Τα πρώτα τεκμήρια των δεκανών
Οι διαγώνιοι αστρικοί πίνακες
Γύρω στο 2100 π.Χ. ζωγράφοι της Μέσης Αιγύπτου γέμισαν το εσωτερικό ορισμένων καπακιών φερέτρων με ένα πλέγμα από ονόματα άστρων: μία στήλη για κάθε δεκαήμερη εβδομάδα του έτους, μία σειρά για κάθε ώρα της νύχτας. Καθώς περνούν οι εβδομάδες, κάθε άστρο σημαδεύει όλο και πιο πρώιμη ώρα, κι έτσι το όνομά του ανεβαίνει στο πλέγμα σε διαγώνια γραμμή. Οι πίνακες αυτοί είναι τα αρχαιότερα γνωστά αστρικά ρολόγια και οι πρώτοι πλήρεις κατάλογοι των τριάντα έξι δεκανών.
- στήλες εβδομάδων
- 36
- σειρές ωρών
- 12
- π.Χ., τα αρχαιότερα καπάκια
- περ. 2100
Η ανατομία ενός αστρικού πίνακα
Ο διαγώνιος πίνακας είναι σχεδιασμένο αντικείμενο με μέρη που μπορούν να ονομαστούν ένα ένα: το καπάκι πάνω στο οποίο ζωγραφίστηκε, οι στήλες και οι σειρές, η ίδια η διαγώνιος, οι μορφές και το κείμενο στο κέντρο του, οι πρόσθετες στήλες στην άκρη του και τα ερωτήματα που αφήνει ακόμη ανοιχτά.
Το καπάκι ως ουρανός
Οι πίνακες είναι ζωγραφισμένοι στην εσωτερική επιφάνεια ορθογώνιων ξύλινων καπακιών φερέτρων, ακριβώς πάνω από το πρόσωπο του ανθρώπου που κειτόταν μέσα. Για τον νεκρό το καπάκι βρισκόταν εκεί όπου θα ήταν ο νυχτερινός ουρανός, και ο αστρικός πίνακας μετέτρεπε αυτή την επιφάνεια σε λειτουργικό χάρτη των ωρών.
Τα εργαστήρια της Ασιούτ
Οι περισσότεροι γνωστοί πίνακες προέρχονται από το νεκροταφείο της Ασιούτ, της αρχαίας Ζάουτι, πρωτεύουσας του δέκατου τρίτου νομού της Άνω Αιγύπτου. Οι νομάρχες και οι αξιωματούχοι της θάβονταν σε πλούσια ζωγραφισμένα φέρετρα, ενώ οι υπόλοιποι πίνακες προέρχονται από λίγες ακόμη θέσεις. Ο αριθμός των γνωστών πινάκων έχει αυξηθεί από περίπου δώδεκα σε περισσότερους από είκοσι.
Τριάντα έξι στήλες εβδομάδων
Κάθε στήλη αντιστοιχεί σε μία δεκαήμερη εβδομάδα του πολιτικού έτους και έχει στην κορυφή την ημερομηνία της: πρώτο, μεσαίο ή τελευταίο δεκαήμερο ενός μήνα σε μία από τις τρεις εποχές, Άχετ, Πέρετ και Σέμου. Δώδεκα μήνες των τριάντα ημερών δίνουν τριάντα έξι στήλες.
Δώδεκα σειρές ωρών
Σε κάθε στήλη κατεβαίνουν δώδεκα κελιά, ένα για κάθε ώρα της νύχτας, και κάθε κελί περιέχει το όνομα του δεκανού που σημαδεύει την ώρα αυτή τη συγκεκριμένη εβδομάδα. Διαβασμένη από πάνω προς τα κάτω, μια στήλη είναι ολόκληρη η νύχτα μιας δεκαήμερης εβδομάδας.
Η διαγώνιος
Ένα άστρο ανατέλλει περίπου τέσσερα λεπτά νωρίτερα κάθε νύχτα, δηλαδή γύρω στα σαράντα λεπτά κάθε εβδομάδα. Έτσι ένας δεκανός που σημαδεύει τη δωδέκατη ώρα μια εβδομάδα σημαδεύει την ενδέκατη την επόμενη, και το όνομά του ανεβαίνει μία σειρά σε κάθε στήλη, χαράζοντας τη διαγώνιο από την οποία πήραν οι πίνακες το όνομά τους.
Η ζώνη με τις μορφές του ουρανού
Στα καλά διατηρημένα καπάκια μια κατακόρυφη ζώνη από εικόνες διακόπτει τις στήλες. Δείχνει τη θεά του ουρανού Νουτ, το Μπροστινό Πόδι του ταύρου (το Μεσχετιού, τη δική μας Μεγάλη Άρκτο), τον Σαχ, τη μορφή του Ωρίωνα, και τη Σοπντέτ, τη θεά του Σείριου: τα σταθερά σημεία του αιγυπτιακού ουρανού.
