούς διαλόγους ως την πρακτική αστρολογία και μαγεία.
Πώς φτιαχνόταν ένα φυλαχτό των δεκανών
Οι οδηγίες της Ιερής Βίβλου ακολουθούν ένα σταθερό σχήμα. Για κάθε δεκανό ο αναγνώστης καλείται να χαράξει την εικόνα του δεκανού στον λίθο του, να τοποθετήσει το φυτό του δεκανού κάτω από τον λίθο και να κλείσει τα δύο μαζί σε ένα δέσιμο που ο φέρων κρατά πάνω στο σώμα του. Το φυλαχτό προστατεύει τότε το μέρος του σώματος που κυβερνά ο δεκανός. Αυτό που το έκανε να λειτουργεί, κατά τη λογική του κειμένου, ήταν μια αλυσίδα αντιστοιχιών: ο δεκανός στον ουρανό, η ομοίωσή του πάνω στον λίθο, ο λίθος και το φυτό που μοιράζονταν τη φύση του, και το όργανο που κυβερνούσε. Η εικόνα είχε τη μεγαλύτερη σημασία. Μια σωστά χαραγμένη μορφή θεωρούνταν ότι έλκει την επίδραση του δεκανού μέσα στο αντικείμενο, και γι' αυτό η παράδοση διατήρησε τόσο προσεκτικές περιγραφές της όψης κάθε δεκανού. Η ίδια λογική εικόνας, υλικού και ουράνιου κυβερνήτη οργάνωσε αργότερα τις συνταγές φυλαχτών του αραβικού Picatrix και των μάγων της Αναγέννησης.
Ο Χνούβις και ο πράσινος λίθος
Το καλύτερα τεκμηριωμένο φυλαχτό των δεκανών είναι ο σφραγιδόλιθος του Χνούβιδος. Η εικόνα του είναι ένα κουλουριασμένο φίδι με κεφάλι λιονταριού, συχνά στεφανωμένο με ακτίνες, και το όνομά του, που γράφεται και Χνούμις, είναι όνομα δεκανού που συνήθως παράγεται από τον αιγυπτιακό δεκανό Κένμετ. Εκατοντάδες τέτοιοι σφραγιδόλιθοι σώζονται από τη ρωμαϊκή εποχή, πολλοί χαραγμένοι σε πράσινους ή κιτρινωπούς λίθους, και συχνά φέρουν επιγραφή με το όνομα και ένα σημάδι από τρία σχήματα S που τα διασχίζει μια γραμμή. Ο συνήθης σκοπός τους, κρίνοντας από τις επιγραφές και τις αρχαίες μαρτυρίες, ήταν η προστασία του στομαχιού και της πέψης. Ο γιατρός Γαληνός, γράφοντας τον δεύτερο αιώνα, αναφέρει ότι ορισμένοι εκτιμούσαν τον πράσινο ίασπι για το στομάχι και ότι το έργο που κυκλοφορούσε με το όνομα του Νεχεψώ, στο δέκατο τέταρτο βιβλίο του, όριζε να χαράσσεται σε έναν τέτοιο λίθο ένα ακτινοβόλο φίδι. Ο Γαληνός λέει ότι δοκίμασε τους λίθους κρεμώντας τους ώστε να ακουμπούν στο πάνω μέρος του στομαχιού και τους βρήκε χρήσιμους ακόμη και χωρίς τη χάραξη, μια παρατήρηση που αποτελεί σπάνιο δείγμα αρχαίου πειραματικού σχολίου πάνω σε μια μαγική πρακτική. Ο Αμερικανός μελετητής Κάμπελ Μπόνερ κατέγραψε αργότερα τους σφραγιδόλιθους του Χνούβιδος στο «Studies in Magical Amulets» του 1950.
