Kinh Dịch, dòng chảy biến dịch tại Việt Nam

Câu hỏi thường gặp

Kinh Dịch có nghĩa là gì?

'Kinh' có nghĩa là kinh sách hoặc trước tác kinh điển, còn 'Dịch' là âm Hán Việt của chữ 易 (yi) mang nghĩa sự biến đổi; vì vậy Kinh Dịch chính là bộ kinh về sự biến đổi. Chữ viết trong văn bản chữ Hán hoàn toàn giống nhau, chỉ khác ở cách phát âm Hán Việt.

Nguyễn Bỉnh Khiêm là ai?

Ông là một danh sĩ sống trong giai đoạn 1491–1585, thường gọi là Trạng Trình do từng đỗ Trạng nguyên. Ông làm quan trong một thời gian ngắn rồi cáo quan về ở ẩn dạy học suốt bốn mươi năm, trong khi tất cả các tập đoàn phong kiến phân tranh thời bấy giờ đều tìm đến xin mưu kế. Những vần thơ sấm truyền tụng mang tên ông thuộc hàng những trước tác được trích dẫn nhiều nhất trong văn hóa Việt Nam.

Sấm Trạng Trình có thực sự là những lời tiên tri đích thực không?

Các câu sấm theo truyền thống được quy cho Nguyễn Bỉnh Khiêm, dù kho tàng văn bản lưu truyền chắc chắn có sự bồi đắp của người đời sau. Lời thơ được viết bằng ngôn từ gợi mở đầy ẩn ý, chính vì vậy mỗi khi đất nước đứng trước bước ngoặt lịch sử lại xuất hiện những cách giải đọc mới. Tầm ảnh hưởng văn hóa của Sấm Trạng Trình vượt lên trên cả vấn đề khảo chứng tác quyền.

Vì sao lại có hình quẻ dịch trên quốc kỳ Việt Nam?

Năm 1945, chính thể Đế quốc Việt Nam đã ban hành lá quốc kỳ mang hình quẻ Ly gồm ba vạch nằm ngang với vạch giữa đứt đoạn trên nền vàng. Quẻ Ly tượng trưng cho hỏa, ánh sáng và phương Nam; việc chọn quẻ này nhằm khẳng định bản sắc dân tộc độc lập trong bối cảnh chủ quyền đang bị tranh chấp. Lá cờ ba sọc liền sau này của chính quyền miền Nam chính là hình thái phái sinh trực tiếp từ đó.

Đạo Cao Đài vận dụng Kinh Dịch như thế nào?

Đạo Cao Đài vận dụng Kinh Dịch trên phương diện cấu trúc tổ chức và kiến trúc. Tòa Thánh Tây Ninh được quy hoạch xoay quanh đồ hình Bát Quái, họa tiết quẻ dịch xuất hiện khắp các công trình và pháp khí tế tự, còn Kinh Dịch cung cấp khung vũ trụ luận nền tảng giúp tôn giáo này dung hợp các yếu tố giáo lý kế thừa từ Phật giáo, Đạo giáo, Nho giáo và Công giáo.

Việt Nam có truyền thống chú giải Kinh Dịch riêng không?

Có, dù truyền thống này phát triển bên trong hệ quy chiếu Nho học chứ không đối lập với nó. Lê Quý Đôn đã khảo cứu Kinh Dịch rất kỹ lưỡng vào thế kỷ mười tám, các tác phẩm chữ Nôm giúp mở rộng diện tiếp cận ra ngoài tầng lớp khoa bảng, và đến thế kỷ hai mươi, các học giả như Phan Bội Châu cùng Nguyễn Hiến Lê đã biên soạn những công trình khảo chú và bản dịch quy mô bằng tiếng Việt.

Chế độ khoa cử Nho học tại Việt Nam kéo dài bao lâu?

Từ năm 1075 đến năm 1919, trải dài hơn tám thế kỷ và là thời gian áp dụng lâu nhất của bất kỳ quốc gia nào ngoài Trung Hoa. Kinh Dịch luôn là một bộ phận trọng tâm trong chương trình cử nghiệp suốt giai đoạn này, điều giải thích vì sao các thuật ngữ Dịch học lại bám rễ sâu bền trong ngôn ngữ hành chính và học thuật Việt Nam.

Bói Kiều là gì?

Đây là tập tục bói toán dân gian của người Việt bằng cách mở ngẫu nhiên một trang trong Truyện Kiều (Đoạn trường tân thanh) và lấy hai câu thơ xuất hiện trước mắt để đoán định điều muốn hỏi. Dù dựa vào kiệt tác thi ca dân tộc thay vì quẻ dịch, hình thức này bắt nguồn từ cùng một thói quen chiêm nghiệm văn bản để thấu hiểu vận mệnh và hiện vẫn được thực hiện phổ biến, đặc biệt vào những ngày đầu xuân năm mới.

Phong thủy Việt Nam có giống với phong thủy Trung Hoa không?

Đây là hình thái bản địa của cùng một truyền thống, sử dụng các quẻ đơn và đồ hình Hậu Thiên Bát Quái để định vị và định hướng mồ mả, nhà ở cùng các công trình công cộng. Thuật này từng định hình việc dời đô về Thăng Long (Hà Nội ngày nay) và vẫn được tham vấn thường xuyên trong kiến trúc, xây dựng tại Việt Nam đương đại.

Nên bắt đầu tìm đọc Kinh Dịch bằng tiếng Việt từ đâu?

Bản dịch và khảo chú của học giả Nguyễn Hiến Lê là tác phẩm tiêu biểu chuẩn mực nhất và được đông đảo bạn đọc Việt Nam lựa chọn. Khảo luận của chí sĩ Phan Bội Châu mang giá trị lịch sử đặc biệt nhờ góc nhìn gắn liền với công cuộc chấn hưng dân tộc, còn các tác phẩm của cụ Nguyễn Duy Cần mở ra cánh cửa tiếp cận rộng lớn về thế giới quan và vũ trụ luận thâm sâu của bộ kinh.