Tibetan na astrolohiya

Ano ang Tibetan na astrolohiya

Ang Tibetan astrology ay isang malaking science of calculation, na kilala bilang tsi o pagkalkula. Kasama ng medisina, ito ay isa sa dalawang sinaunang agham (rig-pa) ng Tibet. Isang komplikadong sistema ito sa likod ng simpleng ibabaw. Kung saan humahanap ang Western astrology (Kanluraning astrolohiya) ng mga planeta sa mga constellation (konstelasyon) na nasa likod nila, sumusubaybay sa buwan at mga planeta ang Tibetan astrology at binabasa ang mga ito kasama ng animnapung taong siklo ng mga hayop at elemento, magic square ng siyam na numero, at kompas ng walong direksyon.

Hindi ito ginagamit pangunahin upang hulaan ang mga posibleng mangyari sa buhay. Itinuturo ng Budismo na ang karma o ang bunga ng sariling mga gawa sa nakaraan at kasalukuyan ng isang tao ang siyang nagpapasya kung paano tatakbo ang buhay, at walang kapalaran na nakasulat sa mga bituin. Sa halip ay ipinapakita ng astrolohiya kung paano pinanghahawakan ng mga elemento ng oras ang mga elemento ng tao. Binibigyang-babala nito ang mga tao sa mga hadlang na kanilang kahaharapin kaya naman nagagawa nila ang mga kinakailangang ritwal, nakakapili sila ng ligtas na petsa para sa pag-alis o pag-aasawa, at naisasagawa ang Tibetan na gamot batay sa kalendaryong astrolohiya.

Tatlong pinagmulan

Bon. Bago pa man dumating ang Budismo sa Tibet ay nagbabasa na ang mga tao nito ng mga omens (palatandaan), pinararangalan nila ang mga puwersa ng lupa, tubig, apoy at hangin, at nakikipag-ugnayan sa mga espiritu ng mga bundok, lawa at lupa. Inilalagay ng mga tekstong Bon ang oras at kalawakan sa ilalim ng pamamahala ng makapangyarihang mga diyos, at karamihan sa proteksiyong ritwal na nakakabit pa rin sa Tibetan astrology, tulad ng the thread-crosses (mga magkakrus na sinulid) at mga inaalay na tubos, ay nagmumula sa bahaging ito.

Tsina. Sinasabi sa tradisyon na dinala ng Chinese na prinsesang si Wencheng ang mga teksto ng astrolohiya at geomantic nang pakasalan niya si Haring Songtsen Gampo noong 641, at ginamit niya ang mga ito para itayo ang Jokhang temple sa Lhasa. Ang Tsinong pantas (sage) na si Kongtse, isang Tibetan figure na kumuha ng kanyang pangalan mula kay Confucius, ang naging patron ng panghuhula. Mula sa pangkat na ito nanggaling ang limang elemento, ang labindalawang hayop, ang walong trigram at ang siyam na parisukat na Lo Shu. Tinawag itong Black Astrology (Itim na Astrolohiya) ng mga Tibetan mula sa kanilang pangalan para sa Tsina na maitim na bansa dahil sa madilim na damit na isinusuot ng mga tao nito.

India. Ang pangalawang malaking alon ay dumating kasabay ng pagkalat ng Budismo noong ika-11 siglo, nang ang mga tagasalin ng Tibetan ay nakipagtulungan sa mga Indian na iskolar sa Kalachakra Tantra (ang Wheel of Time). Ang unang salin nito ni Gyijo Dawa Özer ay pinetsahan sa 1027, at sa taong iyon nagsimula ang unang Rabjung, ang animnapung-taong siklo na naging basehan ng pagbibilang ng mga Tibetan. Nagdala ang Kalachakra ng isang kumpletong astronomiya sa India, at tinawag itong White Astrology (Puting Astrolohiya) ng Tibet mula sa puting damit ng India.