Ο Κέλσος και οι τριάντα έξι δαίμονες
Τον δεύτερο αιώνα κάποιος έξω από αυτούς τους κύκλους περιέγραψε τη διδασκαλία με σαφήνεια. Ο Κέλσος, πλατωνικός φιλόσοφος που έγραψε κατά των χριστιανών, λέει ότι κατά τους Αιγυπτίους το ανθρώπινο σώμα μοιράζεται ανάμεσα σε τριάντα έξι δαίμονες ή θεούς του αέρα, καθένας υπεύθυνος για ένα μέρος, και ότι η επίκλησή τους με τα ονόματά τους θεραπεύει την ασθένεια του μέρους. Δίνει μερικά από τα ονόματα σε ελληνική μορφή. Το βιβλίο του Κέλσου έχει χαθεί, όμως ο Ωριγένης παραθέτει το χωρίο στο όγδοο βιβλίο της απάντησής του, του «Κατά Κέλσου», που γράφτηκε τον τρίτο αιώνα. Για τον Κέλσο το ζητούμενο ήταν ότι ακόμη και το σώμα το διοικούσαν θεϊκές δυνάμεις που άξιζαν σεβασμό· για τον Ωριγένη ήταν απόδειξη ότι αυτές οι δυνάμεις ήταν δαίμονες που οι χριστιανοί δεν είχαν ανάγκη να τιμούν. Η αντιπαράθεση δείχνει ότι ως τα τέλη του δεύτερου αιώνα η ιατρική των δεκανών ήταν αρκετά γνωστή ώστε να χρησιμοποιείται ως παράδειγμα σε μια φιλοσοφική διαμάχη για τη θρησκεία.
Η Διαθήκη του Σολομώντα
Η πιο ζωντανή εμφάνιση των δεκανών ως φορέων ασθενειών βρίσκεται στη «Διαθήκη του Σολομώντα», ένα ελληνικό κείμενο αβέβαιης χρονολόγησης του οποίου η σωζόμενη μορφή είναι χριστιανική· οι μελετητές τοποθετούν τη σύνθεσή του οπουδήποτε ανάμεσα στον πρώτο και τον πέμπτο αιώνα μ.Χ. Αφηγείται πώς ο βασιλιάς Σολομών έλαβε από τον αρχάγγελο Μιχαήλ ένα δαχτυλίδι που του επέτρεπε να διατάζει τους δαίμονες, και πώς τους έβαλε να χτίσουν τον Ναό. Σε ένα μακρύ τμήμα τριάντα έξι πνεύματα παρουσιάζονται μαζί μπροστά του. Αυτοαποκαλούνται τα τριάντα έξι στοιχεία, οι «κοσμοκράτορες του σκότους του αιώνος τούτου», και το καθένα ταυτίζεται με έναν δεκανό του ζωδιακού, ξεκινώντας από τον πρώτο δεκανό του Κριού. Κάθε πνεύμα κατονομάζει την ασθένεια που προκαλεί, πονοκεφάλους, οφθαλμικές παθήσεις, πονόλαιμους, πόνους σε συγκεκριμένα όργανα, και έπειτα τη λέξη που το νικά, τις περισσότερες φορές το όνομα ενός αγγέλου και μερικές φορές μια γραπτή φράση που πρέπει να φοριέται ή να στερεωθεί στο σπίτι. Το πρώτο, για παράδειγμα, λέει ότι φέρνει πονοκεφάλους και αποσύρεται μόλις ακούσει μια προσταγή που απευθύνεται στον αρχάγγελο Μιχαήλ. Ο κατάλογος ακολουθεί σε γενικές γραμμές το σώμα προς τα κάτω, όπως και το ερμητικό βιβλίο.
Ο Θεσσαλός και τα φυτά των ζωδίων
Δίπλα στα κείμενα των δεκανών στέκεται μια συγγενής παράδοση αστρολογικής βοτανικής. Ένα ελληνικό έργο με τίτλο «Περί δυνάμεων των βοτανών», που αποδίδεται σε έναν γιατρό ονόματι Θεσσαλό και γράφτηκε πιθανότατα τον πρώτο αιώνα μ.Χ., ανοίγει με μια επιστολή στην οποία ο συγγραφέας αφηγείται πώς σπούδασε ιατρική στην Αλεξάνδρεια, ταξίδεψε στη Θήβα της Άνω Αιγύπτου και έπεισε έναν ιερέα να του οργανώσει ένα όραμα του Ασκληπιού. Ο θεός του αποκάλυψε τότε τα φυτά που ανήκουν σε καθένα από τα δώδεκα ζώδια και τους επτά πλανήτες, και τα φάρμακα που μπορούσαν να παρασκευαστούν από αυτά όταν συλλέγονταν την κατάλληλη στιγμή. Ο Θεσσαλός δουλεύει με ζώδια και πλανήτες, όχι με δεκανούς, όμως το σκηνικό είναι το ίδιο: η Αίγυπτος ως πατρίδα της κρυφής γνώσης, μια αποκάλυψη από έναν θεραπευτή θεό και φυτά των οποίων η δύναμη εξαρτάται από τα άστρα. Η Ιερή Βίβλος του Ερμή είναι η εκδοχή της ίδιας ιδέας με τους δεκανούς, με τριάντα έξι φυτά αντί για δώδεκα.
