PL (polski)
Niebo odniesienia
Astrolabia i MUL.APIN
Najpierw astrolabia przypisały po trzy gwiazdy każdemu miesiącowi; następnie dwie tabliczki, nazwane od otwierającej je gwiazdy Pługa, uporządkowały całe widoczne niebo: sześćdziesiąt sześć gwiazd i konstelacji na trzech ścieżkach niebieskich, kalendarz ich wschodów, drogę Księżyca przez osiemnaście figur, które z czasem dały początek zodiakowi, pięć planet oraz reguły i zegary odmierzające babiloński czas.
- 2
- tabliczki
- 3
- ścieżki nieba
- 66
- gwiazdy i gwiazdozbiory
Wewnątrz kompendium
MUL.APIN to system katalogowania nieba: spisy gwiazd, daty wschodów, ścieżka Księżyca, okresy planetarne, reguły kalendarzowe i zegary; każda sekcja stanowiła narzędzie, po które badacze wróżb sięgali każdej nocy.
🌠
Pług, od którego pochodzi nazwa
incypit
mulAPIN
Podobnie jak większość dzieł klinowych, kompendium nosi tytuł utworzony od pierwszych słów, a jego pierwsze słowa to nazwa pierwszej gwiazdy: mulAPIN, czyli Pług. Spis gwiazd otwiera się tą konstelacją, a całe dwutabliczkowe dzieło jest od tamtej pory katalogowane pod mianem jednego gwiazdozbioru.
🛤️
Trzy ścieżki nieba
Enlil · Anu · Ea
wielki podział niebios
Każda gwiazda należy do jednego z trzech pasów: północnej ścieżki Enlila, równikowej ścieżki Anu oraz południowej ścieżki Ea. Punkt wschodu gwiazdy na wschodnim horyzoncie przypisuje ją do odpowiedniego bóstwa. To najstarszy znany system porządkujący całe niebo według geografii niebieskiej.
📇
Sześćdziesiąt sześć gwiazd
Tabliczka 1
katalog gwiazd
Początkowa sekcja wymienia ścieżka po ścieżce sześćdziesiąt sześć gwiazd i konstelacji wraz z ich boskimi patronami: Pług, Starcza, Wielkich Bliźniaków, Niebiańskiego Byka, Prawdziwego Pasterza Anu, Rybę, Skorpiona. To najpełniejsza zachowana mapa ukazująca, jak Babilon postrzegał swoje nocne niebo.
📅
Kalendarz wschodów
Tabliczka 1
rok idealny
Kolejną częścią jest harmonogram: określa on, które gwiazdy wschodzą heliakalnie w poszczególnych dniach idealnego roku liczącego 360 dni, oraz zestawia gwiazdy wschodzące ze wznoszącymi się i zachodzącymi równocześnie. Dzięki temu uczony mógł w każdą pogodną noc roku zweryfikować stan nieba z kalendarzem, a kalendarz z niebem.
🧭
Gwiazdy zenitu
Tabliczka 1
gwiazdy ziqpu
Osobny wykaz wymienia gwiazdy ziqpu, czyli te, które kulminują w zenicie w ustalonej kolejności przez całą noc. Obserwacja gwiazdy górującej w zenicie pozwalała określić godzinę w ciemnościach, a raporty o zaćmieniach precyzyjnie mierzyły czas właśnie według tych gwiazd. Był to zegar oparty na geometrii sfery niebieskiej.
🌙
Ścieżka Księżyca
Tabliczka 1
przodek zodiaku
Kompendium wymienia gwiazdozbiory, przez które miesiąc po miesiącu wędruje Księżyc: Byka, Bliźnięta, Raka, Lwa, Bruzdę, Wagę, Skorpiona, Kozła-Rybę, Najemnika i ich towarzyszy, łącznie osiemnaście figur. Skrócona stulecia później do dwunastu równych znaków, lista ta dała początek zodiakowi.
🪐
Pięć planet
Tabliczka 2
okresy planetarne
Druga tablica przechodzi do ciał niebieskich niemających stałego miejsca na niebie: Jowisza, Wenus, Marsa, Saturna i Merkurego, podając odcinki czasu, przez które każda z planet pozostaje widoczna i niewidoczna. Podane liczby stanowią schematyczne przybliżenia, a nie rozwiniętą teorię, lecz stały się zalążkiem wszelkich późniejszych badań nad okresami planetarnymi.