Mula monasteryo hanggang estado

Sa paglipas ng mga sumunod na siglo, ginawang iisang sistema ng mga Tibetan na iskolar ang mga pinagmulan na ito. Sumulat ang mga Sakya master tungkol sa pagkalkula noong ika-12 at ika-13 siglo. Si Rangjung Dorje, ang Ikatlong Karmapa (1284–1339), ay sumulat ng isang kompendyum (compendium) ng astrolohiya kung saan itinatag ang paaralan ng Tsurphu. Sa ika-15 siglo ay binago nina Phugpa Lhundrub Gyatso at Khedrub Norsang Gyatso ang mga kalkulasyon ng Kalachakra, at ang kanilang paaralang Phugpa ang naging opisyal na kalendaryo ng gobyerno ng Dalai Lamas.

Naganap ang mapagpasyang hakbang (decisive step) sa ilalim ni Desi Sangye Gyatso (1653–1705), regent (tagapamahala) ng Ikalimang Dalai Lama. Isinaayos ng kanyang White Beryl ang astrolohiya, kalendaryo at geomancy, at ginawa rin ito ng Blue Beryl sa Four Tantras ng medisina. Mula noon, ang astrolohiya at medisina ay itinuro bilang magkatuwang na agham, at noong 1916 ay itinatag ng Ikalabintatlong Dalai Lama ang Men-Tsee-Khang sa Lhasa bilang isang institusyon para sa pareho. Muli itong itinatag sa pagkatapon (exile) sa Dharamsala noong 1961.

Kar-tsi at ang Wheel of Time

Itinuturo ng Kalachakra ang oras sa tatlong antas. Ang outer na Kalachakra o panlabas, ay ang kosmos: ang world system at ang mga dinaraanan ng araw, buwan at mga planeta, kung saan kinakalkula ang kalendaryo at ang mga eklipse. Ang inner na Kalachakra o panloob, ay ang katawan kung saan inuulit ng parehong mga siklo ang paggalaw ng hangin (rlung, Sanskrit prana) sa mga daanan at mga sentro ng mahinang (subtle) katawan. Ang alternative o panaghaliling Kalachakra ay ang landas sa pagsasanay, ang pagmumuni-muni at pag-aalis (deity yoga) na naglalayong palayain ang practitioner mula sa parehong mga siklo. Ang ideya na ang panlabas at panloob na oras ay tumatakbo sa iisang gulong ang siyang pundasyon ng Tibetan medical astrology.

Sinusubaybayan ng White Astrology ang limang aspeto (factors) ng Indian na almanac: araw ng linggo, lunar na araw, lunar mansion (isa sa 27 bahagi ng dinadaanan ng buwan na tinatawag na nakshatras), ang kumbinasyong tinatawag na yoga, at ang kalahating lunar na araw na tinatawag na karana kung saan may labing-isang uri. Pinag-uugnay ng isang mas maliit na sangay sa India (ang Yang-char na astrolohiya ng tumataas na mga patinig), ang patinig (vowel) ng Sanskrit sa mga elemento at hininga. Ginagamit ito para timbangin ang kasiglahan ng isang tao at para sa pagpili ng oras para gumawa ng matibay na desisyon.

Ang kalendaryo

Lunisolar ang Tibetan na kalendaryo. Sumusunod ang mga buwan nito sa posisyon ng buwan, ngunit dapat silang sumabay sa mga season (panahon), at inaayos ito ng Kalachakra: katumbas ng 67 lunar na buwan ang 65 solar na buwan. Isinasara ang gap o agwat sa pamamagitan ng pagdodoble sa buwan sa bawat humigit-kumulang 32.5 na buwan.

