Bir qarashda
- Tovush
- ï /æː/, /ɪ/
- Pozitsiya
- 13
- Guruh
- Hagal's ætt
- Tiklangan nomi
- *īhwaz
- Yunikod
- U+16C7
- Unsur
- Keyingi tizimlarda barcha besh unsur; tiss daraxti ularni birlashtirib turadi, deb hisoblangan
- Daraxt
- Tiss
- Vaqt
- Bo'sag'adan o'tish; yilning yangilanishi
- Ha / Yo'q
- Ha, lekin badali bor
To'g'ri
- chidamlilik
- tiss daraxti
- o'lim va davomiylik
- himoya
- bo'sag'a
- matonat
- olam daraxti
- yashirin kuch
Teskari ma'nosi yo'q
Eihwaz qarama-qarshi tomonlarga burilgan ilgakli tayoq bo'lib, 180 daraja aylantirilganda yana xuddi shu shakl yuzaga keladi. Bu Katta Futarkdagi teskari ma'noga ega bo'lmagan to'qqizta runaning biri hisoblanadi. Simmetriyaning o'zi bevosita runaning mavzusidir: har ikki uchida, ham tepada, ham pastda bir xil shakl.
Runa she'rlarida
Eoh byþ utan unsmeþe treow, heard hrusan fæst, hyrde fyres, wyrtrumun underwreþyd, wyn on eþle.
Tiss daraxti sirti g'adir-budur, yerda qattiq va mustahkam o'rnashgan, olov saqlovchi, tomirlari bilan tirgaklangan, qo'rg'on uchun quvonch keltiruvchi daraxtdir.
Ýr er vetrgrønstr viða; vænt er, er brennr, at sviða.
Tiss daraxti qishda ham eng yashil daraxtdir; u yonganda chirsillab yonishi ehtimoli bor.
Ýr er bendr bogi ok brotgjarnt járn ok fífu fárbauti.
Tiss egik kamon, mo'rt temir va o'qning bahaybatidir.
Yozuvlar bo'yicha
Eihwaz
Elder Futhark
*īhwaz, tiss daraxti sifatida qayta tiklangan. O'n uchinchi runa va qatordagi fonetik jihatdan eng murakkabi: uning tovush qiymati borasida bahslar mavjud hamda bitiklarda kam uchraydi.
Ýr
Davomchisi emas, balki chalkashlik. Kichik Futarkdagi ᛦ ýr Algizdan kelib chiqqan, Eihwazdan emas, lekin u tiss nomini meros qilib olgan. Shuning uchun yuqoridagi norveg va island ýr she'rlari nasl-nasabi bo'yicha Algizga, ma'nosi bo'yicha esa Eihwazga tegishlidir.
Eoh
Angliya shaklini ham, tissni ham saqlab qolgan, mazkur she'r bu runaga faqat nomi orqali emas, balki uzluksiz ketma-ketlik bo'yicha bog'langan yagona she'r hisoblanadi.
Shakli
Yuqori qismida bir tomonga, pastki qismida boshqa tomonga qaragan qisqa ilgaklari bo'lgan vertikal tayoq. Aylanma simmetrik: teskari o'girsangiz ham o'sha bir xil runa hosil bo'ladi.
Bu shakl ko'pincha tepada shoxlari, pastda ildizlari bo'lgan daraxt kabi o'qiladi. Daraxt nomi bilan atalgan runa uchun bu juda mos keladi, ammo buni aniq isbotlab bo'lmaydi. Shuni ishonch bilan aytish mumkinki, simmetriya tasodifiy emas, balki uning tuzilishiga xosdir. Aynan shu xususiyat runani teskari o'girib bo'lmaydigan qilib qo'ygan.
Noqulay harf
Eihwaz sof texnik sabablarga ko'ra Katta Futarkning muammoli qismidir.