Η ταινία με το κείμενο
Σε πολλά καπάκια μια οριζόντια ταινία ιερογλυφικού κειμένου διασχίζει το πλέγμα, συνήθως ένας τύπος προσφορών που επικαλείται θεότητες του ουρανού για χάρη του νεκρού. Η αστρονομία και η προσευχή μοιράζονται την ίδια επιφάνεια, και οι ζωγράφοι τις αντιμετώπιζαν ως μέρη μιας ενιαίας σύνθεσης.
Οι πέντε πρόσθετες ημέρες
Τριάντα έξι εβδομάδες κάνουν 360 ημέρες, και το πολιτικό έτος πρόσθετε πέντε επαγόμενες ημέρες για να φτάσει τις 365. Ορισμένοι πίνακες προσθέτουν μια τελευταία στήλη γι' αυτό το σύντομο διάστημα, με τη δική της σειρά άστρων που σημαδεύουν τις ώρες, ώστε το ρολόι να καλύπτει ολόκληρο το έτος.
Οι τριγωνικοί δεκανοί
Προς το τέλος του έτους η κανονική ακολουθία δεν γεμίζει το πλέγμα χωρίς κενά. Ορισμένα καπάκια προσθέτουν ένα τριγωνικό μπλοκ με επιπλέον ονόματα άστρων, που οι Νόιγκεμπαουερ και Πάρκερ ονόμασαν «τριγωνικούς δεκανούς» και που χρησίμευαν μόνο για να συνεχίζει να λειτουργεί το ρολόι εκείνες τις εβδομάδες.
Ανατολές ή διαβάσεις;
Η καθιερωμένη ερμηνεία θεωρεί ότι κάθε ώρα σημαδευόταν από έναν δεκανό που ανέτελλε στην ανατολή. Ορισμένοι μελετητές υποστηρίζουν ότι τα άστρα παρατηρούνταν σε άλλη σταθερή θέση, για παράδειγμα τη στιγμή που διέσχιζαν τον μεσημβρινό. Οι πίνακες δίνουν ονόματα, όχι μεθόδους, οπότε ο κανόνας της παρατήρησης πρέπει να ανασυντεθεί.
Αντίγραφα αντιγράφων
Ένα ημερολόγιο 365 ημερών χωρίς δίσεκτη ημέρα μένει πίσω από τα άστρα μια ολόκληρη εβδομάδα σε περίπου σαράντα χρόνια. Πολλά καπάκια είναι μετατοπισμένα, ανορθόγραφα ή εσωτερικά αντιφατικά, ένδειξη ότι οι ζωγράφοι αντέγραφαν παλαιότερους πρότυπους πίνακες για ταφική χρήση πολύ αφότου είχαν πάψει να συμφωνούν με τον ουρανό.
Ποια άστρα;
Ο Σαχ είναι ο Ωρίωνας και η Σοπντέτ ο Σείριος. Πέρα από αυτά τα δύο, τα άστρα πίσω από τα ονόματα παραμένουν αντικείμενο συζήτησης. Οι περισσότερες ανασυνθέσεις τοποθετούν τους δεκανούς σε μια ζώνη νότια της εκλειπτικής, αλλά οι πίνακες καταγράφουν μόνο ονόματα και σειρά, γι' αυτό οι βέβαιες ταυτίσεις είναι σπάνιες.
Ανασκαφείς και εκδότες
Οι αρχαιολόγοι που έβγαλαν από το χώμα τα φέρετρα της Ασιούτ και οι ιστορικοί της αστρονομίας που ξεδιάλυναν τι λένε τα πλέγματά τους.
Εμίλ Σασινά
Διευθυντής του Γαλλικού Ινστιτούτου Ανατολικής Αρχαιολογίας στο Κάιρο, που μαζί με τον Σαρλ Παλάνκ έκανε ανασκαφές στην Ασιούτ το 1903 και δημοσίευσε τα ευρήματα, ανάμεσά τους ζωγραφισμένα φέρετρα σαν εκείνα που φέρουν αστρικούς πίνακες.
Ερνέστο Σκιαπαρέλι
Διευθυντής του Αιγυπτιακού Μουσείου του Τορίνου, του οποίου η ιταλική αποστολή έσκαψε στην Ασιούτ από το 1906 ως το 1913 και έφερε στην Ευρώπη μία από τις μεγαλύτερες συλλογές ταφικού εξοπλισμού από την Ασιούτ.
Ντέιβιντ Τζορτζ Χόγκαρθ
Αρχαιολόγος που έκανε ανασκαφές στην Ασιούτ για το Βρετανικό Μουσείο το 1906–07, προσθέτοντας στη λονδρέζικη συλλογή φέρετρα του Μέσου Βασιλείου από το ίδιο νεκροταφείο.