Ο Μεσαίωνας και μετά
Η ιατρική των δεκανών δεν πέρασε στο κυρίως ρεύμα της μεσαιωνικής ιατρικής. Η λατινική Ευρώπη κράτησε αντίθετα τη ζωδιακή μελοθεσία, γνωστότερη από τον ζωδιακό άνθρωπο των ημερολογίων και των ωρολογίων, μια μορφή με τα δώδεκα ζώδια τοποθετημένα πάνω στο σώμα της, την οποία συμβουλεύονταν οι γιατροί πριν από την αφαίμαξη. Μια λατινική συλλογή γνωστή ως «Liber Hermetis», που την εξέδωσε ο Βίλχελμ Γκούντελ το 1936, διασώζει ονόματα και καταλόγους δεκανών ανάμεσα σε πολύ άλλο ελληνιστικό υλικό, είχε όμως ελάχιστη πρακτική επίδραση. Οι εικόνες των δεκανών επέζησαν κυρίως στη μαγεία. Οι κατάλογοι εικόνων του Αμπού Μασάρ και οι συνταγές φυλαχτών του Picatrix, που μεταφράστηκε στα λατινικά τον δέκατο τρίτο αιώνα, μετέφεραν την ιδέα ότι μια εικόνα χαραγμένη την κατάλληλη ουράνια στιγμή μπορούσε να θεραπεύσει ή να προστατεύσει, και αναγεννησιακοί συγγραφείς όπως ο Αγρίππας την επανέλαβαν. Ως τότε ο δεσμός με συγκεκριμένα μέρη του σώματος είχε ως επί το πλείστον ξεθωριάσει, και οι δεκανοί χρησίμευαν ως γενικές δυνάμεις για φυλαχτά και όχι ως σύστημα διάγνωσης.
Πώς ανακτήθηκαν τα κείμενα
Το μεγαλύτερο μέρος αυτού του υλικού ήρθε ξανά στο φως ανάμεσα στη δεκαετία του 1890 και τη δεκαετία του 1950. Ο Φρέντερικ Κόνιμπερ δημοσίευσε μια αγγλική μετάφραση της «Διαθήκης του Σολομώντα» το 1898, και η κριτική έκδοση του Τσέστερ ΜακΚάουν το 1922 ξεκαθάρισε τα χειρόγραφά της. Η έκδοση της Ιερής Βίβλου του Ερμή από τον Ρυέλ κυκλοφόρησε το 1908. Το «Dekane und Dekansternbilder» του Βίλχελμ Γκούντελ, το 1936, συγκέντρωσε το αιγυπτιακό, το ελληνικό, το λατινικό και το αραβικό υλικό για τους δεκανούς. Ο Δομινικανός μελετητής Αντρέ-Ζαν Φεστιζιέρ πραγματεύτηκε την Ιερή Βίβλο και την επιστολή του Θεσσαλού στον πρώτο τόμο του «La Révélation d'Hermès Trismégiste» το 1944, εντάσσοντάς τες στην ευρύτερη ερμητική γραμματεία της ρωμαϊκής Αιγύπτου. Η εργασία του Μπόνερ για τους σφραγιδόλιθους το 1950 πρόσθεσε τα υλικά τεκμήρια. Μεταγενέστεροι ιστορικοί, όπως ο Γκαρθ Φάουντεν στο «The Egyptian Hermes» του 1986, διάβασαν αυτές τις πηγές ως προϊόντα μιας δίγλωσσης αιγυπτιακής ιερατικής κουλτούρας που προσάρμοζε τους παλιούς της θεούς στην ελληνική παιδεία.