Uning tovush qiymati turlicha. Transliteratsiyalar ï, æ va e o'rtasida o'zgarib turadi, uning fonemasi odatda /æː/ kabi talaffuz qilinadi. Saqlanib qolgan bitiklarning aksariyati yozilgan paytga kelib bu tovush german tillarida allachaqon yo'qola boshlagandi. U haqiqatan ham matnlarda kam uchraydi, atrofdagilariga qaraganda ancha kam. Tildan chiqib ketayotgan tovushni ifodalovchi harfdan faqat shuni kutish mumkin.
Bu kamyobligining bir oqibati bor: boshqa har qanday harfga qaraganda ushbu runaning amalda qanday ishlatilganligi haqida dalillarimiz juda kam. Bu esa uning o'rnini to'ldirish uchun turli xil zamonaviy uydirmalarga kengroq yo'l ochadi.
Daraxt
Taxus baccata, yevropa tissi, u aynan runaning nufuzini izohlab beruvchi odatiy bo'lmagan daraxtdir.
U hamisha yashil bo'lib, bu uni shimoliy qishda yaqqol ko'zga tashlanadigan qilib qo'yadi. U favqulodda uzoq yashaydi, Britaniyadagi bir qancha qabriston tisslari yonidagi cherkovlardan ko'ra yoshi kattaroq ekani isbotlangan bo'lsa, ayrimlarining yoshi ming yillab o'lchanadi. Urug'ining qizil eti mustasno bo'lganda uning deyarli barcha qismlari, ya'ni barglari, po'stlog'i hamda urug'ining o'zi ham zaxarli hisoblanadi.
Bundan tashqari u kamon yasash uchun xom-ashyo vazifasini o'tagan. Inglizlarning uzun kamoni tiss yog'ochidan kesilgan bo'lib, uning yurak qismi va po'stlog'i ostidagi oq yog'och chegarasidan tabiiy kompozit sifatida foydalanilgan: tashqi qismi cho'zilishga qarshilik ko'rsatsa, ichki qismi siqilishga bardosh beradi. Island she'rida uning egik kamon va o'qning bahaybati deb ta'riflanishining siri ham shunda.
Shu tariqa bitta daraxtning o'zida uzoq umr ko'rishni, qurol-yarog'ni, zaharni va qabristonni ko'rish mumkin. Uning nomi bilan atalgan runaning ma'nosi sira ham oddiy bo'lmaydi.
She'rlardagi chalkashlik
Bu sahifadagi she'rlar alohida izoh talab qiladi va buni ko'pgina runa kitoblarida umuman eslatib o'tishmaydi.
Qadimgi inglizchadagi Eoh she'ri bu runaga to'g'ridan-to'g'ri bog'liq bo'lib, u bevosita tiss daraxti haqida: tashqarisi g'adir-budur, yerda qattiq hamda mustahkam o'rnashgan, olov saqlovchi, tomirlari bilan tirgaklangan, qo'rg'on uchun quvonch keltiruvchi daraxt. Hyrde fyres, olov saqlovchi - tissning issiq va sekin yonishi yoxud mash'ala sifatida ishlatilishiga ishora qilishi ehtimoli bor.
Norveg va island tillaridagi Ýr she'rlari butunlay boshqa mavzu. Ularning runasi hisoblangan ᛦ asilida Eihwazdan emas, balki Algiz dan kelib chiqqan. Lekin uning ýr nomi tiss daraxtini anglatadi. Shunday qilib, o'sha ikkita she'r nomi orqali bu runaga va kelib chiqishi bo'yicha Algizga bog'lanadi hamda ikki runa sahifasi ularni haqli ravishda misol qilib keltiradi.
Bu masalani to'g'ri anglash kerak. Eihwaz haqida uchta runa she'ri borligi yozilganini o'qisangiz, aslida o'sha uchtasidan biri undan ikkita o'rin keyin turgan harf haqida ekanini yodda tuting.