Αλεξάντερ Πόγκο
Ιστορικός της αστρονομίας που δημοσίευσε το 1932 στο περιοδικό «Isis» τους πίνακες των καπακιών της Ασιούτ ως ημερολόγια και αστρικά ρολόγια, σε μία από τις πρώτες μελέτες που τους αντιμετώπισαν ως αστρονομικά τεκμήρια.
Ότο Νόιγκεμπαουερ
Ιστορικός των θετικών επιστημών που, μαζί με τον Ρίτσαρντ Πάρκερ, αφιέρωσε τον πρώτο τόμο των «Egyptian Astronomical Texts» (1960) στους πρώιμους δεκανούς και στους διαγώνιους πίνακες, την έκδοση από την οποία ξεκινά κάθε μεταγενέστερη εργασία.
Ρίτσαρντ Α. Πάρκερ
Αιγυπτιολόγος και ειδικός στο αιγυπτιακό ημερολόγιο, του οποίου η ανάγνωση των ημερομηνιών, των εποχών και των ονομάτων των άστρων επέτρεψε να εξηγηθεί γιατί οι πίνακες εξελίσσονται διαγώνια και πώς επιλέχθηκαν οι δεκανοί.
Σάρα Σάιμονς
Ιστορικός της αιγυπτιακής αστρονομίας που κατέγραψε τους γνωστούς διαγώνιους πίνακες και τις παραλλαγές τους, διπλασιάζοντας περίπου το σώμα των πηγών που είχαν στη διάθεσή τους οι Νόιγκεμπαουερ και Πάρκερ και κάνοντας τα αντίγραφα συγκρίσιμα μεταξύ τους.
Χουάν Αντόνιο Μπελμόντε
Αρχαιοαστρονόμος που, μαζί με τον Χοσέ Λουλ και άλλους, έχει ελέγξει τους πίνακες με βάση υπολογισμένους ουρανούς και έχει προτείνει ταυτίσεις άστρων και χρονολογήσεις για τις παρατηρήσεις πίσω από αυτούς.
Γιόχεμ Καλ
Αιγυπτιολόγος που διευθύνει από το 2003 το Γερμανοαιγυπτιακό Πρόγραμμα της Ασιούτ, επιστρέφοντας στο νεκροταφείο από το οποίο προέρχονται οι περισσότεροι αστρικοί πίνακες και τεκμηριώνοντας τους τάφους του στο αρχικό τους περιβάλλον.
Τα αρχαιότερα αστρικά ρολόγια
Ανάμεσα στο 2100 και το 1800 π.Χ. περίπου, στην Πρώτη Ενδιάμεση Περίοδο και στο πρώιμο Μέσο Βασίλειο, ζωγράφοι της Μέσης Αιγύπτου γέμισαν το εσωτερικό ορισμένων ξύλινων καπακιών φερέτρων με ένα πλέγμα από ονόματα άστρων. Αν διαβαστεί σωστά, το πλέγμα λέει ποιο άστρο σημαδεύει κάθε ώρα της νύχτας για κάθε δεκαήμερη εβδομάδα του έτους. Αυτοί είναι οι διαγώνιοι αστρικοί πίνακες, τα αρχαιότερα γνωστά αστρικά ρολόγια στον κόσμο και τα πρώτα πλήρη τεκμήρια των τριάντα έξι δεκανών. Η σύγχρονη ονομασία τους προέρχεται από το πιο ορατό γνώρισμά τους: το όνομα κάθε άστρου μετακινείται κατά μία στήλη και ανεβαίνει μία σειρά από εβδομάδα σε εβδομάδα, οπότε ένα μόνο όνομα σχηματίζει μια λοξή γραμμή πάνω στο καπάκι. Ό,τι ακολούθησε στην παράδοση των δεκανών, από τις οροφές του Νέου Βασιλείου ως τα πρόσωπα της ελληνιστικής αστρολογίας, κατάγεται από το σύστημα που καταγράφουν αυτοί οι πίνακες.
Η Ασιούτ και τα φέρετρά της
Οι περισσότεροι γνωστοί πίνακες προέρχονται από την Ασιούτ, την αρχαία Ζάουτι, πρωτεύουσα του δέκατου τρίτου νομού της Άνω Αιγύπτου και λατρευτικό κέντρο του θεού-τσακαλιού Ουεπουαουέτ. Οι νομάρχες και οι αξιωματούχοι της θάβονταν στους βράχους δυτικά της πόλης, σε ορθογώνια ξύλινα φέρετρα ζωγραφισμένα μέσα και έξω: κατάλογοι προσφορών, ζωφόροι με αντικείμενα που θα χρειαζόταν ο νεκρός, ξόρκια από τα Κείμενα των Σαρκοφάγων και, σε μια μειοψηφία καπακιών, ο αστρικός πίνακας. Ένας μικρότερος αριθμός πινάκων προέρχεται από άλλες θέσεις της Μέσης και της Άνω Αιγύπτου. Το σώμα των πηγών μεγάλωσε αργά. Οι Νόιγκεμπαουερ και Πάρκερ είχαν στη διάθεσή τους περίπου δώδεκα καπάκια το 1960· μεταγενέστεροι κατάλογοι, πάνω απ' όλα της Σάρα Σάιμονς, διπλασίασαν περίπου τον αριθμό, αν και αρκετά καπάκια είναι αποσπασματικά και ορισμένα σώζονται μόνο σε παλιά αντίγραφα.
