Bursztyn

Czym jest w rzeczywistości

Organiczny polimer, skamieniała żywica drzewna o budowie amorficznej, twardości od 2 do 2,5 w skali Mohsa i gęstości na tyle małej, że unosi się na powierzchni stężonej solanki.

Bursztyn to nie sok drzewny. Sok to wodnisty płyn odżywczy krążący w tkankach rośliny; żywica to gęsta, lepka wydzielina ochronna zasklepiająca rany pnia. To właśnie ta żywica ulega polimeryzacji i fosylizacji na przestrzeni milionów lat.

Bursztyn bałtycki pochodzi w głównej mierze z wymarłych drzew iglastych i zawiera kwas bursztynowy, co odróżnia go analitycznie od innych żywic kopalnych.

Pocieranie bursztynu o wełnę wytwarza ładunek elektrostatyczny zdolny unosić papier i włosy. Grecy nazywali bursztyn elektron: gdy około 1600 roku William Gilbert stworzył łaciński termin na określenie tej siły przyciągania, sięgnął po ten sam rdzeń. Tak oto kopalna żywica dała miano elektryczności.

Bursztyn pali się z charakterystycznym zapachem sosny, pływa w osolonej wodzie i rozpuszcza się pod wpływem acetonu, alkoholu oraz perfum.

Skąd pochodzi

Wybrzeże Bałtyku, zwłaszcza obwód królewiecki, Polska i Litwa, odpowiada za około dziewięćdziesiąt procent światowego wydobycia bursztynu o wieku szacowanym na czterdzieści do pięćdziesięciu milionów lat.

Dominikana dostarcza młodszego bursztynu sprzed piętnastu do dwudziestu milionów lat, w tym rzadkiej odmiany błękitnej, wykazującej silną fluorescencję w świetle ultrafioletowym i pełnym słońcu.

Mjanma wydobywa burmit z okresu kredowego, liczący około dziewięćdziesięciu dziewięciu milionów lat. Zawiera on inkluzje o pierwszorzędnym znaczeniu naukowym, w tym opierzone ogony dinozaurów. Wydobycie birmańskiego bursztynu rodzi jednak poważne wątpliwości etyczne, ponieważ znaczna jego część pochodzi z rejonów konfliktów w stanie Kaczin.

Meksykański stan Chiapas dostarcza bursztynu o wieku zbliżonym do surowca dominikańskiego.

Szlak bursztynowy należy do najstarszych udokumentowanych traktów handlowych Europy, którym bursztyn wędrował na południe ku basenowi Morza Śródziemnego co najmniej od epoki brązu.

Co głosiły tradycje

Szlak bursztynowy z wybrzeży Bałtyku stanowi najbardziej namacalną część jego dziejów. Bursztyn docierał znad Morza Północnego i Bałtyckiego aż do Egiptu i Grecji, pojawiając się w grobowcach epoki brązu w całej Europie. Pliniusz Starszy opisuje rzymską wyprawę, która powróciła z taką ilością jantaru, że udekorowano nim całą arenę walk gladiatorskich.

Źródła klasyczne przypisywały mu właściwości lecznicze; sproszkowany bursztyn przepisywano na rozmaite dolegliwości w Europie i świecie islamu.

Homer i Owidiusz przekazali opowieść o Heliadach, siostrach Faetona zamienionych w topole, których łzy zastygły w bursztynowe krople. To niezwykle trafny obraz dla substancji będącej dosłownie biologiczną reakcją drzewa na zranienie.

Bursztynowa Komnata, arcydzieło złożone z misternie rzeźbionych płyt stworzone dla dworu pruskiego, a potem podarowane carom, została zrabowana w 1941 roku i nigdy jej nie odnaleziono.

Współczesne podejścia widzą w bursztynie kamień ciepła, pamięci i prastarej mądrości; to przypisanie współgra z naturą surowca znacznie wierniej niż większość nowoczesnych spekulacji.

Jak się z nim pracuje

Chwyć w dłoń okaz z inkluzją, jeśli tylko nadarzy się okazja. Owad zatopiony w bursztynie zginął dziesiątki milionów lat przed narodzinami pierwszych naczelnych: niewiele jest bardziej bezpośrednich sposobów na dotknięcie głębokiego czasu geologicznego.

Skojarzenie z pamięcią nasuwa się samo: bursztyn to materia biologiczna ocalona przed rozkładem.

W biżuterii jest kruchy z racji niskiej twardości (2,5), łatwo ulega zarysowaniu i powinien spoczywać w miękkim woreczku z dala od twardych minerałów. Perfumy, lakier do włosów, alkohol i aceton bezpowrotnie niszczą jego powierzchnię, dlatego ozdoby z bursztynu zakłada się na samym końcu.

Czyść go wyłącznie miękką, zwilżoną ściereczką, nigdy przy użyciu rozpuszczalników lub myjek ultradźwiękowych.

Zwyczajem, którego należy bezwzględnie unikać, są bursztynowe naszyjniki na ząbkowanie dla niemowląt. Brak jakichkolwiek dowodów na to, że kwas bursztynowy przenika przez skórę w terapeutycznych ilościach, natomiast lekarze pediatrzy przestrzegają przed realnym niebezpieczeństwem uduszenia i zadławienia.

Kupować z rozwagą

Najczęstszą imitacją naturalną jest kopal: młoda żywica licząca od kilkuset do kilku tysięcy lat, która nie uległa pełnej polimeryzacji. Kropla acetonu na patyczku higienicznym natychmiast rozpuszcza powierzchnię kopalu, pozostawiając prawdziwy bursztyn nienaruszonym.

Podróbki ze szkła i plastiku to powszechne zjawisko. Prawdziwy bursztyn unosi się w stężonej solance (około jednej części soli na dwie części wody); większość tworzyw sztucznych opada na dno. Szkło jest ciężkie, chłodne i nie da się go zarysować igłą.

Bursztyn prasowany powstaje ze sprasowanych pod ciśnieniem i w wysokiej temperaturze drobnych okruchów naturalnych; często zdradza smugi płynięcia i lekkie zmętnienie struktury.

Fałszywe inkluzje preparuje się poprzez nawiercanie kopalu lub żywic syntetycznych i umieszczanie współczesnych owadów. Zachowaj ostrożność, widząc owada idealnie wyeksponowanego w podejrzanie przejrzystej bryłce: prawdziwe inkluzje zazwyczaj leżą asymetrycznie, bywają uszkodzone i towarzyszą im mikroskopijne pęcherzyki powietrza oraz resztki kory.

Obróbka termiczna służy często do klarowania żywicy i wywoływania wewnętrznych, tarczowatych spękań zwanych łuskami słonecznymi.