De eerste documenten van de decanen
De diagonale sterrentabellen
Rond 2100 v.Chr. vulden schilders in Midden-Egypte de binnenkant van sommige kistdeksels met een raster van sterrennamen: één kolom voor elke week van tien dagen in het jaar, één rij voor elk uur van de nacht. Omdat elke ster naarmate de weken verstrijken een vroeger uur aangeeft, klimt haar naam in een diagonale lijn door het raster. Deze tabellen zijn de oudste bekende sterrenklokken en de vroegste volledige lijsten van de zesendertig decanen.
- weekkolommen
- 36
- uurrijen
- 12
- v.Chr., de oudste deksels
- ca. 2100
Anatomie van een sterrentabel
Een diagonale tabel is een doordacht ontworpen object waarvan je de onderdelen één voor één kunt benoemen: het deksel waarop hij werd geschilderd, de kolommen en rijen, de diagonaal zelf, de figuren en de tekst in het midden, de extra kolommen aan de rand, en de vragen die hij nog altijd openlaat.
Het deksel als hemel
De tabellen zijn geschilderd op de binnenzijde van rechthoekige houten kistdeksels, recht boven het gezicht van de persoon die erin lag. Voor de dode bevond het deksel zich waar de nachthemel zou zijn, en de sterrentabel maakte van dat vlak een bruikbare kaart van de uren.
De werkplaatsen van Asyut
De meeste bekende tabellen komen van de begraafplaats van Asyut, het oude Zawty, hoofdstad van de dertiende provincie van Opper-Egypte. De gouwvorsten en ambtenaren van de stad werden begraven in rijk beschilderde kisten, en een handvol andere vindplaatsen leverde de rest. Het aantal bekende tabellen is gegroeid van een stuk of twaalf tot meer dan twintig.
Zesendertig weekkolommen
Elke kolom hoort bij één week van tien dagen in het burgerlijke jaar en draagt bovenaan haar datum: de eerste, middelste of laatste tien dagen van een bepaalde maand in een van de drie seizoenen, Achet, Peret en Sjemoe. Twaalf maanden van dertig dagen geven zesendertig kolommen.
Twaalf uurrijen
Langs elke kolom lopen twaalf vakken naar beneden, één voor elk uur van de nacht, en in elk vak staat de naam van de decaan die dat uur in die week aangeeft. Van boven naar beneden gelezen is een kolom de hele nacht van één week van tien dagen.
De diagonaal
Een ster komt elke nacht ongeveer vier minuten eerder op, zo'n veertig minuten per week. Een decaan die in de ene week het twaalfde uur aangeeft, geeft in de volgende dus het elfde aan, en zijn naam schuift met elke kolom één rij omhoog. Zo ontstaat de diagonaal waaraan de tabellen hun naam danken.
De strook met hemelfiguren
Op goed bewaarde deksels onderbreekt een verticale strook afbeeldingen de kolommen. Ze toont de hemelgodin Noet, de Voorpoot van de stier (Meskhetiu, onze Steelpan of Grote Beer), Sah, de figuur van Orion, en Sopdet, de godin van Sirius: de vaste punten van de Egyptische hemel.
De tekstband
Op veel deksels loopt een horizontale band hiërogliefentekst door het raster, meestal een offerformule die namens de dode hemelgoden aanroept. Astronomie en gebed delen één vlak, en de schilders behandelden ze als onderdelen van één compositie.
De vijf extra dagen
Zesendertig weken maken 360 dagen, en het burgerlijke jaar voegde vijf epagomenale dagen toe om op 365 te komen. Sommige tabellen hebben een laatste kolom voor deze korte periode, met een eigen reeks sterren die de uren aangeven, zodat de klok het hele jaar bestrijkt.
De driehoeksdecanen
Tegen het einde van het jaar vult de gewone reeks het raster niet meer netjes op. Sommige deksels voegen een driehoekig blok extra sterrennamen toe, door Neugebauer en Parker de driehoeksdecanen genoemd, dat alleen diende om de klok door die weken heen te laten lopen.
Opkomsten of doorgangen?