Πώς διαβάζεται το πλέγμα
Ένας πλήρης πίνακας είναι ένα πλέγμα τριάντα έξι στηλών και δώδεκα σειρών. Κάθε στήλη έχει στην κορυφή μια ημερομηνία του αιγυπτιακού πολιτικού ημερολογίου, που είχε τρεις εποχές, Άχετ, Πέρετ και Σέμου, καθεμία με τέσσερις μήνες των τριάντα ημερών. Κάθε μήνας χωριζόταν σε τρεις δεκαήμερες εβδομάδες, οπότε η επικεφαλίδα λέει ουσιαστικά «πρώτο δεκαήμερο του δεύτερου μήνα της Άχετ». Τριάντα έξι τέτοιες εβδομάδες καλύπτουν 360 ημέρες. Σε κάθε στήλη κατεβαίνουν δώδεκα κελιά, ένα για κάθε ώρα της νύχτας, και κάθε κελί περιέχει ένα όνομα δεκανού. Οι στήλες είναι συνήθως διατεταγμένες από τα δεξιά προς τα αριστερά, την κανονική φορά της ιερογλυφικής γραφής. Για να χρησιμοποιήσει κανείς τον πίνακα, βρίσκει τη στήλη της τρέχουσας εβδομάδας και τη διαβάζει προς τα κάτω: ο πρώτος δεκανός σημαδεύει την πρώτη ώρα, ο δεύτερος τη δεύτερη, και ούτω καθεξής ως την αυγή.
Γιατί τα ονόματα κινούνται διαγώνια
Η διαγώνιος είναι συνέπεια του ουρανού. Κάθε άστρο ανατέλλει περίπου τέσσερα λεπτά νωρίτερα κάθε νύχτα, οπότε σε δέκα ημέρες κερδίζει περίπου σαράντα λεπτά, σχεδόν όσο διαρκεί μία από αυτές τις ώρες. Ένας δεκανός που σημαδεύει την τελευταία ώρα της νύχτας μια εβδομάδα σημαδεύει επομένως την προτελευταία την επόμενη εβδομάδα, την τρίτη από το τέλος τη μεθεπόμενη, και ούτω καθεξής, ώσπου να βγει εντελώς από τη νύχτα. Πάνω στο καπάκι το όνομά του ανεβαίνει μία σειρά σε κάθε στήλη. Το σχήμα που ακολουθεί δείχνει την αρχή για τις τέσσερις πρώτες εβδομάδες ενός πίνακα, με τους δεκανούς αριθμημένους κατά τη σειρά ανατολής τους.
| Ώρα | Εβδομάδα 1 | Εβδομάδα 2 | Εβδομάδα 3 | Εβδομάδα 4 |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Δεκανός 1 | Δεκανός 2 | Δεκανός 3 | Δεκανός 4 |
| 2 | Δεκανός 2 | Δεκανός 3 | Δεκανός 4 | Δεκανός 5 |
| 3 | Δεκανός 3 | Δεκανός 4 | Δεκανός 5 | Δεκανός 6 |
| … | … | … | … | … |
| 12 | Δεκανός 12 | Δεκανός 13 | Δεκανός 14 | Δεκανός 15 |
Ακολουθήστε τον Δεκανό 4: από την τέταρτη ώρα την εβδομάδα 1 περνά στην πρώτη ώρα την εβδομάδα 4. Σε ένα πραγματικό καπάκι το μοτίβο διατρέχει και τις τριάντα έξι στήλες, και η κανονικότητα των βημάτων είναι αυτό που επέτρεψε στους σύγχρονους μελετητές να αναγνωρίσουν ένα ρολόι σε κάτι που έμοιαζε με κατάλογο.
