Eihwaz

De vorm

Een verticale staaf met een korte haak aan de bovenkant die naar de ene kant wijst, en een korte haak aan de onderkant die de andere kant op draait. Het teken is rotatiesymmetrisch: draai het ondersteboven en je ziet exact dezelfde rune.

De vorm wordt vaak gelezen als een boom met takken erboven en wortels eronder. Dat sluit fraai aan bij een rune die naar een boom is vernoemd, al valt het historisch niet te bewijzen. Wat wel vaststaat, is dat de symmetrie structureel is en niet op toeval berust. Juist die opbouw maakt dat de rune niet kan worden omgekeerd.

De problematische letter

Eihwaz is om zuiver taalkundige redenen het zorgenkind van de Oudere Futhark.

Haar klankwaarde staat niet vast. Transliteraties variëren tussen ï, æ en e, en het foneem wordt doorgaans gereconstrueerd als iets als /æː/, of een klank die in het Germaans al begon te verdwijnen toen de meeste bewaard gebleven inscripties werden gekerfd. Het teken is werkelijk zeldzaam in het corpus, aanzienlijk zeldzamer dan de omringende letters. Dat past bij een letter voor een klank die uit de gesproken taal wegebde.

Die zeldzaamheid heeft een belangrijk gevolg: we hebben over het daadwerkelijke gebruik van deze rune minder bewijs dan over vrijwel elke andere, waardoor moderne theorieën vrij spel kregen om de leemte op te vullen.

De boom

Taxus baccata, de Europese venijnboom of taxus, is in velerlei opzicht een uitzonderlijke boom, wat het leeuwendeel van de reputatie van deze rune verklaart.

De taxus is groenblijvend, wat hem in een noordelijke winter direct doet opvallen. Hij bereikt een buitengewoon hoge leeftijd; verschillende kerkhoftaxussen in Groot-Brittannië zijn aantoonbaar ouder dan de kerken die ernaast staan, en van sommige exemplaren wordt de leeftijd op duizenden jaren geschat. Vrijwel elk deel van de boom is giftig: de naalden, de schors en de zaden, met uitzondering van het rode vruchtvlees van de zaadmantel.

Bovendien leverde de taxus het ideale hout voor handbogen. De Engelse longbow werd uit taxushout gesneden, waarbij de overgang tussen kernhout en spinthout als een natuurlijk composiet werkte: het spinthout aan de rugzijde rekt mee, terwijl het kernhout aan de buikzijde bestand is tegen grote druk. Dat is wat het IJslandse gedicht bedoelt wanneer het spreekt over een gebogen boog en de reus van de pijl.

Eén enkele boom verenigt zo een lange levensduur, wapentuig, vergif en de dodenakker. Een rune die naar zo'n boom is vernoemd, laat zich niet in een eenvoudige betekenis vangen.

Een complicatie in de gedichten

De strofen op deze pagina vereisen een kanttekening die in de meeste runenboeken ontbreekt.

De Oudengelse strofe over Eoh hoort door directe afstamming bij deze rune en gaat ondubbelzinnig over de taxus: ruwe schors aan de buitenkant, hard en vast in de aarde, een hoeder van het vuur, geschraagd door wortels, een vreugde op het erfgoed. Hyrde fyres, hoeder van het vuur, verwijst vermoedelijk naar taxushout dat heet en traag brandt, of naar het gebruik ervan voor fakkels.

De Noorse en IJslandse strofen over Ýr liggen anders. Hun rune, ᛦ, stamt af van Algiz, niet van Eihwaz. De naam ýr betekent echter taxus. Daardoor zijn die twee strofen op grond van hun naam aan deze rune verbonden en op grond van hun ontstaansgeschiedenis aan Algiz; beide runenpagina's citeren ze dan ook terecht.

Het verdient de voorkeur dit helder te benoemen in plaats van toe te dekken: wanneer men leest dat Eihwaz drie runengedichten kent, gaan er twee in feite over het teken dat twee posities verderop staat.

Yggdrasil en de wereldboom

In de hedendaagse runenpraktijk wordt Eihwaz sterk verbonden met Yggdrasil, de wereldboom waaraan Odin volgens de Hávamál negen nachten hing om de runen te verwerven. De gedachte hierachter is dat de vorm van de rune doet denken aan een as met takken en wortels, en dat een rune vernoemd naar de langstlevende boom daar naadloos bij aansluit.

De aantrekkingskracht van dit idee is begrijpelijk, maar de historische basis is wankel. De Edda's omschrijven Yggdrasil vrijwel altijd als een es (askr). Omdat de boom tevens als groenblijvend wordt beschreven, opperen sommige wetenschappers dat er oorspronkelijk een taxus werd bedoeld, aangezien een es zijn bladeren verliest. Dat is een serieus wetenschappelijk debat dat nog altijd niet beslecht is.

