Węgiel, szkła i materiały organiczne

Co spaja tę rodzinę

W ścisłym ujęciu mineralogicznym minerał to naturalnie występujące ciało stałe o pochodzeniu nieorganicznym, określonym składzie chemicznym i uporządkowanej strukturze krystalicznej. Większość okazów z tej rodziny nie spełnia co najmniej jednego z tych warunków.

Obsydian i moldawit to szkła naturalne, które stygły zbyt gwałtownie, by ich atomy zdołały ułożyć się w sieć krystaliczną. Opal składa się ze ściśle upakowanych kuleczek krzemionki z uwięzioną między nimi wodą; ich układ jest na tyle regularny, by rozszczepiać światło, lecz nie tworzy kryształu. Bursztyn to skamieniała żywica drzewna, czyli polimer organiczny. Gagat to skamieniałe drewno. Perła z kolei składa się z płytek aragonitu odkładanych przez mięczaka w spoiwie organicznym.

Diament i szungit są zbudowane z węgla i oba są autentycznymi minerałami lub skałami mineralnymi, lecz zajmują skrajnie odmienne bieguny: diament to węgiel o sztywnej sieci czworościennej i twardości 10, natomiast szungit to bogata w węgiel skała zawierająca fullereny, w swojej najwyższej odmianie miękka, czarna i przewodząca prąd.

Rozpiętość twardości na tej stronie sięga od perły o twardości 2,5 do diamentu o twardości 10. To najszerszy zakres w całym katalogu, dlatego zasad pielęgnacji nie sposób uogólnić.

Jak powstają

Diament powstaje na głębokości stu pięćdziesięciu kilometrów lub większej i jest wynoszony ku powierzchni w kominach kimberlitowych podczas gwałtownych erupcji wulkanicznych. Większość diamentów liczy od jednego do trzech miliardów lat.

Obsydian tworzy się wszędzie tam, gdzie bogata w krzemionkę lawa stygnie błyskawicznie. W starożytności surowiec z konkretnych potoków lawowych przewożono na odległość setek kilometrów w basenie Morza Śródziemnego, w Anatolii i Mezoameryce; badania geochemiczne pozwalają dziś archeologom przypisać pojedyncze artefakty do ich macierzystych złóż.

Moldawit powstał około piętnaście milionów lat temu, gdy meteoryt uderzył w obszar dzisiejszej Bawarii, wyrzucając stopioną materię na odległość setek kilometrów na teren Czech, gdzie opadła w postaci zielonego szkła.

Opal powstaje z wód gruntowych bogatych w krzemionkę w rejonach suchych, przede wszystkim w Australii oraz Etiopii.

Bursztyn pochodzi ze złóż bałtyckich, dominikańskich i birmańskich, a jego wiek waha się od około dwudziestu do ponad dziewięćdziesięciu milionów lat.

Szungit wydobywa się tylko w jednym rejonie Karelii w Rosji, a jego wiek szacuje się na około dwa miliardy lat.

Kamienie z tej rodziny

• Diament (C, Mohs 10). Czysty węgiel, najtwardsza naturalna substancja i kamień, którego współczesne znaczenie kulturowe zostało ukształtowane przez kampanię reklamową z 1947 roku. Jego łańcuch dostaw wymaga szczególnej uwagi kupującego.
• Szungit (węgiel do 98%, Mohs 3.5). Skała węglowa z Karelii zawierająca fullereny, o rzetelnie udokumentowanym zastosowaniu w filtracji wody oraz całym szeregu niepotwierdzonych naukowo tez dotyczących ochrony przed promieniowaniem.
• Obsydian (szkło wulkaniczne, Mohs 5.5). Nie minerał, lecz szkło naturalne, które ostygło zbyt szybko, by wykrystalizować. Kapłani azteccy wróżyli z jego polerowanych zwierciadeł, a jego krawędź po rozłupaniu bywa ostrzejsza niż skalpel chirurgiczny.
• Moldawit (szkło tektytowe, Mohs 5.5). Naturalne szkło wyrzucone po uderzeniu meteorytu w Bawarii piętnaście milionów lat temu, występujące wyłącznie w Czechach. Rzadkie, kosztowne i podrabiane na skalę przemysłową.
• Opal (uwodniona krzemionka, Mohs 5.5). Nie kryształ, lecz uporządkowane kuleczki krzemionki rozszczepiające światło na barwne refleksy. W XIX wieku uznany za przynoszący pecha z powodu powieści Waltera Scotta, co stanowi najlepszą przestrogę w historii wierzeń o kamieniach.
• Bursztyn (kopalna żywica drzewna, Mohs 2.5). Skamieniała żywica sprzed trzydziestu do dziewięćdziesięciu milionów lat, która po potarciu gromadzi ładunek elektrostatyczny. To od jej greckiej nazwy, elektron, pochodzi słowo elektryczność.
• Gagat (skamieniałe drewno, Mohs 3). Kopalne drewno, lekkie i ciepłe w dotyku, obrabiane w Whitby od epoki brązu, z którego wiktoriańska etykieta żałobna uczyniła potężny przemysł.
• Perła (aragonit i konchiolina, Mohs 2.5). Jedyny kamień szlachetny wytwarzany przez żywe zwierzę i jedyny, który nie wymaga szlifowania. Kamień urodzinowy czerwca, niszczony przez perfumy, ocet i upływ czasu.