De gangbare lezing gaat ervan uit dat elk uur werd aangegeven door een decaan die in het oosten opkwam. Sommige geleerden betogen dat de sterren op een andere vaste plek werden gevolgd, bijvoorbeeld bij het passeren van de meridiaan. De tabellen geven namen, geen methoden, dus de waarnemingsregel moet worden gereconstrueerd.
Kopieën van kopieën
Een kalender van 365 dagen zonder schrikkeldag loopt in ongeveer veertig jaar een volle week achter op de sterren. Veel deksels zijn verschoven, bevatten spelfouten of zijn inwendig tegenstrijdig, een teken dat schilders oudere moedertabellen voor gebruik in het graf kopieerden, lang nadat die niet meer met de hemel overeenkwamen.
Welke sterren?
Sah is Orion en Sopdet is Sirius. Voorbij die twee blijven de sterren achter de namen omstreden. De meeste reconstructies plaatsen de decanen in een gordel ten zuiden van de ecliptica, maar de tabellen leggen alleen namen en volgorde vast, dus stellige identificaties zijn zeldzaam.
Opgravers en uitgevers
De archeologen die de kisten van Asyut uit de grond haalden en de historici van de astronomie die ontrafelden wat hun rasters zeggen.
Émile Chassinat
Directeur van het Institut français d'archéologie orientale in Caïro die in 1903 samen met Charles Palanque in Asyut opgravingen deed en de vondsten publiceerde, waaronder beschilderde kisten van het soort waarop sterrentabellen staan.
Ernesto Schiaparelli
Directeur van het Egyptisch Museum in Turijn, wiens Italiaanse missie tussen 1906 en 1913 in Asyut groef en een van de grootste collecties grafuitrusting uit Asyut naar Europa bracht.
David George Hogarth
Archeoloog die in 1906–07 voor het British Museum in Asyut opgravingen deed en kisten uit het Middenrijk van dezelfde begraafplaats aan de Londense collectie toevoegde.
Alexander Pogo
Historicus van de astronomie die de tabellen op de kistdeksels uit Asyut in 1932 in het tijdschrift Isis publiceerde als kalenders en sterrenklokken, een van de eerste studies die ze als astronomische documenten behandelde.
Otto Neugebauer
Historicus van de exacte wetenschappen die samen met Richard Parker het eerste deel van Egyptian Astronomical Texts (1960) wijdde aan de vroege decanen en de diagonale tabellen, de uitgave waarvan al het latere werk uitgaat.
Richard A. Parker
Egyptoloog en specialist in de Egyptische kalender wiens lezing van de data, seizoenen en sterrennamen het mogelijk maakte te verklaren waarom de tabellen diagonaal lopen en hoe de decanen werden gekozen.
Sarah Symons
Historica van de Egyptische astronomie die de bekende diagonale tabellen en hun varianten catalogiseerde, waarmee ze het corpus waarover Neugebauer en Parker beschikten ruwweg verdubbelde en de kopieën vergelijkbaar maakte.
Juan Antonio Belmonte
Archeoastronoom die samen met José Lull en anderen de tabellen aan berekende hemels heeft getoetst en identificaties van sterren en data voor de onderliggende waarnemingen heeft voorgesteld.
Jochem Kahl
Egyptoloog die sinds 2003 het Duits-Egyptische Asyut-project leidt en daarmee is teruggekeerd naar de begraafplaats waar de meeste sterrentabellen vandaan komen, waar hij de graven in hun oorspronkelijke omgeving documenteert.
De oudste sterrenklokken
Tussen ruwweg 2100 en 1800 v.Chr., in de Eerste Tussenperiode en het vroege Middenrijk, vulden schilders in Midden-Egypte de binnenkant van sommige houten kistdeksels met een raster van sterrennamen. Wie het goed leest, ziet welke ster elk uur van de nacht aangeeft, voor elke week van tien dagen in het jaar. Dit zijn de diagonale sterrentabellen, de oudste bekende sterrenklokken ter wereld en de vroegste volledige documenten van de zesendertig decanen. De moderne naam komt van hun opvallendste kenmerk: de naam van elke ster schuift van week tot week één kolom op en één rij omhoog, zodat één naam een schuine lijn over het deksel vormt. Alles wat later in de decanale traditie kwam, van de plafonds van het Nieuwe Rijk tot de gezichten van de Hellenistische astrologie, stamt af van het systeem dat deze tabellen vastleggen.
