Tibet astrolojisi

Tibet astrolojisi nedir

Tibetliler bu disipline tsi veya hesaplama bilimi anlamına gelen tsi-rig adını verirler ve bunu salt bir kehanet aracından ziyade evrensel döngülerin, karmik koşulların ve insan varoluşunun bilimi olarak tanımlarlar. Bir doğum haritası, bireyin geçmiş yaşamlardan getirdiği karmik eğilimlerin, karşı karşıya olduğu zayıflıkların ve bu yaşamdaki potansiyellerinin haritasıdır. Yorumcunun amacı geleceği katı biçimde haber vermek değil; hangi göksel ve elementel kuvvetlerin etkin olduğunu saptayarak olası engelleri aşmak için hangi ritüellerin, dini pratiklerin veya tıbbi önlemlerin alınması gerektiğini göstermektir.

Bu gelenek devasa bir sentezdir ve bu niteliğini gururla, açıkça dile getirir. Tibetli astrologlar sistemlerini iki büyük kola ayırırlar: Hindistan'dan gelen ve takvimin astronomik hesaplamalarını yöneten Kar-tsi, yani Beyaz Astroloji; Çin'den gelen ve elementlerin, hayvanların, doğum lekelerinin niteliksel etkilerini yöneten Nag-tsi, yani Siyah Astroloji. Bu iki ana gövdenin ardında ise Tibet'in kadim Bön inancının doğa güçleri ve koruyucu ruhları yer alır.

Üç temel kaynak

Bön. Budizm Tibet platosuna ulaşmadan çok önce bu dağlık coğrafyanın insanları doğa alametlerini okuyor, dağların, göllerin ve yeraltının yerel güçlerine saygı gösteriyor ve insan ile toprak arasındaki görünmez bağları kolluyorlardı. Bön geleneği, astrolojik sağaltımlarda kullanılan iplik haçlarını (namkha), koruyucu ruh (la) fikrini ve insanın canlılık enerjisini çalan veya koruyan doğa güçleri inancını bu senteze kazandırdı.

Çin. Geleneksel kabule göre Çinli prenses Wencheng, yedinci yüzyılda Tibet kralı Songtsen Gampo ile evlenmek üzere Lhasa'ya geldiğinde yanında astroloji, tıp ve kehanet metinleri getirdi. On iki zodyak hayvanı, Beş Evre (Ağaç, Ateş, Toprak, Demir, Su), Luo Shu karesinin dokuz Mewa'sı ve I Ching'in sekiz Parkha'sı bu aktarımla Tibet dağlarına taşındı. Tibetliler bu unsurları kendi Budist felsefelerine uyarladılar; Çin'in Metal elementini Demir olarak adlandırdılar ve tüm sistemi şefkatin ve bilgeliğin bodhisattvası Manjushri'nin kutsal vizyonuna bağladılar.

Hindistan. İkinci büyük dalga, on birinci yüzyılda Budizmin Tibet'teki ikinci yayılış dönemiyle birlikte geldi. 1027 yılında Hindistan'dan tercüme edilen Kalachakra Tantra (Zaman Çarkı), Tibet'e eksiksiz ve son derece gelişmiş bir astronomi ve takvim sistemi sundu. Bu metin, gezegenlerin boylamlarını hesaplama yöntemlerini, tutulma döngülerini, ayın ve güneşin hareketlerini ve altmış yıllık görkemli Rabjung zaman döngüsünü getirdi.

Manastırdan devlet kurumuna

Sonraki yüzyıllar boyunca Tibetli bilginler bu farklı coğrafyalardan gelen mirasları tek bir uyumlu sistemde birleştirmek için çalıştılar. Sakya, Kagyu ve Gelug manastırları kendi astronomi ve astroloji geleneklerini geliştirdiler. On dördüncü ve on beşinci yüzyıllarda iki ana ekol şekillendi: 3. Karmapa Rangjung Dorje tarafından kurulan Tsurphu ekolü ile Phugpa Lhundrub Gyatso tarafından geliştirilen Phugpa ekolü. Her iki ekol de Kalachakra'ya dayanmakla birlikte gezegen hesaplamalarında ve güneşin ortalama boylamında küçük matematiksel farklar benimsemişti.

Belirleyici kurumsallaşma adımı, Beşinci Dalay Lama'nın naibi Desi Sangye Gyatso (1653–1705) döneminde atıldı. Sangye Gyatso, Beyaz Astroloji üzerine Vaidurya Karpo (Beyaz Beril) adlı anıtsal ansiklopediyi ve tıp üzerine Vaidurya Ngonpo (Mavi Beril) adlı şaheseri kaleme aldı. 1916 yılında On Üçüncü Dalay Lama tarafından Lhasa'da kurulan Men-Tsee-Khang (Tıp ve Astroloji Enstitüsü), bu mirası tek bir çatı altında birleştirdi ve astroloji hekim yetiştirmenin zorunlu bir parçası haline geldi.