Nazwy handlowe i naśladownictwa

Niemal każdy okaz w tej rodzinie boryka się z problemem zamienników i imitacji.

Kopal to młoda żywica sprzedawana jako bursztyn; w przeciwieństwie do prawdziwego bursztynu mięknie pod wpływem kropli acetonu. Powszechne są również imitacje z plastiku i szkła; autentyczny bursztyn unosi się na powierzchni nasyconego roztworu soli i łatwo elektryzuje się przez potarcie.

Opal syntetyczny wytwarza się od lat 70. XX wieku; pod powiększeniem ujawnia on charakterystyczną strukturę kolumnową lub przypominającą skórę jaszczurki. Dublety i tryplety to cienkie płytki opalu naklejone na ciemne podłoże (i niekiedy przykryte przezroczystym czepkiem), co jest w pełni dopuszczalne, o ile zostało otwarcie ujawnione kupującemu.

Moldawit podrabia się na skalę przemysłową ze zwykłego zielonego szkła butelkowego. Autentyczny okaz wyróżnia się głęboko rzeźbioną, pomarszczoną fakturą, której odlewy nie są w stanie wiernie odtworzyć. Gwałtowny wzrost cen prawdziwego moldawitu sprawił, że rynek zalała bezprecedensowa fala falsyfikatów.

Gagat bywa naśladowany przez wulkanit, plastik oraz czarne szkło. Szungit zastępuje się pospolitym łupkiem ilastym; autentyczny szungit szlachetny (elitarny) wykazuje wyraźne przewodnictwo elektryczne.

Diament ma swoje imitacje w postaci cyrkonii i moissanitu, a także diament hodowany laboratoryjnie, który pod względem chemicznym i fizycznym jest prawdziwym diamentem i jako taki powinien być sprzedawany.

Pielęgnacja wynikająca ze struktury

Żadna pojedyncza reguła nie obejmuje całej tej rodziny, dlatego należy kierować się właściwościami konkretnego okazu, a nie ogólną stroną katalogu.

Diament zniesie niemal wszystko poza bezpośrednim uderzeniem młotkiem w płaszczyznę łupliwości i może być czyszczony parą wodną.

Obsydian to szkło o twardości 5,5, które łatwo wyszczerbia się na krawędziach; odłupki są wyjątkowo ostre, dlatego formowane narzędzia i groty wymagają ostrożnego traktowania.

Opal zawiera w swojej strukturze wodę i może pokryć się siatką spękań w wyniku przesuszenia lub szoku termicznego, a dubletów i trypletów nie wolno zanurzać w wodzie.

Bursztyn o twardości 2,5 łatwo ulega zarysowaniom, rozpuszcza się w rozpuszczalnikach, w tym w alkoholu i perfumach, a z biegiem dziesięcioleci stopniowo ciemnieje.

Gagat jest lekki, miękki i podatny na odpryski.

Perła to najbardziej delikatny obiekt w tym zestawieniu: perfumy, lakier do włosów, ocet oraz pot bezpowrotnie trawią jej powierzchnię. Powinna być zakładana na samym końcu, zdejmowana jako pierwsza i przecierana miękką ściereczką po każdym noszeniu.