Asyut en zijn kisten
De meeste bekende tabellen komen uit Asyut, het oude Zawty, hoofdstad van de dertiende provincie van Opper-Egypte en cultuscentrum van de jakhalsgod Wepwawet. De gouwvorsten en ambtenaren van de stad werden begraven in de rotswanden ten westen ervan, in rechthoekige houten kisten die van binnen en van buiten beschilderd waren: offerlijsten, friezen met voorwerpen die de dode nodig zou hebben, spreuken uit de Sarcofaagteksten en, op een minderheid van de deksels, de sterrentabel. Een kleiner aantal tabellen komt van andere vindplaatsen in Midden- en Opper-Egypte. Het corpus is langzaam gegroeid. Neugebauer en Parker konden in 1960 uitgaan van een stuk of twaalf deksels; latere catalogi, vooral die van Sarah Symons, verdubbelden het aantal ruwweg, al zijn verscheidene deksels fragmentarisch en zijn sommige alleen in oude afschriften bewaard.
Het raster lezen
Een volledige tabel is een raster van zesendertig kolommen en twaalf rijen. Boven elke kolom staat een datum uit de Egyptische burgerlijke kalender, die drie seizoenen kende, Achet, Peret en Sjemoe, elk van vier maanden van dertig dagen. Elke maand viel uiteen in drie weken van tien dagen, zodat het opschrift in feite luidt: de eerste tien dagen van de tweede maand van Achet. Zesendertig van zulke weken vullen 360 dagen. Langs elke kolom lopen twaalf vakken naar beneden, één voor elk uur van de nacht, en in elk vak staat de naam van een decaan. De kolommen lopen meestal van rechts naar links, de gewone schrijfrichting van hiërogliefen. Wie de tabel gebruikt, zoekt de kolom van de lopende week en leest die van boven naar beneden: de eerste decaan geeft het eerste uur aan, de tweede het tweede uur, enzovoort tot de dageraad.
Waarom de namen diagonaal lopen
De diagonaal volgt uit de hemel zelf. Elke ster komt per nacht ongeveer vier minuten eerder op en wint in tien dagen dus zo'n veertig minuten, ongeveer de lengte van een van deze uren. Een decaan die in de ene week het laatste uur van de nacht aangeeft, geeft in de week daarna dus het voorlaatste uur aan, in de week daarop het derde uur van achteren, enzovoort, tot hij helemaal uit de nacht is geklommen. Op het deksel stapt zijn naam met elke kolom één rij omhoog. Het schema hieronder toont het principe voor de eerste vier weken van een tabel, met de decanen genummerd in de volgorde waarin ze opkomen.
| Uur | Week 1 | Week 2 | Week 3 | Week 4 |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Decaan 1 | Decaan 2 | Decaan 3 | Decaan 4 |
| 2 | Decaan 2 | Decaan 3 | Decaan 4 | Decaan 5 |
| 3 | Decaan 3 | Decaan 4 | Decaan 5 | Decaan 6 |
| … | … | … | … | … |
| 12 | Decaan 12 | Decaan 13 | Decaan 14 | Decaan 15 |
Volg Decaan 4 en je ziet hem van het vierde uur in week 1 naar het eerste uur in week 4 gaan. Op een echt deksel loopt het patroon door alle zesendertig kolommen, en juist de regelmaat van de stappen liet moderne geleerden een klok herkennen in wat op een lijst had geleken.