Η ανάγνωση των πηγών σήμερα
Τα σωζόμενα κείμενα θέτουν προβλήματα που πρέπει να έχει κανείς υπόψη. Κανένα τους δεν μπορεί να χρονολογηθεί με βεβαιότητα, τα ερμητικά και τα σολομώντεια κείμενα αντιγράφονταν και αλλοιώνονταν επί αιώνες πριν από τα αρχαιότερα σωζόμενα χειρόγραφά τους, και τα ονόματα των δεκανών σε αυτά διαφέρουν τόσο πολύ ώστε δεν μπορούν να αντιστοιχιστούν με ακρίβεια με τους αιγυπτιακούς καταλόγους. Οι σφραγιδόλιθοι χρονολογούνται ευκολότερα από την τεχνοτροπία τους, όμως η ακριβής χρήση τους ανασυντίθεται από σύντομες επιγραφές και λίγες φιλολογικές αναφορές. Αυτό που μπορεί να ειπωθεί με βεβαιότητα είναι ότι, τους πρώτους αιώνες μ.Χ., ήταν αρκετά διαδεδομένη η πεποίθηση ότι οι τριάντα έξι δεκανοί κυβερνούσαν τα μέρη του σώματος, ότι εικόνες, λίθοι, φυτά και ονόματα μπορούσαν να δεσμεύσουν την επίδρασή τους, και ότι η πεποίθηση αυτή στηριζόταν στην αιγυπτιακή θεολογία όσο και στην ελληνική αστρολογία. Είναι ένα κεφάλαιο στην ιστορία του πώς κατανοούσαν οι άνθρωποι την αρρώστια, και τίποτα σε αυτό δεν πρέπει να εκληφθεί ως οδηγία για τη θεραπεία της.
Συχνές ερωτήσεις
Τι είναι η ιατρική των δεκανών;
Ένα σύστημα πεποιθήσεων της ελληνορωμαϊκής εποχής, με κέντρο την Αίγυπτο, που απέδιδε καθέναν από τους τριάντα έξι δεκανούς σε ένα μέρος του ανθρώπινου σώματος. Κάθε δεκανός θεωρούνταν ικανός να προκαλέσει ή να θεραπεύσει την αρρώστια στο μέρος του, και οι άνθρωποι αναζητούσαν προστασία μέσω χαραγμένων λίθων, φυτών και των ονομάτων των δυνάμεων που εμπλέκονταν. Είναι αντικείμενο ιστορικής μελέτης, όχι μορφή θεραπείας.
Τι είναι η Ιερή Βίβλος του Ερμή προς τον Ασκληπιό;
Μια σύντομη ελληνική ερμητική πραγματεία που απαριθμεί τους τριάντα έξι δεκανούς με τα ονόματά τους, τις εικόνες τους, τα μέρη του σώματος που κυβερνούν, και έναν λίθο και ένα φυτό για τον καθένα, μαζί με οδηγίες για την κατασκευή ενός προστατευτικού φυλαχτού. Η χρονολόγησή της είναι αβέβαιη, συνήθως τοποθετείται στους πρώτους αιώνες μ.Χ., και εκδόθηκε για πρώτη φορά από τον Σαρλ-Εμίλ Ρυέλ το 1908.
Τι είναι η μελοθεσία;
Η αρχαία διδασκαλία ότι τα μέρη του σώματος αντιστοιχούν σε μέρη του ουρανού. Στη ζωδιακή εκδοχή ο Κριός κυβερνά το κεφάλι και οι Ιχθύες τα πόδια· στην εκδοχή των δεκανών η ίδια σειρά προς τα κάτω χωρίζεται σε τριάντα έξι ζώνες. Στηρίζεται στην ιδέα ότι ο άνθρωπος είναι ένας μικρός κόσμος συνδεδεμένος με τον μεγάλο μέσω της συμπάθειας.
Τι είναι ο σφραγιδόλιθος του Χνούβιδος;
Ένας χαραγμένος λίθος της ρωμαϊκής εποχής που δείχνει ένα κουλουριασμένο φίδι με κεφάλι λιονταριού, συχνά στεφανωμένο με ακτίνες και με την επιγραφή Χνούβις ή Χνούμις. Το όνομα ανήκει σε έναν δεκανό και συνήθως παράγεται από τον αιγυπτιακό δεκανό Κένμετ. Οι αρχαίες μαρτυρίες και οι επιγραφές συνδέουν τους σφραγιδόλιθους με την προστασία του στομαχιού.