Yggdrasil va olam daraxti
Zamonaviy runa amaliyoti Eihwazni kuchli ravishda Yggdrasil bilan bog'laydi. Bu olam daraxti bo'lib, Hávamál da Odin runalarga ega bo'lish uchun unga to'qqiz kecha osilib turgani haqida so'z boradi. Bunga asos qilib runaning shakli shoxlari va ildizlari bo'lgan o'qni eslatishi hamda eng uzoq umr ko'ruvchi daraxt sharafiga atalgan runa aynan barchasiga mos tushishini olinadi.
Buning e'tiborni tortishi sir emas. Ammo tarixiy asoslari sezilarli darajada zaif qolmoqda. Eddalar Yggdrasilni ko'pincha shumtol (askr) deb ta'riflaydi, garchi uning hamisha yashil ekani haqidagi ta'riflar ba'zi olimlarni shumtol to'kilmas bargli bo'lmagani uchun dastlab tiss ko'zda tutilgan bo'lishi mumkin degan bahslariga sabab bo'lgan. Bu hal etilmagan munozarali ilmiy mavzu.
Xulosa qilib aytganda tiss bilan Yggdrasil o'rtasidagi bog'liqlik O'rta asrlar Skandinaviya adabiyotining mantiqiy talqini bo'lishi ehtimoldan xoli emas. Biroq Eihwaz va Yggdrasil o'rtasidagi bevosita aloqa mutlaqo yigirmanchi asrning qo'shimchasidir.
Talqinda
Eihwaz o'zida qandaydir xavfni yashirgan chidamlilikdir.
U doimiy saqlanib qoladigan narsa kabi o'qiladi: yo'q qilib yuborilishi muqarrar bo'lgan vaziyatda saqlanib qolgan qobiliyat, atrofdagi hamma narsani barbod qilgan sharoitlarda ushlab qolingan sadoqat, hali ham mag'rur tik turgan inson. Uruz xom hayotiy kuch hamda Jera yakunlanayotgan davr hisoblansa, Eihwaz hech qanday faslga bog'liq bo'lmagan uzluksizlik deb qabul qilinadi.
Bu yerdagi zahar so'zi shunchaki bezak emas. Tiss daraxti asosan uni yemoqchi bo'lganlarga halokatli ta'siri orqaligina yashab qoladi. Runa ham izchil ravishda shunday o'tkirlikni olib yuradi: o'z badaliga ega bo'lgan himoya va har doim ham yoqimli bo'lavermaydigan qattiqqo'llik ustiga qurilgan matonat. Insonning chidamliligi to'g'risidagi savollarda Eihwaz uning boshqalar uchun qiyinchilik tug'diradigan tomonini ko'rsatib beradi.
Bo'sag'adan o'tish bilan bog'liq talqin asosan qabristondagi tiss va uning shaklidan kelib chiqadi. Eihwaz ko'pincha o'tish nuqtalarida, xususan, yakuni falokat bo'lmagan vaziyatlarda paydo bo'ladi: tomir tirik qolsa ham tepa qismi halokatga yuz tutishi. Qayg'u borasidagi savollarda u qatordagi eng chinakam foydali runalardan biridir, chunki u yo'qotishni boshqa narsa qilib ko'rsatishga urinmaydi.
Va nihoyat u kamon rolini o'ynaydi. Eihwazning yana bir jihati faqatgina to'plangan kuchni anglatishidir: tortilgan, ushlab turilgan, lekin hali qo'yib yuborilmagan quvvat.
Nega teskari ma'nosi yo'q
Har ikki uchidagi ilgaklar qarama-qarshi tomonga burilgan, binobarin runani 180 daraja aylantirganda aynan bir xil shakl yuzaga keladi. Eihwaz teskari ma'noga ega bo'lmagan to'qqizta Katta Futark runalaridan biridir. Gebo, Hagalaz, Naudhiz, Isa, Jera, Sowilo, Ingwaz hamda Dagaz ham aynan ular qatoridan joy olgan.