Kar-tsi ve Zaman Çarkı

Kalachakra Tantra, zamanı ve varoluşu iç içe geçmiş üç düzeyde öğretir. Dış Kalachakra kozmostur: gezegenlerin, takımyıldızların, mevsimlerin ve döngüsel evrenin hareketidir. İç Kalachakra insan bedenidir: soluk alıp verme döngüleri, süptil enerji kanalları (tsa), rüzgârlar (rlung) ve yaşam damlalarıdır (thigle). Alternatif (veya gizli) Kalachakra ise meditasyon uygulaması, mandala inisiyasyonları ve bilincin bu döngüsel zamandan kurtularak aydınlanmaya ulaşmasıdır. İnsan bedeni ile kozmos birbirini birebir yansıttığından, gökyüzündeki bir hareket doğrudan bedenin enerjisinde yankı bulur.

Beyaz Astroloji (Kar-tsi), Hint panchangam'ının beş faktörünü takip eder: haftanın günü (za), ay konağı (skar-ma), ay günü (tshe-tshes), güneş ve ay boylamlarının bileşimi olan yoga (sbyor-ba) ve günün parçası olan karana (byed-pa). Bu beş unsur gökyüzünün anlık haritasını çıkarır; tutulmaların tam dakikasını hesaplar ve dini törenler ile tıbbi uygulamalar için en doğru zamanı gösterir.

Ay-güneş takvimi

Tibet takvimi ay-güneş (lunisolar) döngüsüne dayanır. Aylar yeniaydan yeniaya Ay'ın hareketini izler; ancak mevsimlerle ve güneş yılıyla senkronize kalabilmek için belirli aralıklarla düzeltmeler yapılması zorunludur.

Gün hesabı çok daha hassastır. Bir ay günü (tshe-zhag), Ay'ın Güneş'ten tam 12 boylam derecesi uzaklaşması için geçen süredir. Ay'ın ve Güneş'in hızları sürekli değiştiğinden, bir ay günü 24 saatten daha kısa veya daha uzun sürebilir. Bir ay günü güneşin doğuşuna denk gelmeden başlayıp biterse o gün takvimden atlanır (chad); eğer bir ay günü iki güneş doğuşunu birden kapsarsa o gün takvimde yinelenir (lhag). Bu nedenle Tibet takviminde bir ayın sekizinci günü iki kez gelebilir ya da dokuzuncu gün hiç yaşanmadan sekizden doğrudan ona geçilebilir.

Phugpa ve Tsurphu ekolleri Güneş'in ortalama boylamı için biraz farklı sabitler kullanırlar. Bu durum çoğu zaman küçük gün kaymalarına, nadiren de olsa Tibet yeni yılı olan Losar'ın iki ekol tarafından bir tam ay arayla kutlanmasına yol açar. Her iki ekol de kendi matematiksel gerekçelerine sahiptir ve bu farklılık gelenek içinde kabul görmüş bir zenginliktir.

Nag-tsi ve beş element

Beyaz Astroloji zamanın ne zaman olduğunu hesaplarken, Siyah Astroloji (Nag-tsi) zamanın ne tür bir nitelik taşıdığını açıklar. Çin kökenli bu sistem, beş elementin doğasını inceler: Ağaç, Ateş, Toprak, Demir ve Su. Bu elementler fiziksel maddelerden ziyade evrensel enerjinin dönüşüm evreleridir.

Bu elementlerin karşılaşmalarını iki temel döngü yönetir. Anne-oğul döngüsünde her element bir sonrakini doğurur ve besler: Ağaç Ateşi, Ateş Toprağı, Toprak Demiri, Demir Suyu ve Su Ağacı doğurur. Bu ilişki dostça, koruyucu ve besleyicidir. Düşman (veya denetim) döngüsünde ise her element bir diğerini tüketir veya bastırır: Demir Ağacı keser, Ağaç Toprağı tüketir, Toprak Suyu tutar veya bulandırır, Su Ateşi söndürür ve Ateş Demiri eritir. Haritada bu iki ilişkinin dengesi araştırılır.

Kurucu mit, kozmik Manjushri'nin ilksel okyanustan yükselen dev altın bir kaplumbağayı şefkat okuyla vurduğunu anlatır. Kaplumbağa sırtüstü döner ve karnında evrenin tüm işaretleri belirir. Başından çıkan ateş güneyi, kuyruğundan akan su kuzeyi, ayaklarındaki ağaç doğuyu ve demir batıyı simgeler. Göbeğinin tam merkezinde ise dokuz renkli Mewa ve sekiz Parkha yer alır. Bu amblem, Tibet'te evlerin girişine asılan koruyucu Sipa Khorlo çizimlerinin temelini oluşturur.