Τι είπε ο Γαληνός για τα φυλαχτά των δεκανών;
Στο έργο του για τα απλά φάρμακα ο Γαληνός σημειώνει ότι ένα βιβλίο που αποδιδόταν στον Νεχεψώ συνιστούσε έναν πράσινο ίασπι χαραγμένο με ακτινοβόλο φίδι, που φοριόταν πάνω στο στομάχι. Λέει ότι δοκίμασε ο ίδιος τέτοιους λίθους και τους βρήκε ωφέλιμους ακόμη και χωρίς τη χάραξη. Είναι σπάνια περίπτωση αρχαίου γιατρού που σχολιάζει από πείρα μια μαγική θεραπεία, και αντανακλά την αντίληψη της εποχής του, όχι σύγχρονα τεκμήρια.
Πώς εμφανίζονται οι δεκανοί στη Διαθήκη του Σολομώντα;
Ως τριάντα έξι πνεύματα που οδηγούνται μπροστά στον βασιλιά Σολομώντα, ο οποίος τα ελέγχει με ένα δαχτυλίδι που του έδωσε ο αρχάγγελος Μιχαήλ. Αυτοαποκαλούνται δεκανοί του ζωδιακού και κοσμοκράτορες του σκότους. Το καθένα κατονομάζει την ασθένεια που προκαλεί, αρχίζοντας από τους πονοκεφάλους και κατεβαίνοντας στο σώμα, και το αγγελικό όνομα ή τη γραπτή φράση που το διώχνει.
Πότε γράφτηκε η Διαθήκη του Σολομώντα;
Κανείς δεν το ξέρει με ακρίβεια. Οι μελετητές τοποθετούν τη σύνθεσή της οπουδήποτε από τον πρώτο ως τον πέμπτο αιώνα μ.Χ., και τα σωζόμενα ελληνικά χειρόγραφα είναι πολύ μεταγενέστερα και διαφέρουν μεταξύ τους. Η σημερινή της μορφή είναι χριστιανική, αν και αντλεί από ιουδαϊκούς θρύλους για την εξουσία του Σολομώντα πάνω στους δαίμονες και από αιγυπτιακές και ελληνικές ιδέες για τους δεκανούς.
Τι ανέφερε ο Κέλσος για τους δεκανούς;
Ο Κέλσος, φιλόσοφος του δεύτερου αιώνα, έγραψε ότι οι Αιγύπτιοι μοίραζαν το ανθρώπινο σώμα ανάμεσα σε τριάντα έξι δαίμονες ή θεούς του αέρα, καθένας υπεύθυνος για ένα μέρος, και ότι η επίκληση των ονομάτων τους θεράπευε την ασθένεια του μέρους. Το βιβλίο του έχει χαθεί, όμως ο Ωριγένης παρέθεσε το χωρίο στο «Κατά Κέλσου» για να υποστηρίξει ότι αυτές οι δυνάμεις ήταν δαίμονες.
Χρησιμοποιούσαν οι μεσαιωνικοί γιατροί τους δεκανούς;
Ελάχιστα. Η μεσαιωνική λατινική ιατρική κράτησε τη ζωδιακή μελοθεσία, που εικονίζεται στον γνωστό ζωδιακό άνθρωπο με τον οποίο επιλεγόταν ο χρόνος της αφαίμαξης, και όχι το σχήμα των δεκανών με τα τριάντα έξι μέρη. Οι εικόνες των δεκανών επέζησαν κυρίως στην αστρολογική μαγεία, μέσω του Αμπού Μασάρ, του Picatrix και μεταγενέστερων αναγεννησιακών συγγραφέων, όπου χρησίμευαν ως φυλαχτά χωρίς ακριβή αντιστοίχιση με τα όργανα.
Είναι η ιατρική των δεκανών έγκυρη θεραπεία;
Όχι. Είναι ένα ιστορικό σύστημα πεποιθήσεων, που μελετάται για όσα δείχνει σχετικά με την αρχαία θρησκεία, την αστρολογία και την ιατρική. Τίποτα σε αυτές τις πηγές δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για τη διάγνωση ή τη θεραπεία ασθενειών, και όποιος έχει ένα πρόβλημα υγείας πρέπει να απευθυνθεί σε έναν κατάλληλα καταρτισμένο επαγγελματία υγείας.
Τελευταίες Αναρτήσεις
Ανακαλύψτε την αρχαία σοφία των καρτών ταρώ και ξεκλειδώστε τα μυστήρια του πνευματικού σας ταξιδιού. Το ιστολόγιό μας είναι η πύλη σας για την κατανόηση του πλούσιου συμβολισμού, των νοημάτων και των πρακτικών εφαρμογών της ανάγνωσης ταρώ.