Ang pagbasa sa araw ay mas mahirap pa. Ang isang lunar na araw (tshe-zhag) ay ang oras kung kailan natatapos ang pagdaan ng buwan sa labindalawang antas (degrees) sa araw. Ito ay ika-30 (thirtieth) ng isang siklo, mula new moon patungong new moon. Dahil parehong nagbabago ang bilis ng paggalaw ng dalawang celestial body, maaaring tumakbo ang isang lunar na araw mula sa humigit-kumulang na 20 hanggang halos 27 oras. Ibinibigay ng kalendaryo ang numero ng lunar na araw na umiiral tuwing sumisikat ang araw sa bawat solar na araw, bandang 5 ng umaga. Ang isang maikling lunar na araw na magsisimula pagkatapos ng isang pagsikat ng araw at magtatapos bago ang susunod ay walang petsa, kaya ang numero ay nilalaktawan sa isang buwan. Ang isang mahabang araw na sumasaklaw sa dalawang pagsikat ng araw ay nagbibigay ng numero nito sa parehong araw, kaya nag-uulit ang buwan sa numero. Karaniwang mayroong dalawang ika-15, o walang ika-4 ang mga kalendaryong Tibetan.

Gumagamit ang mga paaralan ng Phugpa at Tsurphu ng bahagyang nagkakaibang the sun's mean position, kaya naman naiiba ang paglalagay nila ng kanilang nadobleng buwan. Nagkakasundo sila sa karamihan ng taon, pero paminsan-minsan ay hiwalay ang buwan ng kanilang Losar (Bagong Taon), kung saan din inililipat ang mga pagdiriwang, ritwal at mga petsa ng paggawa ng gamot. Bawat taon ay naglalathala ang mga astrologer ng isang almanac, ang lo-tho, na nagpapaliwanag araw-araw tungkol dito.

Nag-tsi at ang limang elemento

Kung saan sinasabi ng Puting Astrolohiya kung kailan, sinasabi ng Itim na Astrolohiya kung anong uri ng oras ito. Ang paraan ng pagpapagana nito (ang elemental astrology na Jung-tsi) ay nakasalalay sa limang elemento na kinuha mula sa Tsina: Wood, Fire, Earth, Iron at Water. Gumagamit ng salitang Iron ang Tibet para sa panangalang Metal ng Tsina. Hindi ito ang limang elemento sa Tibetan medicine (earth, water, fire, wind at space) na siyang naglalarawan sa komposisyon (make-up) ng bagay. Inilalarawan ng Jung-tsi ang mga kalidad (qualities) ng oras at ang pagtatagpo ng mga ito.

May dalawang siklong namamahala sa pagtatagpong ito. Sa siklo ng ina-anak ay nagbibigay ang bawat elemento sa isa't isa: nagpapakain ang Water sa Wood, nagpapakain ang Wood sa Fire, nagiging Earth ang abo ng Fire, nagdadala ang Earth ng Iron, at nag-iipon ang Iron ng Water. Sa siklo ng kaaway-kaibigan ay nilalabanan ng bawat elemento ang isa pa: pinapatay ng Water ang Fire, tinutunaw ng Fire ang Iron, pinuputol ng Iron ang Wood, inuubos ng Wood ang Earth, at dinadam-an ng Earth ang Water. Ang bawat paghusga ng Jung-tsi mula sa hinaharap sa isang taon hanggang sa posibleng makatuluyan ng magkasintahan ay nakabase lamang sa kung anong magkakarugtong na elemento ang magkatugma.

Sinasabi sa pambansang mito na may malaking ginintuang pawikang (tortoise) bumangon mula sa tubig, bitbit sa kanyang likuran ang kaalaman sa astrolohiya. Ang the chart painted on its belly is the Sipa Khorlo, (chart na nakapinta sa tiyan nito ay ang Sipa Khorlo), kung saan nasa nakapabilog ang labindalawang hayop, ang walong Parkha, at ang siyam na Mewa. Nakasabit ito bilang proteksyon sa mga pasukan (doorways) ng Tibet. Madali itong maipagkamali sa Bhavachakra o Wheel of Life, ngunit magkaiba ang kanilang pinagkukuhanan: ang the Wheel of Life (Gulong ng Buhay) ay nagmamapa ng karma at ang anim na kaharian (six realms) ng muling pagsilang, habang nagmamapa ng oras ang Sipa Khorlo.