Hayvanlar ve altmış yıllık döngü

On iki zodyak hayvanı sırasıyla Fare, Öküz, Kaplan, Tavşan, Ejderha, Yılan, At, Koyun, Maymun, Kuş, Köpek ve Domuzdur. Bu on iki hayvan, dişi ve erkek kutuplara ayrılmış beş elementle birleşerek 60 yıllık bir büyük döngü (Rabjung) meydana getirir. İlk Rabjung döngüsü M.S. 1027 yılında Ateş-Tavşan yılı ile başlamıştır. Örneğin 2026 yılı bir Ateş-At yılıdır.

Haftanın günleri, tıpkı Hindistan'da olduğu gibi gezegen yöneticileri taşır; her zodyak hayvanının ise kendine ait bir 'yaşam günü' ve kaçınılması gereken bir 'ölümcül günü' vardır; önemli kararlar ve ameliyatlar bu günlere göre ayarlanır.

Dokuz Mewa

Mewa kelimesi kelime anlamıyla 'ben' veya 'doğum lekesi' anlamına gelir; Luo Shu sihirli karesi üzerine yerleştirilmiş birden dokuza kadar olan sayılardır. Her sayı bir renk, bir element ve bir yönle ilişkilendirilmiştir.

Yılın yönetici Mewa'sı her yıl bir basamak geriye doğru adımlar; bu nedenle aynı doğum Mewa'sının geri dönüşü dokuz yıllık bir döngüde gerçekleşir. Bir kişinin doğum Mewa'sı, onun geçmiş yaşam karmasını, bedenindeki zayıf noktaları ve bu yaşamda karşılaşacağı ruhsal dersleri gösterir. 1, 6 ve 8 Beyaz Mewa'lar genel olarak olumlu kabul edilirken; 2 Siyah ve 5 Sarı Mewa'lar daha ağır karmik engellerle ve arınma gereksinimiyle ilişkilendirilir.

Sekiz Parkha

Parkha'lar, I Ching'in kesikli ve kesiksiz çizgilerden oluşan sekiz trigramıdır (Ba Gua). Tibet geleneğinde bunlar Li (Ateş), Khon (Toprak), Dwa (Demir), Khen (Gök), Kham (Su), Gin (Dağ), Zin (Ağaç) ve Zön (Rüzgâr) olarak adlandırılır. Her bireyin yaşı bu sekiz trigram üzerinden döner; erkekler saat yönünde Li'den, kadınlar ise saat yönünün tersine Khon'dan sayıma başlar.

Parkha sisteminden, her yıl için dört olumlu ve dört olumsuz yön kalıbı ortaya çıkar.

Beş yaşam gücü

Tibet astrolojisinin en ayırt edici ve başka hiçbir gelenekte tam birebir karşılığı bulunmayan yönü, her insanın varlığını beş kişisel yaşam gücü üzerinden çözümlemesidir.

• Srog, yaşam gücü: varoluşun köküdür; doğum hayvanının elementi tarafından belirlenir. Örneğin bir At yılında doğan kişinin yaşam gücü Ateştir.
• Lu, beden: fiziksel sağlık ve bağışıklık direncidir; altmış yılın her birine ayrı bir beden elementi atayan özel bir tablodan okunur.
• Wangthang, güç: servet, sosyal itibar ve hedeflere ulaşma kapasitesidir; doğum yılının yönetici elementi tarafından verilir. Örneğin Ateş-Fare yılı Ateş gücü verir.
• Lungta, rüzgâr atı: şans, itibar ve başarı enerjisidir; işlerin yolunda gitmesini sağlar. Rüzgâr atının bayrakları Himalaya geçitlerine asılan renkli dua bayraklarıdır.
• La, koruyucu ruh: zayıflayabilen veya bedenden ayrılabilen süptil, koruyucu bir özdür. Elementi yaşam gücü elementinin annesidir; dolayısıyla Ateş yaşam gücüne sahip bir At'ın la elementi Ağaçtır.

Astrolog, bu beş kişisel gücün her birini bulunulan yılın, ayın ve günün elementleriyle karşılaştırır. Anne-oğul ilişkisi güçlerin desteklendiğini gösterirken, düşman ilişkisi o alanda bir kriz, hastalık veya maddi kayıp tehlikesine işaret eder.

Zorlu bir yıl veya element çatışması belirdiğinde, gelenek teslimiyet yerine somut sağaltım ve telafi yolları önerir: dualar okunur, koruyucu tanrılara adaklar sunulur, hayat kurtarma ritüelleri (tserthar) yapılır ve eksik elementleri dengelemek için iplik haçları (namkha) dokunur.