Το κέντρο του καπακιού
Το πλέγμα σπάνια είναι αδιάσπαστο. Στα καλύτερα διατηρημένα καπάκια το διασχίζει μια οριζόντια ταινία ιερογλυφικού κειμένου, κατά κανόνα ένας τύπος προσφορών που επικαλείται θεότητες του ουρανού για χάρη του κατόχου του φερέτρου. Μια κατακόρυφη ζώνη από εικόνες χωρίζει επίσης τις στήλες και δείχνει τις μορφές που στήριζαν τον αιγυπτιακό ουρανό: τη Νουτ, τη θεά που το σώμα της είναι ο ουρανός· το Μπροστινό Πόδι του ταύρου, το Μεσχετιού, δηλαδή τα άστρα της δικής μας Μεγάλης Άρκτου· τον Σαχ, τη μορφή του Ωρίωνα· και τη Σοπντέτ, τη θεά του Σείριου. Η διάταξη αλλάζει από καπάκι σε καπάκι, όμως ο συνδυασμός είναι αρκετά σταθερός ώστε να δείχνει ότι ο πίνακας σχεδιάστηκε ως ενιαία σύνθεση που ενώνει αστρονομία και προσευχή. Τίποτα πάνω στο καπάκι δεν χωρίζει τη μέτρηση του χρόνου από το θρησκευτικό κείμενο.
Οι πρόσθετες στήλες
Οι τριάντα έξι εβδομάδες αφήνουν εκτός μέτρησης πέντε ημέρες του έτους των 365 ημερών. Αυτές οι επαγόμενες ημέρες, κατά τον αιγυπτιακό μύθο οι ημέρες γέννησης του Όσιρι, του Ώρου, του Σηθ, της Ίσιδας και της Νέφθυος, βρίσκονταν έξω από τους μήνες, και ορισμένα καπάκια προσθέτουν μια τελευταία στήλη ώστε το ρολόι να καλύπτει και αυτές. Ένα δεύτερο πρόβλημα παρουσιάζεται κοντά στο τέλος του έτους, όπου η κανονική ακολουθία των δεκανών δεν γεμίζει πια κάθε ώρα χωρίς κενά. Σε αυτό το σημείο ορισμένα καπάκια προσθέτουν ένα τριγωνικό μπλοκ με επιπλέον ονόματα άστρων. Οι Νόιγκεμπαουερ και Πάρκερ τα ονόμασαν «τριγωνικούς δεκανούς», και η παρουσία τους δείχνει ότι όσοι έφτιαξαν τους πρότυπους πίνακες δούλεψαν ολόκληρο το έτος ώρα προς ώρα, αντί απλώς να επαναλαμβάνουν ένα μοτίβο.
Τι παρατηρούσαν οι Αιγύπτιοι
Οι πίνακες κατονομάζουν άστρα· δεν λένε τι παρατηρήθηκε. Η καθιερωμένη ερμηνεία, όπως τη διατύπωσαν οι Νόιγκεμπαουερ και Πάρκερ, είναι ότι κάθε ώρα σημαδευόταν από έναν δεκανό που ανέτελλε στον ανατολικό ορίζοντα και ότι οι δεκανοί είχαν επιλεγεί έτσι ώστε οι ηλιακές επιτολές τους, δηλαδή οι πρώτες εμφανίσεις τους την αυγή ύστερα από μια περίοδο αφάνειας, να απέχουν δέκα ημέρες μεταξύ τους. Σε αυτή την ανάγνωση ο δεκανός που μόλις επανεμφανίστηκε σημαδεύει την τελευταία ώρα της νύχτας, και τις εβδομάδες που ακολουθούν σημαδεύει όλο και πιο πρώιμες ώρες. Άλλοι μελετητές έχουν υποστηρίξει ότι τα άστρα παρατηρούνταν σε διαφορετική σταθερή θέση, για παράδειγμα τη στιγμή που διέσχιζαν τον μεσημβρινό, ή ότι ο κανόνας άλλαζε από παράδοση σε παράδοση. Οι περισσότερες ανασυνθέσεις τοποθετούν τους δεκανούς σε μια ζώνη περίπου παράλληλη προς την εκλειπτική και νότια από αυτήν, μια λωρίδα που περιλαμβάνει τον Ωρίωνα και τον Σείριο. Το ερώτημα δεν μπορεί να κριθεί μόνο από τα καπάκια, επειδή τα σωζόμενα αντίγραφα είναι υπερβολικά ασυνεπή για να ταιριάξουν ακριβώς με οποιονδήποτε έναν ουρανό.