Ang mga hayop at ang animnapung taon

Mouse (Daga), Ox (Baka), Tiger (Tigre), Hare (Liyebre), Dragon (Dragon), Snake (Ahas), Horse (Kabayo), Sheep (Tupa), Monkey (Unggoy), Bird (Ibon), Dog (Aso) at Pig (Baboy) ang labindalawang hayop. Nagdadala ang bawat isa ng kanyang sariling elemento, direksyon at kasarian. Nagsasama-sama sila sa limang elemento, na kinukuha nang dalawang beses (isang lalaki, sumunod ay isang babae), kung saan sila lumilikha ng animnapung ipinangalang taon tulad ng Fire-Horse o Wood-Snake. Ang pagkakapareho ng Tibetan na siklo sa China ay simula sa taon ng Fire-Hare o 1027 imbes na Wood-Mouse. Nagsimula noong 1987 ang ikalabing pitong Rabjung, at isang taon ng Fire-Horse naman ang 2026.

Ipinapakita ng mga araw ng linggo (weekdays) ang mga nakatalagang planeta katulad sa India, at iba-iba sa bawat hayop sa pagkapanganak ang araw nito: araw ng la at araw ng buhay na pabor sa kanila at isang araw ng balakid o sagabal (obstacle) na kontra sa kanila. Kinokonsulta ang mga ito ng mga astrologer tuwing pipili ng petsa.

Ang siyam na Mewa

Ang Mewa na nangangahulugang 'moles' o 'birthmarks' (nunal), ay ang numero isa hanggang siyam na nakaayos bilang the Lo Shu magic square, kung saan nakadagdag patungong 15 ang bawat row (hilera), column (haligi), at diagonal (dayagonal). Nakadikit din ang kulay, elemento at lugar nito sa kompas sa bawat isa.

Ang namumunong Mewa ng taon ay bumababa ng isa bawat taon, kaya ang buong pagbabalik sa parehong Mewa, elemento at hayop ay tumatagal ng 180 taon, tatlong Rabjung na kilala bilang nasa itaas, gitna at ibabang siklo. Ang Mewa ng taon ng kapanganakan ng isa ay ang natal na Mewa, at ang mga handbook ay nagbibigay sa bawat numero ng isang karakter: ang mga puti ay naka-link sa mga diyos at magandang kapalaran, ang itim na dalawa sa kahirapan sa unang bahagi ng buhay, ang dilaw na lima sa biglaang karamdaman at pagkalugi. Ang mga karagdagang Mewa ay hinango mula dito para sa life-force, katawan, kapangyarihan at kapalaran, at magkasama silang binabasa bilang mga palatandaan ng nakaraang karma at kasalukuyang mga tendensya.

Ang walong Parkha

Ang Parkha ay ang walong trigram ng I Ching, na binuo mula sa mga sirang at hindi sirang linya: Li, Khon, Dva, Khen, Kham, Gin, Zin at Zon. Inilalagay nila ang mga elemental na puwersa sa paligid ng kumpas at siyang batayan ng geomancy ng Tibet. Ang Parkha ng isang tao para sa isang taon ay matatagpuan sa pamamagitan ng pagbilang sa mga ito ayon sa edad, mula Li (clockwise para sa lalaki) at mula Kham (counter-clockwise para sa babae).

Mula sa Parkha ay may apat na maganda at apat na masamang direksyon para sa taon.

Ang limang life-force

Ang pinakanatatanging bahagi ng Tibetan na astrolohiya, at ang bahaging walang eksaktong katumbas sa India o Tsina, ay ang pagbabasa ng isang tao sa pamamagitan ng limang puwersa, kung saan ang bawat isa ay ipinapahayag bilang isang elemento.