Kortom: het verband tussen de taxus en Yggdrasil is een verdedigbare lezing binnen de middeleeuwse Noordse literatuur. De specifieke koppeling tussen Eihwaz en Yggdrasil is echter een twintigste-eeuwse toevoeging.

In de duiding

Eihwaz staat voor een volharding waarin iets gevaarlijks schuilt.

In een legging toont zij datgene wat standhoudt: een vermogen dat overleefde wat het had moeten vernietigen, een toewijding die standhield onder omstandigheden die alles eromheen braken, iemand die nog altijd overeind staat. Waar Uruz rauwe levenskracht is en Jera een voltooide cyclus, vertegenwoordigt Eihwaz een volharding die aan geen enkel seizoen gebonden is.

Het vergif is geen loze bijkomstigheid. De taxus overleeft mede doordat hij dodelijk is voor wat van hem wil eten, en de rune draagt steevast die scherpe rand met zich mee: verdediging die werkt omdat zij een prijs eist, veerkracht gebouwd op een hardheid die niet louter aangenaam is. Bij vragen over iemands taaiheid markeert Eihwaz vaak juist dat aspect waar anderen moeite mee hebben.

De duiding als drempel vloeit voort uit de kerkhoftaxus en uit de vorm van het teken. Eihwaz verschijnt geregeld op overgangspunten, met name bij situaties waarin een einde geen ramp betekent: iets wat bovengronds afsterft terwijl de wortel in leven blijft. Bij vragen over rouw behoort zij tot de meest waardevolle runen uit de rij, juist omdat zij het verlies niet mooier maakt dan het is.

En de rune is een boog. Er bestaat een lezing van Eihwaz die puur draait om opgeslagen spankracht: aangespannen, vastgehouden en nog niet losgelaten.

Waarom ze geen omgekeerde betekenis heeft

De haken aan beide uiteinden draaien in tegengestelde richting, waardoor een rotatie van 180 graden exact dezelfde figuur oplevert. Eihwaz is een van de negen niet-omkeerbare runen van de Oudere Futhark, samen met Gebo, Hagalaz, Naudhiz, Isa, Jera, Sowilo, Ingwaz en Dagaz.

Die symmetrie is hier veeleer het wezenlijke onderwerp van de rune dan een toevalligheid in het ontwerp. Een boom vertoont boven en onder de grond dezelfde structuur, en een rune die fungeert als as tussen twee toestanden kent geen betekenisvol boven of onder. Wie met omkeringen duidt, leest de nuance af aan de omringende runen.

Moderne esoterische lagen

De toekenning van godheden, het element en de sterke koppeling aan Yggdrasil stammen allemaal uit de twintigste-eeuwse herleving, voornamelijk via Thorsson en Aswynn. De band met Ullr is thematisch gezien het best gefundeerd: in Noordse bronnen wordt hij beschreven als een boogschuttersgod die woont in Ýdalir, de taxusdalen.

Eihwaz heeft meer moderne esoterische theorieën aangetrokken dan de meeste andere runen, en de oorzaak is structureel van aard: de klankwaarde is onzeker, het teken is zeldzaam in inscripties en de Scandinavische gedichten horen bij een andere letter. Waar historisch bewijs schaars is, vult de verbeelding de leegte op. Beweringen dat Eihwaz werd gebruikt voor sjamanistische reizen of contact met overledenen ontberen elk historisch fundament.

Het Armanen-stelsel van Guido von List kent geen Eihwaz, aangezien dat gebaseerd is op de zestientallige rij.

Met andere runen

Eihwaz met Algiz (ᛉ) vormt het paar dat in de gedichten al door elkaar liep: twee beschermende runen, de een passief en geworteld, de ander opgericht en actief.

Eihwaz met Isa (ᛁ) of Naudhiz (ᚾ) duidt op volharding onder beproeving, en leest als standvastig volhouden in plaats van vast komen te zitten.

Eihwaz met Berkano (ᛒ) plaatst twee bomen tegenover elkaar: de berk die snel opschiet op open grond tegenover de taxus die alles overleeft. Dit wijst vaak op een keuze tussen snelle groei en duurzame bestendigheid.

Eihwaz met Dagaz (ᛞ) of Jera (ᛃ) plaatst de overgang binnen een grotere cyclus en verzacht de drempel aanzienlijk.

Eihwaz met Thurisaz (ᚦ) brengt het gif naar voren: verdediging die schadelijk is geworden, of een hardheid die inmiddels zelf schade aanricht.