Αντίγραφα αντιγράφων
Η ασυνέπεια έχει αιτία. Το αιγυπτιακό πολιτικό έτος των ακριβώς 365 ημερών δεν είχε δίσεκτη ημέρα, κι έτσι έμενε πίσω από τα άστρα κατά μία ημέρα κάθε τέσσερα χρόνια. Ένας πίνακας ακριβής τη στιγμή που σχεδιάστηκε θα είχε απόκλιση μιας ολόκληρης εβδομάδας ύστερα από περίπου σαράντα χρόνια και θα ήταν άχρηστος μέσα σε λίγες γενιές. Τα καπάκια δείχνουν τα συμπτώματα: στήλες μετατοπισμένες σε σχέση με τις ημερομηνίες τους, ονόματα γραμμένα λάθος ή επαναλαμβανόμενα, σειρές που δεν ακολουθούν τη διαγώνιο. Οι ζωγράφοι αντέγραφαν από πρότυπους πίνακες, που πιθανότατα φυλάσσονταν σε αρχεία ναών ή εργαστηρίων και είχαν πάψει από καιρό να συμφωνούν με τον ουρανό. Συγκρίνοντας τα καπάκια, οι μελετητές έχουν εντοπίσει ομάδες που μοιράζονται την ίδια μετατόπιση ή τα ίδια λάθη, και ορισμένοι έχουν επιχειρήσει να χρονολογήσουν τις αρχικές παρατηρήσεις από το μέγεθος της μετατόπισης. Τα αποτελέσματα εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις παραδοχές για τον κανόνα της παρατήρησης και για τις ταυτίσεις των άστρων, και παραμένουν εκτιμήσεις.
Ένα ρολόι για τους νεκρούς
Αν οι πίνακες ήταν ήδη ξεπερασμένοι όταν ζωγραφίστηκαν, δεν προορίζονταν για πρακτική χρήση, και η θέση τους εξηγεί τον σκοπό τους. Το καπάκι βρισκόταν ακριβώς πάνω από το πρόσωπο του νεκρού, που το κοιτούσε όπως οι ζωντανοί κοιτούν τον νυχτερινό ουρανό. Η αιγυπτιακή ταφική θρησκεία φανταζόταν τους νεκρούς να ενώνονται με τα άστρα και να ταξιδεύουν μαζί με τον ήλιο μέσα από τις ώρες της νύχτας, και ένας πίνακας των ωρών ήταν γνώση που ο νεκρός μπορούσε να πάρει μαζί του σε αυτό το ταξίδι. Οι περισσότεροι αιγυπτιολόγοι διαβάζουν τους πίνακες ως μέρος του θρησκευτικού εξοπλισμού του φερέτρου, δίπλα στα Κείμενα των Σαρκοφάγων που είναι ζωγραφισμένα πλάι τους. Το ότι διασώζουν πραγματική αστρονομία οφείλεται στο ότι αντιγράφηκαν από έγγραφα που κάποτε περιέγραφαν τον πραγματικό ουρανό.
Τι ακολούθησε
Οι διαγώνιοι πίνακες εξαφανίζονται από τα φέρετρα μετά το Μέσο Βασίλειο, το περιεχόμενό τους όμως όχι. Ο κατάλογος των δεκανών πέρασε στις οροφές τάφων και ναών, αρχίζοντας από την οροφή του τάφου του Σενενμούτ γύρω στο 1470 π.Χ., όπου οι δεκανοί εμφανίζονται ως κατάλογος με τις θεότητες που συνδέονται μαζί τους και όχι ως λειτουργικό πλέγμα. Το κενοτάφιο του Σέτι Α΄ στην Άβυδο πρόσθεσε το Βιβλίο της Νουτ, που εξηγεί τον κύκλο ορατότητας των δεκανών με μυθολογικούς όρους. Γύρω στο 1100 π.Χ. οι βασιλικοί τάφοι της εποχής των Ραμεσσιδών εισήγαγαν ένα διαφορετικό ρολόι, βασισμένο σε άστρα που περνούσαν από θέσεις κοντά στον μεσημβρινό. Ο ίδιος ο κατάλογος των δεκανών, βελτιωμένος και αναδιοργανωμένος σε αυτό που οι σύγχρονοι μελετητές ονομάζουν οικογένειες καταλόγων, έγινε το απόθεμα από το οποίο άντλησαν οι ναοί της Ύστερης Περιόδου, οι ελληνιστικοί αστρολόγοι και τελικά η μαγική παράδοση.
Η ανάκτηση των πινάκων
Τα φέρετρα έφτασαν στα μουσεία μέσα από τις ανασκαφές στην Ασιούτ στις αρχές του εικοστού αιώνα: του Εμίλ Σασινά και του Σαρλ Παλάνκ για το Γαλλικό Ινστιτούτο του Καΐρου το 1903, του Ντέιβιντ Χόγκαρθ για το Βρετανικό Μουσείο το 1906–07 και της ιταλικής αποστολής του Ερνέστο Σκιαπαρέλι από το 1906 ως το 1913, που έστειλε μια μεγάλη συλλογή από την Ασιούτ στο Τορίνο. Το άρθρο του Αλεξάντερ Πόγκο στο περιοδικό «Isis» το 1932 αντιμετώπισε τα καπάκια ως ημερολόγια και ρολόγια, και ο πρώτος τόμος των «Egyptian Astronomical Texts» των Νόιγκεμπαουερ και Πάρκερ, που κυκλοφόρησε το 1960, εξέδωσε τους γνωστούς πίνακες και διατύπωσε την ερμηνεία που χρησιμοποιείται ακόμη. Μεταγενέστερες εργασίες της Σάρα Σάιμονς, του Χουάν Αντόνιο Μπελμόντε και του Χοσέ Λουλ, καθώς και άλλων, διεύρυναν το σώμα των πηγών και το έλεγξαν με βάση υπολογισμένους ουρανούς. Από το 2003 το Γερμανοαιγυπτιακό Πρόγραμμα της Ασιούτ υπό τον Γιόχεμ Καλ τεκμηριώνει το ίδιο το νεκροταφείο, αποδίδοντας στα φέρετρα το αρχαιολογικό τους πλαίσιο.