Bu yerdagi simmetriyani bemalol runaning asil mavzusi deyish mumkin. Daraxt yerning ustida ham, yerning ostida ham bir xil tuzilishga ega, ikki holat o'rtasidagi o'qni ifodalovchi runaning tepasi yoki pasti bo'lishi amalda umuman muhim emas. Teskari ma'nolardan foydalanadigan xonxonlar uni odatda atrofdagi runalar orqali o'qib berishadi.
Zamonaviy ezoterik qatlamlar
Xudolar bilan bog'liqlik, unsur va Yggdrasil haqidagi kuchli talqinlarning hammasi butunlay yigirmanchi asrdagi qayta tiklanish natijasidir. Bu avvalo Thorsson va Aswynnga borib taqaladi. Ullrning aloqasi haqiqatan ham qisman mavzuli asosga ega, sababi u Skandinaviya manbalarida Ýdalir yoxud tiss vodiylarida yashaydigan kamon xudosi kabi tasvirlangan.
Eihwaz ko'pgina runalarga qaraganda zamonaviy ezoterik e'tibor markazida ko'proq turgan. Buning asil sababi strukturaga bog'liq: uning tovush qiymati noaniq, bitiklarda kam uchraydi va unga tegishli skandinav she'rlari butunlay boshqa harfga tegishli. Dalillar yetarli bo'lmagan joyda yangi o'ylab topilgan narsalarga talab oshadi. Eihwazdan asosan shomon sayohatlari yoxud o'liklar bilan muloqot qilish uchun foydalanilgan, degan da'volarning amalda hech qanday tasdig'i yo'q.
Guido von Listning Armanen tizimida Eihwaz ishtirok etmaydi, chunki u o'n oltita runali qatorga asoslangandir.
Boshqa runalar bilan
Eihwaz Algiz (ᛉ) bilan kelganda bu she'rlarda avvaldan chalkashtirilgan juftlikka aylanadi: ikkita himoya runasi, ularning biri passiv hamda ildiz otgan, ikkinchisi esa ko'tarilgan va o'ta faol holatdadir.
Eihwaz Isa (ᛁ) yoxud Naudhiz (ᚾ) bilan sharoit ostidagi chidamlilikni ifodalaydi. U bir joyda tiqilib qolishdan ko'ra, ko'proq chidab berishdek talqin qilinadi.
Eihwaz Berkano (ᛒ) bilan ikki daraxtni bir-biriga qarama-qarshi qilib qo'yadi: tozalangan yerda tez o'sadigan qayin va hammadan uzoq yashaydigan tiss. Ko'pincha u tezkor o'sish va sekin, ammo mustahkam doimiylik o'rtasidagi yakuniy tanlovni bildiradi.
Eihwaz Dagaz (ᛞ) yoki Jera (ᛃ) bilan bo'sag'ani aylanishga kiritadi hamda uni birmuncha yumshatadi.
Eihwaz Thurisaz (ᚦ) bilan zaxarni o'zidan siqib chiqarib tashlaydi. Oqibatda u zararli bo'lib qolgan himoyaga yoxud endilikda faqat atrofga ziyon keltiradigan qattiqqo'llikka aylanadi.
Ustida to'xtalish uchun savollar
- Hech qachon omon qolmasligi kerak bo'lgan nima ichingizda hali ham tirik?
- Sizning matonatingiz boshqa odamlarga qay darajada zarar yetkazmoqda?
- Tiss biror narsani o'qqa tutishdan oldin oxirigacha tortilib, ushlab turiladi. Hozirda siz nimani tayyor holatda ushlab turibsiz?
Tez-tez beriladigan savollar
Eihwaz runasi nimani anglatadi?
Umumgerman tilidagi *īhwaz, ya'ni tiss daraxtini. Talqinda u o'zida qandaydir xavfni yashirgan chidamlilikni anglatadi: matonat, o'z badaliga ega bo'lgan himoya va yakuni falokatli bo'lmagan o'tish nuqtalari. Tiss daraxti hamisha yashil, favqulodda uzoq yashaydi, deyarli barcha qismi zaharli hamda undan uzoq masofaga otuvchi kamon yasalgan. Shu sababli runa bularning barchasini birdaniga o'zida namoyon etadi.