Sowa Rigpa: astroloji ve tıp

Tibet tıbbı, yani şifa bilimi anlamına gelen Sowa Rigpa, astrolojinin en somut ve pratik uygulama alanıdır. Tibet'te bir hekimin astroloji bilmeden, bir astroloğun da temel tıp ilkelerini anlamadan mesleğini icra etmesi düşünülemez. Dört Tıp Tantrası (Gyud Zhi), her iki disiplini insanın sağlığını korumak için el ele veren iki kardeş bilim olarak tanımlar.

Bu tıp anlayışında evrendeki ve bedendeki her şey beş elementten (toprak, su, ateş, rüzgâr ve boşluk) meydana gelir; bu elementler bedende üç temel salgı veya enerjiye (nyepa sum) dönüşür.

Sağlık, bu üç temel salgının yedi bedensel bileşen (besin özü, kan, kas, yağ, kemik, ilik ve üreme sıvısı) ve üç atık (idrar, dışkı ve ter) ile kusursuz dengesidir. Bu denge bozulduğunda hastalık ortaya çıkar.

Tıbbi astrolojik uygulama

Zamanın iç ve dış çarkları birlikte döndüğünden, üç salgı mevsimlere, günün saatlerine ve Ay'ın evrelerine göre yükselir ve alçalır. Örneğin Rlung (rüzgâr) yaz sonunda, akşam saatlerinde ve yaşlılıkta yükselir; Tripa (safra) sonbaharda, gün ortasında ve gençlikte doruğa çıkar; Beken (balgam) ise ilkbaharda, sabahın erken saatlerinde ve çocuklukta baskındır. Bir hekim, tedaviyi uygulayacağı saati ve mevsimi bu döngülere göre planlar.

Astrolojinin tıptaki en çarpıcı kullanımı ise koruyucu ruh özünün (la) beden içindeki hareketinin izlenmesidir. La enerjisi, otuz günlük ay ayı boyunca bedende belirli bir rotada dolaşır: yeniayda sol ayağın başparmağından (erkeklerde) başlar, her gün bir uzva geçerek dolunayda başın tepesine (fontanelle) ulaşır ve ay küçüldükçe bedenin sağ tarafından aşağı iner. Geleneksel bir hekim, la enerjisinin o gün bulunduğu vücut bölgesine asla neşter vurmaz, dağlama (yakı) yapmaz veya kan alma tedavisi uygulamaz; aksi takdirde hastanın yaşamsal enerjisinin kaçacağına veya kalıcı hasar göreceğine inanılır.

Değerli haplar

Bu derin bağ eczacılık alanına da uzanır. Tibet tıbbı şifalı bitkileri ve mineralleri altı temel tat üzerinden sınıflandırır; her tat belirli element kombinasyonlarından doğar ve bedendeki salgıları doğrudan etkiler.

Geleneksel Tibet tıbbının en saygın ve karmaşık ilaçları, 'değerli haplar' olarak bilinen rinchen rilbu'dur. Arındırılmış cıva, altın, gümüş, mercan, inci ve onlarca şifalı bitkinin birleşimiyle hazırlanan bu haplar, sadece belirli astrolojik kavuşumlarda, özellikle dolunay günlerinde ve rahiplerin aralıksız mantra okumaları eşliğinde yoğrulur ve dövülür. Göksel enerjinin doğru zamanda ilacın içine hapsedildiğine inanılır.

Bu kadim ilkeler günümüzde modern sağlık düzenlemeleriyle karşı karşıyadır. Çin'deki ve Hindistan'daki büyük ölçekli Men-Tsee-Khang laboratuvarları, geleneksel formülleri modern iyi üretim uygulamaları (GMP), ağır metal güvenlik testleri ve farmakolojik analizlerle uyumlu hale getirerek üretmektedir.

Günümüzde Tibet astrolojisini okumak

Tibet astrolojisi bugün de canlılığını korumaktadır: yıllık resmi almanak (lo-tho) her yıl düzenli olarak yayımlanır, aileler doğan çocukları için doğum haritası (tse-rab) çıkartır, evlilikler öncesinde uyum analizleri yapılır ve önemli ameliyatların tarihleri takvim uzmanlarına danışılarak belirlenir. Bu gelenek, insanı doğadan ve gökyüzünden yalıtılmış bağımsız bir varlık olarak değil, evrenin döngüsel ritimleriyle nefes alıp veren bir bütünün parçası olarak görür.

Tibet tıbbı ve astrolojisi burada kültürel, felsefi ve tarihi bir miras olarak incelenmektedir. Bu kadim gelenek insan bilinci ile kozmos arasındaki derin ilişkiyi kavramak için eşsiz bir bakış açısı sunmakla birlikte, ciddi sağlık sorunlarında asla modern teşhis ve tıbbi tedavinin yerine geçmemelidir.