Het midden van het deksel
Het raster loopt zelden ononderbroken door. Op de best bewaarde deksels loopt er een horizontale band hiërogliefentekst dwars doorheen, doorgaans een offerformule die namens de eigenaar van de kist hemelgoden aanroept. Ook een verticale strook afbeeldingen deelt de kolommen, met de figuren die de Egyptische hemel verankerden: Noet, de godin wier lichaam de hemel is; de Voorpoot van de stier, Meskhetiu, de sterren van onze Steelpan of Grote Beer; Sah, de figuur van Orion; en Sopdet, de godin van Sirius. De schikking verschilt van deksel tot deksel, maar de combinatie is consequent genoeg om te laten zien dat de tabel werd opgevat als één compositie die astronomie en gebed samenbracht. Niets op het deksel scheidt de tijdmeting van de religieuze tekst.
De extra kolommen
Zesendertig weken laten vijf dagen van het jaar van 365 dagen ongeteld. Deze epagomenale dagen, in de Egyptische mythe de verjaardagen van Osiris, Horus, Seth, Isis en Nephthys, stonden buiten de maanden, en sommige deksels voegen een laatste kolom toe zodat de klok ook die dagen bestrijkt. Een tweede probleem duikt op tegen het einde van het jaar, waar de gewone reeks decanen niet meer elk uur netjes vult. Sommige deksels voegen op die plek een driehoekig blok extra sterrennamen toe. Neugebauer en Parker noemden ze de driehoeksdecanen, en hun aanwezigheid laat zien dat de makers van de moedertabellen het hele jaar uur voor uur doorwerkten in plaats van eenvoudig een patroon te herhalen.
Waar de Egyptenaren naar keken
De tabellen noemen sterren; wat er werd waargenomen, zeggen ze niet. De gangbare interpretatie, uiteengezet door Neugebauer en Parker, is dat elk uur werd aangegeven door een decaan die aan de oostelijke horizon opkwam, waarbij de decanen zo gekozen waren dat hun heliakische opkomsten, hun eerste verschijning bij dageraad na een periode van onzichtbaarheid, tien dagen uit elkaar lagen. In die lezing geeft de decaan die net weer zichtbaar is geworden het laatste uur van de nacht aan, en in de weken daarna steeds vroegere uren. Andere geleerden hebben betoogd dat de sterren op een andere vaste plek werden waargenomen, bijvoorbeeld bij het passeren van de meridiaan, of dat de regel per traditie verschilde. De meeste reconstructies plaatsen de decanen in een gordel die ruwweg evenwijdig aan de ecliptica en ten zuiden ervan loopt, een strook waarin ook Orion en Sirius liggen. Met de deksels alleen valt de kwestie niet te beslechten, omdat de bewaarde kopieën te inconsistent zijn om precies bij één enkele hemel te passen.
Kopieën van kopieën
Die inconsistentie heeft een oorzaak. Het Egyptische burgerlijke jaar van precies 365 dagen kende geen schrikkeldag en schoof daardoor elke vier jaar een dag ten opzichte van de sterren. Een tabel die bij het tekenen klopte, liep na ongeveer veertig jaar een volle week achter en was binnen enkele generaties onbruikbaar. De deksels vertonen de symptomen: kolommen die ten opzichte van hun data verschoven zijn, namen die verkeerd gespeld of herhaald zijn, rijen die de diagonaal niet volgen. Schilders kopieerden van moedertabellen, waarschijnlijk bewaard in archieven van tempels of werkplaatsen, die al lang niet meer met de hemel overeenkwamen. Door de deksels te vergelijken hebben geleerden groepen onderscheiden die een verschuiving of een reeks fouten gemeen hebben, en sommigen hebben geprobeerd de oorspronkelijke waarnemingen te dateren aan de hand van de grootte van die verschuiving. De uitkomsten hangen sterk af van aannames over de waarnemingsregel en de identificatie van de sterren, en het blijven schattingen.
Een klok voor de doden
Als de tabellen al verouderd waren toen ze werden geschilderd, waren ze niet voor praktisch gebruik bedoeld, en hun plaats verklaart hun doel. Het deksel lag recht boven het gezicht van de dode, die ernaar opkeek zoals de levenden naar de nachthemel opkijken. De Egyptische dodenreligie stelde zich voor dat de doden zich bij de sterren voegden en met de zon door de uren van de nacht reisden, en een tabel van de uren was kennis die de overledene op die reis kon meenemen. De meeste egyptologen zien de tabellen als deel van de religieuze uitrusting van de kist, naast de Sarcofaagteksten die ernaast zijn geschilderd. Dat ze echte astronomie bewaren, komt doordat ze werden gekopieerd van documenten die ooit de werkelijke hemel beschreven.