Norveg va island she'rlari haqiqatan ham Eihwazni ta'riflaydimi?
Nasl-nasabi bo'yicha aslo bunday emas. Odatda bu jihatini xaspo'shlab ketishga urinishadi. Ularning ýr runasi ᛦ shaklida bo'lib, u bevosita Eihwazdan emas, balki Algizdan kelib chiqqan. Lekin ýr so'zining o'zi to'g'ridan-to'g'ri tiss ma'nosini bildiradi, shu bois o'sha misralar bu runaga mazmuni, Algizga esa kelib chiqishi orqali yaqindan bog'lanadi. Faqat Qadimgi inglizchadagi Eoh she'rigina bevosita uzluksiz nasli bilan Eihwazga tegishli deb e'tirof etiladi.
Eihwazni teskari o'girish mumkinmi?
Yo'q. Uning har ikki uchidagi ilgaklari butunlay qarama-qarshi tomonga burilgan, demak, uni 180 daraja aylantirganda xuddi oldingi shaklning o'zi hosil bo'ladi. U asilida teskari ma'noga ega bo'lmagan to'qqizta Katta Futark runalaridan biridir. Buni mutlaqo runaning asil mavzusi deyishga asos bor: daraxt yerning ostida ham, ustida ham mutlaqo bir xil tuzilishga egadir.
Eihwaz aynan Yggdrasil runasimi?
Zamonaviy amaliyotda unga ko'proq shunday munosabatda bo'lishadi va bu talqin diqqatga sazovor: uning shakli shoxlari va ildizlari bo'lgan o'qni hammaga yodga soladi. Tarixiy jihatdan, ularning asil bog'liqligi juda zaif asoslangan. Eddalarda Yggdrasil ko'pincha shumtol daraxti kabi ta'riflanadi, garchi ayrim olimlar daraxt hamisha yashil bo'lgani va shumtol shunday xususiyatga umuman ega emasligi uchun u avvaliga tissni anglatgan bo'lishi mumkin, deya qat'iy ta'kidlashsa ham. Eihwazning unga aniq aloqadorligi faqatgina yigirmanchi asrning mahsuli sanaladi.
Nega Eihwaz bitiklarda u qadar ko'p uchramaydi?
Chunki u german tillarida yillar davomida sekin-asta yo'qola boshlagan tovushni ifodalagan. Uning fonetik qiymati hamisha bahsli: ï, æ yoki e sifatida turlicha transliteratsiya qilingan. Ko'pchilik saqlanib qolgan bitiklar toshga yozilgunga qadar bu tovush deyarli yo'qolib bo'lgandi. Amalda qo'llanishiga doir ishonchli dalillarning ozligi, zamonaviy o'ylab topilgan uydirmalarga ko'proq joy ochib beradi. Ushbu runa to'g'risidagi jiddiy da'volarni o'qiyotganda shuni doimo yodda tutish kerak bo'ladi.
Nima uchun asosan tissdan kamon yasashda foydalanilgan?
Chunki uning yurak qismi hamda po'stlog'i ostidagi oq yog'och chegarasi aynan tabiiy kompozit kabi ishlagan. U to'g'ri kesilganda orqa tomondagi sirt yog'ochi cho'zilishga juda yaxshi qarshi turadi, ichki yurak qismi esa siqilishga bardosh beradi. Bu aslida kamon uchun kerak bo'ladigan eng kerakli xususiyatdir. Islandcha misrada tiss bejizga egik kamon va o'qning bahaybati deyilmagan.
So'nggi maqolalar
Taro kartalarining qadimiy donishmandligini kashf eting va ma'naviy yo'lingizdagi sirlarni oching. Blogimiz taro o'qishning boy ramziyligi, ma'nolari va amaliy qo'llanilishini tushunishga eltuvchi darvozadir.