• Srog, life-force: ang ugat ng pag-iral ng isang tao na ibinigay ng elemento ng hayop na kinakatawan niya mula noong pagkapanganak. Ang isang taong ipinanganak sa taon ng Kabayo ay may Fire na life-force.
• Lu, katawan: kalusugan at pisikal na paglaban, binabasa mula sa isang talahanayan na nagbibigay sa bawat isa sa animnapung taon ng sarili nitong elemento sa katawan at nakahiwalay sa naghaharing elemento ng taon.
• Wangthang, kapangyarihan: yaman, katayuan at kapasidad na makatapos ng mga gawain, ibinigay ng elemento sa taon ng kapanganakan. Nagbibigay ng Fire power ang taon ng Fire-Mouse.
• Lungta, wind-horse: suwerte at tagumpay, ang elementong hinahayaan na umayon ang mga bagay-bagay sa isang tao. Ang mga flag nito ay ang mga prayer flag na nakakabit sa mga daanan ng Himalaya.
• La, ang kaluluwa: isang pino (subtle) at proteksiyon na kakanyahan (essence) na maaaring humina o mawala. Ang elemento nito ay ang ina ng elemento ng life-force, kaya ang Fire life-force ng isang Kabayo ay may Wood la.

Paghahambingin ng astrologer ang bawat isa dito sa mga elemento ng kasalukuyang taon, buwan at araw. Kung saan ang elemento ng taon ay ang ina o kaibigan ng isang puwersa, ito ay sinusuportahan; kung saan ito ang kaaway, nahihirapan ang puwersa. Mabigat ang nasirang la dahil nakadepende rito ang life-force.

Para sa isang mahirap na taon, nag-aalok ang tradisyon ng mga remedyo sa halip na pagbibitiw: mga dasal, handog, pagtataas ng prayer flags, at ang Namkha, isang thread-cross na hinabi sa limang kulay ng mga elemento sa magkakrus na mga patpat at nakaayon sa mga elemento ng isang tao. Ang Namkha ay isang ritwal ng Bon na malawakang itinuro sa Kanluran ni Chögyal Namkhai Norbu, at binabasbasan ito ng isang guro bago gamitin.

Sowa Rigpa: astrolohiya at medisina

Tibetan medicine, Sowa Rigpa, o ang agham ng pagpapagaling, ay kung saan ginagawa ng astrolohiya ang pinakapraktikal na gawain nito. Nakuha ng root text nito, ang Four Tantras (Gyüshi), ang pinal nitong anyo noong ika-12 siglo at naiugnay ito sa manggagamot na si Yuthok Yönten Gönpo. Makikita ang teksto sa Tanadug, isang lungsod ng pagpapagaling kung saan ang Medicine Buddha ay nagtuturo sa isang pagtitipon ng mga matatalino. Inilatag ng unang libro ang kabuuan ng medisina bilang isang puno na may 3 ugat, 9 na puno, 47 sanga at 224 na dahon.

Sa medisinang ito, ang lahat ay binubuo ng limang elemento (lupa, tubig, apoy, hangin at kalawakan), at sa katawan ay lumalabas ang mga ito bilang tatlong nyepa, na kadalasang isinasalin bilang mga humour.

Ang kalusugan ay ang balanse ng tatlong humour sa pito na bahagi ng katawan at sa tatlong dumi (wastes). Ang bawat humour ay may limang uri. Halimbawa, ang hangin ay nahahati sa hiningang nagpapanatili ng buhay sa ulo; paitaas na hangin sa dibdib na nagbibigay ng pananalita; malaganap na hangin mula sa puso na nagpapagalaw sa mga limbs; apoy-kasamang hangin na nagpapanatili ng pantunaw na apoy; at pababang hangin na naglalabas ng dumi.

Medikal na astrolohiya

Dahil magkasamang umiikot ang inner at outer wheels ng oras (ang panloob at panlabas na gulong), bumababa at tumataas ang humours batay sa oras, panahon at kalangitan, at ganoon ang pagbasa rito ng isang amchi (Tibetan physician). Sa pulse diagnosis, nilalagay ng doktor ang tatlong daliri sa bawat pulso at sinusuri ang mga bahagi ng katawan (organs) sa bawat dulo ng daliri, at ang parehong pulso ay nangangahulugan ng iba't ibang bagay tuwing summer (tag-init) at tuwing winter (tag-lamig), dahil ang bawat season ay may kanya-kanyang normal na pulso. Nagbibigay din ang Four Tantras ng sampung natatanging oras para sa pag-inom ng gamot: bago, habang o pagkatapos kumain at sa pagitan ng pag-nguya depende sa karamdaman.