Wat erna kwam
Na het Middenrijk verdwijnen de diagonale tabellen van de kisten, maar hun inhoud verdween niet. De decanenlijst verhuisde naar de plafonds van graven en tempels, te beginnen met het plafond van het graf van Senenmut rond 1470 v.Chr., waar de decanen verschijnen als een lijst met de bijbehorende goden in plaats van als een bruikbaar raster. De cenotaaf van Seti I in Abydos voegde het Boek van Noet toe, dat de zichtbaarheidscyclus van de decanen in mythologische termen verklaart. Rond 1100 v.Chr. introduceerden de koningsgraven uit de Ramessidische tijd een ander soort klok, gebaseerd op sterren die posities bij de meridiaan passeerden. De decanenlijst zelf, verfijnd en herschikt tot wat moderne geleerden families van lijsten noemen, werd de voorraad waaruit tempels uit de Late Periode, Hellenistische astrologen en uiteindelijk de magische traditie putten.
Hoe de tabellen werden teruggevonden
De kisten kwamen in musea terecht via de opgravingen in Asyut in het begin van de twintigste eeuw: Émile Chassinat en Charles Palanque voor het Franse instituut in Caïro in 1903, David Hogarth voor het British Museum in 1906–07, en de Italiaanse missie van Ernesto Schiaparelli tussen 1906 en 1913, die een grote collectie uit Asyut naar Turijn stuurde. Het artikel van Alexander Pogo uit 1932 in het tijdschrift Isis behandelde de deksels als kalenders en klokken, en het eerste deel van Neugebauer en Parkers Egyptian Astronomical Texts, verschenen in 1960, gaf de bekende tabellen uit en zette de interpretatie uiteen die nog steeds wordt gebruikt. Later werk van Sarah Symons, van Juan Antonio Belmonte en José Lull en van anderen heeft het corpus uitgebreid en aan berekende hemels getoetst. Sinds 2003 documenteert het Duits-Egyptische Asyut-project onder leiding van Jochem Kahl de begraafplaats zelf, waardoor de kisten hun archeologische context terugkrijgen.
Verder lezen
Voor de ster wiens terugkeer het Egyptische jaar opende, zie de pagina over Sirius, Sothis en het jaar. Voor de manier waarop twaalf decaanuren de helft van de moderne dag werden, zie de twaalf uren van de nacht. Voor de klokken die deze tabellen in de koningsgraven vervingen, zie de Ramessidische sterrenklokken, en voor de plafonds die de decanenlijst verder droegen de pagina over astronomische plafonds. De geschiedenis van de decanen maakt deel uit van het compendium van Tarot Academy in tweeënvijftig talen.
Veelgestelde vragen
Wat is een diagonale sterrentabel?
Een raster van sterrennamen, geschilderd aan de binnenkant van een Egyptisch kistdeksel, meestal uit de periode rond 2100 tot 1800 v.Chr. De zesendertig kolommen staan voor de weken van tien dagen van het burgerlijke jaar en de twaalf rijen voor de uren van de nacht, en elk vak noemt de decaan die dat uur in die week aangeeft. Het is het oudste bekende type sterrenklok.
Waarom heten ze diagonaal?
Omdat elke ster naarmate het jaar vordert een vroeger uur aangeeft. Een ster komt elke tien dagen ongeveer veertig minuten eerder op, ruwweg één uur van de tabel, dus schuift haar naam in elke volgende kolom één rij omhoog. Over het hele raster herhaald vormen deze stappen schuine lijnen van dezelfde naam, waaraan de tabellen hun moderne naam danken.
Waar zijn de diagonale sterrentabellen gevonden?