Πού να συνεχίσετε
Για το άστρο του οποίου η επιστροφή άνοιγε το αιγυπτιακό έτος, δείτε τη σελίδα «Σείριος, Σώθις και το έτος». Για τον τρόπο με τον οποίο δώδεκα ώρες των δεκανών έγιναν το μισό της σημερινής ημέρας, δείτε τις δώδεκα ώρες της νύχτας. Για τα ρολόγια που αντικατέστησαν αυτούς τους πίνακες στους βασιλικούς τάφους, δείτε τα ραμεσσιδικά αστρικά ρολόγια, και για τις οροφές που διαιώνισαν τον κατάλογο των δεκανών, τη σελίδα για τις αστρονομικές οροφές. Η ιστορία των δεκανών αποτελεί μέρος της εγκυκλοπαίδειας της Tarot Academy σε πενήντα δύο γλώσσες.
Συχνές ερωτήσεις
Τι είναι ένας διαγώνιος αστρικός πίνακας;
Ένα πλέγμα από ονόματα άστρων ζωγραφισμένο στο εσωτερικό ενός αιγυπτιακού καπακιού φερέτρου, συνήθως της περιόδου από το 2100 ως το 1800 π.Χ. περίπου. Οι τριάντα έξι στήλες του αντιστοιχούν στις δεκαήμερες εβδομάδες του πολιτικού έτους και οι δώδεκα σειρές του στις ώρες της νύχτας, και κάθε κελί κατονομάζει τον δεκανό που σημαδεύει τη συγκεκριμένη ώρα τη συγκεκριμένη εβδομάδα. Είναι το αρχαιότερο είδος αστρικού ρολογιού που γνωρίζουμε.
Γιατί ονομάζονται διαγώνιοι;
Επειδή κάθε άστρο σημαδεύει όλο και πιο πρώιμη ώρα όσο προχωρά το έτος. Ένα άστρο ανατέλλει περίπου σαράντα λεπτά νωρίτερα κάθε δέκα ημέρες, όσο περίπου μία ώρα του πίνακα, οπότε το όνομά του ανεβαίνει μία σειρά σε κάθε διαδοχική στήλη. Επαναλαμβανόμενα σε όλο το πλέγμα, αυτά τα βήματα σχηματίζουν λοξές γραμμές από το ίδιο όνομα, και από αυτές πήραν οι πίνακες τη σύγχρονη ονομασία τους.
Πού βρέθηκαν οι διαγώνιοι αστρικοί πίνακες;
Κυρίως στο νεκροταφείο της Ασιούτ στη Μέση Αίγυπτο, όπου νομάρχες και αξιωματούχοι της Πρώτης Ενδιάμεσης Περιόδου και του πρώιμου Μέσου Βασιλείου θάβονταν σε ζωγραφισμένα ξύλινα φέρετρα. Ένας μικρότερος αριθμός προέρχεται από άλλες θέσεις της Αιγύπτου. Τα φέρετρα ανασκάφηκαν στις αρχές του εικοστού αιώνα και σήμερα είναι μοιρασμένα σε μουσεία της Αιγύπτου και της Ευρώπης.
Πόσοι διαγώνιοι αστρικοί πίνακες σώζονται;
Περισσότεροι από είκοσι, πολλοί από αυτούς ελλιπείς. Οι Νόιγκεμπαουερ και Πάρκερ δούλεψαν με περίπου δώδεκα το 1960, και μεταγενέστεροι κατάλογοι, κυρίως της Σάρα Σάιμονς, διπλασίασαν περίπου τον αριθμό. Ορισμένοι σώζονται μόνο ως θραύσματα ή σε παλαιότερα αντίγραφα, γι' αυτό τα σύνολα διαφέρουν ελαφρά από κατάλογο σε κατάλογο, ανάλογα με το τι μετράει ο καθένας.