Ang pinaka-kapansin-pansing gamit ng astrolohiya sa medisina ay sa pag-track (pagsusuri) ng la. Inilalarawan ng mga teksto ang paglipat nito sa katawan sa buong lunar na buwan: nagsisimula ito sa paa tuwing new moon (sa kaliwa para sa lalaki, sa kanan para sa babae), umaakyat sa mga binti at trunk patungo sa tuktok ng ulo tuwing full moon, at muling bumababa pagsapit ng ika-30 araw. Hindi dapat kailanman inilalapat ang bloodletting at moxibustion sa lugar kung saan nagpapahinga ang la sa araw na iyon, dahil ang pananakit dito ay magpapahina sa life-force ng pasyente. Ang ilang lunar na araw ay karaniwang mas mabuti para sa pagsisimula ng paggamot kaysa sa iba; ang ika-8, ika-15 at ika-30 araw ay pinanghahawakang paborable para sa gawaing panrelihiyon.

Ang precious pills

Ang pag-uugnay (link) ay umaabot sa parmasya (pharmacy). Inuuri ng Tibetan na medisina ang mga substance nito sa anim na lasa, kung saan bawat isa ay binubuo ng dalawang elemento na ginagamit upang itaas o pakalmahin ang humours.

Ang mga pinahahalagahang formula ay ang rinchen rilbu, ang mga precious pill, na pinaghalong dosenang halaman, mineral at mga sangkap na metal. Marami ang naglalaman ng tsothel, isang prosesadong compound ng mercury kung saan kabilang ang paghahanda nito sa pinakamahaba at pinakabinabantayang mga pamamaraan sa tradisyon. Iniaatas ng tradisyon na parehong dapat gawin ang mga ito sa mga napiling petsa batay sa astrolohiya, kung saan tinitingnan ng mga manggagamot ang kanilang mga sarili bilang ang Medicine Buddha habang nagdarasal ng kanyang mantra ukol sa gawain. Para sa tradisyon, ang isang gamot na ginawa sa maling oras at walang mga ritwal ay walang kabuluhan.

Ang prinsipyong ito ay sumasabay ngayon sa modernong regulasyon. Lumipat sa factory standards (mga pamantayan ng pabrika) sa paggawa ang mga malalaking producer sa Tsina at sa exile, na nangangailangan ng buong-taong produksyon at pare-parehong batch, kaya nangatwiran ang maraming tradisyonal na manggagamot na binabago ng pag-alis sa astrological calendar (astrolihikal na kalendaryo) at ng the empowerments ang mismong layunin ng gamot. Nananatili namang nahahati ang opinyon ng siyensya hinggil sa kaligtasan ng mga paghahanda ng mercury.

Pagbabasa nito sa kasalukuyan

Ginagamit pa rin hanggang ngayon ang Tibetan astrology: bawat taon ay naglalathala ng almanac, kinokonsulta ng mga pamilya ang mga astrologer tungkol sa mga panganganak, kasal, pagtatayo ng gusali at mga libing, at patuloy pa ring nagsasanay ng mga astrologer ang Men-Tsee-Khang kasama ng mga doktor. Sa isang mambabasa na dumating dito mula sa Western astrology (Kanluraning astrolohiya), ang kapansin-pansin ay kung paano ito nagtatanong. Hindi nito tinatanong kung anong sign ang isang tao. Tinatanong nito kung paano natutugunan ng mga elemento ng isang tao ang mga elemento ng oras, at kung ano ang maaaring gawin para balansehin ang mga ito.

Inilalahad ang Tibetan na medisina at astrolohiya rito bilang kultural at historikal na tradisyon. Hindi sila pamalit sa propesyonal na payo, diagnosis o panggagamot, at ang mga tradisyonal na paghahanda, lalo na ang mga naglalaman ng bakal, ay hindi kailanman dapat inumin kung walang kwalipikadong pangangasiwa.