Vooral op de begraafplaats van Asyut in Midden-Egypte, waar gouwvorsten en ambtenaren uit de Eerste Tussenperiode en het vroege Middenrijk in beschilderde houten kisten werden begraven. Een kleiner aantal komt van andere Egyptische vindplaatsen. De kisten werden in het begin van de twintigste eeuw opgegraven en zijn nu verdeeld over musea in Egypte en Europa.
Hoeveel diagonale sterrentabellen zijn er bewaard?
Meer dan twintig, vele daarvan onvolledig. Neugebauer en Parker werkten in 1960 met een stuk of twaalf, en latere catalogi, vooral die van Sarah Symons, verdubbelden het aantal ruwweg. Sommige zijn alleen als fragment of in oudere afschriften bewaard, dus de totalen verschillen enigszins per catalogus, afhankelijk van wat wordt meegeteld.
Heeft iemand deze tabellen echt gebruikt om de tijd te bepalen?
De geschilderde kopieën waarschijnlijk niet. De burgerlijke kalender van 365 dagen schoof elke vier jaar een dag ten opzichte van de sterren, zodat een tabel in ongeveer veertig jaar een week verouderd raakte, en de deksels vertonen verschuivingen en fouten die ze onbruikbaar zouden maken. Ze werden voor het gebruik van de doden gekopieerd van oudere moedertabellen. Die moedertabellen zelf moeten ooit de werkelijke hemel hebben beschreven.
Wat staat er in het midden van de tabel?
Op goed bewaarde deksels een horizontale tekstband, meestal een offerformule die hemelgoden aanroept, en een verticale strook figuren: Noet, de hemelgodin, de Voorpoot van de stier (de sterren van de Steelpan of Grote Beer), Sah, de figuur van Orion, en Sopdet, de godin van Sirius. Ze markeren de vaste referentiepunten van de Egyptische hemel naast de bewegende decanen.
Wat zijn de driehoeksdecanen?
Extra sterrennamen die sommige deksels in een driehoekig blok tegen het einde van het jaar plaatsen, waar de gewone reeks decanen niet meer elk uur netjes vult. De term is een moderne benaming, ingevoerd door Neugebauer en Parker. Sommige deksels voegen ook een kolom toe voor de vijf epagomenale dagen buiten de zesendertig weken.
Werden de decanen waargenomen bij hun opkomst of bij het passeren van de meridiaan?
De gangbare interpretatie is dat elk uur werd aangegeven door een decaan die in het oosten opkwam, waarbij de decanen zo verdeeld waren dat hun heliakische opkomsten tien dagen uit elkaar lagen. Sommige geleerden stellen andere waarnemingsregels voor, waaronder meridiaandoorgangen. De tabellen leggen alleen namen en hun volgorde vast, dus de methode moet worden afgeleid, en geen enkele reconstructie past bij elke kopie.
Met welke moderne sterren komen de decanen in deze tabellen overeen?
Slechts twee staan vast: Sah komt overeen met sterren van Orion en Sopdet met Sirius. Voor de rest hebben geleerden identificaties voorgesteld binnen een gordel aan de hemel die ruwweg ten zuiden van en evenwijdig aan de ecliptica loopt, maar over de details zijn ze het oneens, en de meeste identificaties kun je het best als hypothesen beschouwen.
Wat gebeurde er na het Middenrijk met de diagonale tabellen?
Ze werden niet meer op kisten geschilderd, maar de decanenlijst bleef bestaan. Die verhuisde naar de plafonds van graven en tempels, te beginnen met het graf van Senenmut rond 1470 v.Chr., en de Ramessidische koningsgraven introduceerden rond 1100 v.Chr. een nieuw type sterrenklok, gebaseerd op posities bij de meridiaan. Via latere lijsten bereikten de decanen de Hellenistische astrologie en, veel later, de Tarot.
Laatste Berichten
Ontdek de oude wijsheid van tarotkaarten en ontgrendel de mysteries van je spirituele reis. Onze blog is jouw toegangspoort tot het begrijpen van de rijke symboliek, betekenissen en praktische toepassingen van tarot lezen.