Χρησιμοποίησε πράγματι κανείς αυτούς τους πίνακες για να μετρά την ώρα;
Μάλλον όχι τα ζωγραφισμένα αντίγραφα. Το πολιτικό ημερολόγιο των 365 ημερών απέκλινε από τα άστρα κατά μία ημέρα κάθε τέσσερα χρόνια, οπότε ένας πίνακας ξέφευγε μία εβδομάδα σε περίπου σαράντα χρόνια, και τα καπάκια παρουσιάζουν μετατοπίσεις και λάθη που θα τα έκαναν άχρηστα. Αντιγράφηκαν από παλαιότερους πρότυπους πίνακες για χρήση από τους νεκρούς. Οι ίδιοι οι πρότυποι πρέπει κάποτε να περιέγραφαν τον πραγματικό ουρανό.
Τι απεικονίζεται στη μέση του πίνακα;
Στα καλά διατηρημένα καπάκια, μια οριζόντια ταινία κειμένου, συνήθως ένας τύπος προσφορών που επικαλείται θεότητες του ουρανού, και μια κατακόρυφη ζώνη με μορφές: τη Νουτ, τη θεά του ουρανού, το Μπροστινό Πόδι του ταύρου (τα άστρα της Μεγάλης Άρκτου), τον Σαχ, τη μορφή του Ωρίωνα, και τη Σοπντέτ, τη θεά του Σείριου. Σημαδεύουν τα σταθερά σημεία αναφοράς του αιγυπτιακού ουρανού δίπλα στους κινούμενους δεκανούς.
Τι είναι οι τριγωνικοί δεκανοί;
Επιπλέον ονόματα άστρων που ορισμένα καπάκια τοποθετούν σε ένα τριγωνικό μπλοκ κοντά στο τέλος του έτους, εκεί όπου η κανονική ακολουθία των δεκανών δεν γεμίζει πια κάθε ώρα χωρίς κενά. Ο όρος είναι σύγχρονη ονομασία που εισήγαγαν οι Νόιγκεμπαουερ και Πάρκερ. Ορισμένα καπάκια προσθέτουν επίσης μια στήλη για τις πέντε επαγόμενες ημέρες έξω από τις τριάντα έξι εβδομάδες.
Παρατηρούνταν οι δεκανοί όταν ανέτελλαν ή όταν διέσχιζαν τον μεσημβρινό;
Η καθιερωμένη ερμηνεία είναι ότι κάθε ώρα σημαδευόταν από έναν δεκανό που ανέτελλε στην ανατολή, με τους δεκανούς σε τέτοιες αποστάσεις ώστε οι ηλιακές επιτολές τους να απέχουν δέκα ημέρες. Ορισμένοι μελετητές προτείνουν άλλους κανόνες παρατήρησης, ανάμεσά τους τις διαβάσεις του μεσημβρινού. Οι πίνακες καταγράφουν μόνο ονόματα και τη σειρά τους, οπότε η μέθοδος πρέπει να συναχθεί, και καμία ανασύνθεση δεν ταιριάζει με όλα τα αντίγραφα.
Ποια σημερινά άστρα είναι οι δεκανοί αυτών των πινάκων;
Μόνο δύο ταυτίσεις είναι βέβαιες: ο Σαχ αντιστοιχεί σε άστρα του Ωρίωνα και η Σοπντέτ στον Σείριο. Για τους υπόλοιπους οι μελετητές έχουν προτείνει ταυτίσεις μέσα σε μια ζώνη του ουρανού περίπου νότια της εκλειπτικής και παράλληλη προς αυτήν, όμως διαφωνούν στις λεπτομέρειες, και οι περισσότερες ταυτίσεις είναι προτιμότερο να αντιμετωπίζονται ως υποθέσεις.
Τι απέγιναν οι διαγώνιοι πίνακες μετά το Μέσο Βασίλειο;
Έπαψαν να ζωγραφίζονται σε φέρετρα, ο κατάλογος των δεκανών όμως επέζησε. Πέρασε στις οροφές τάφων και ναών, αρχίζοντας από τον τάφο του Σενενμούτ γύρω στο 1470 π.Χ., ενώ οι ραμεσσιδικοί βασιλικοί τάφοι γύρω στο 1100 π.Χ. εισήγαγαν έναν νέο τύπο αστρικού ρολογιού βασισμένο σε θέσεις ως προς τον μεσημβρινό. Μέσα από μεταγενέστερους καταλόγους οι δεκανοί έφτασαν στην ελληνιστική αστρολογία και, πολύ αργότερα, στο ταρώ.
Τελευταίες Αναρτήσεις
Ανακαλύψτε την αρχαία σοφία των καρτών ταρώ και ξεκλειδώστε τα μυστήρια του πνευματικού σας ταξιδιού. Το ιστολόγιό μας είναι η πύλη σας για την κατανόηση του πλούσιου συμβολισμού, των νοημάτων και των πρακτικών εφαρμογών της ανάγνωσης ταρώ.