➕
Utrzymanie zgodności kalendarza
Tabliczka 2
trzynasty miesiąc
Dwanaście miesięcy księżycowych jest krótszych od roku słonecznego, przez co kalendarz ulegał przesunięciu, dopóki nie wtrącono trzynastego miesiąca. MUL.APIN podaje reguły: obserwuj położenie Księżyca względem Plejad i innych punktów odniesienia, a gdy niebo rozmija się z datą, dodaj miesiąc interkalacyjny. Astronomia w służbie rachuby czasu.
🕰️
Cienie i zegary wodne
Tabliczka 2
odmierzanie czasu
Tabele podają długość cienia rzucanego przez gnomon w ciągu dnia oraz wagę wody w zegarze wodnym w ciągu nocy, przy czym najdłuższa noc trwa schematycznie dwa razy dłużej niż najkrótsza, zgodnie z babilońskim stosunkiem 2:1. Za pomocą cienia, wody i gwiazd ziqpu kompendium zapewniało pomiar czasu przez całą dobę.
🌟
Poprzednicy: «Trzy gwiazdy na miesiąc»
Aszur i Babilon
ok. 1100 r. p.n.e.
MUL.APIN miało swoich poprzedników: tak zwane astrolabia, czyli spisy przypisujące każdemu miesiącowi po trzy gwiazdy (po jednej na każdą ścieżkę nieba), łącznie trzydzieści sześć gwiazd ułożonych w formie koncentrycznych kół lub siatek. Kompendium przejęło ich schemat, skorygowało pozycje i rozwinęło system, lecz astrolabia dowodzą, że zasady porządkowania nieba kształtowały się już stulecie wcześniej.
📜
Dodatek z wróżbami
Tabliczka 2
cel kompendium
Kompendium kończy się zbiorem wróżb z ciał niebieskich. Ich obecność jednoznacznie wyjaśnia przeznaczenie dzieła: katalogi gwiazd, kalendarze i zegary istniały po to, aby znaki z Enuma Anu Enlil mogły być poprawnie dostrzeżone, zmierzone w czasie i nazwane. Astronomia obserwacyjna rozwijała się jako zaplecze dywinacji.
🏛️
Czterdzieści rękopisów
Niniwa · Aszur · Babilon · Uruk
od 687 r. p.n.e.
Z miast Asyrii i Babilonii przetrwało około czterdziestu kopii i fragmentów; najstarszy datowany odpis sporządzono w 687 r. p.n.e., choć sama treść powstała zapewne około 1000 r. p.n.e. lub wcześniej. Tekst przepisywany na taką skalę przez tak długi czas nie był literaturą piękną: był niezbędnym narzędziem pracy.
Królewski mecenas i badacze
Król, którego biblioteka zachowała najwspanialsze kopie, oraz dziewięciu uczonych na przestrzeni trzech stuleci, którzy zidentyfikowali gwiazdozbiory, zrekonstruowali cały system i przygotowali współczesne wydania kompendium.
Aszurbanipal
panował w latach 668–627 p.n.e.
Niniwa
Król-uczony, którego biblioteka w Niniwie zachowała znakomite kopie kompendium obok serii wróżb, której ono służyło. Dzięki jego zbiorom babilońskie niebo odniesienia może być odczytywane do dziś.
Peter Jensen
1861–1936
Niemcy
Pionier badań nad kosmologią babilońską, którego studium z 1890 roku zapoczątkowało żmudną pracę nad dopasowywaniem klinowych nazw gwiazd do rzeczywistych gwiazdozbiorów, kontynuowaną przez wszystkich kolejnych wydawców.
Franz Xaver Kugler
1862–1929
Holandia
Jezuicki uczony, którego wielotomowe dzieła o babilońskiej wiedzy o gwiazdach zrekonstruowały system ścieżek nieba, wschodów heliakalnych i schematów kalendarzowych, w ramach których MUL.APIN staje się w pełni zrozumiałe.
Ernst Weidner
1891–1976
Niemcy i Austria
W swoim podręczniku z 1915 roku przedstawił całościowy zarys astronomii babilońskiej, omawiając astrolabia i materiał kompendium, a całą karierę naukową poświęcił porządkowaniu tabliczek, na których teksty te przetrwały.
Johann Schaumberger
1885–1955
Niemcy
Dokończył wielkie dzieło Kuglera po jego śmierci, udoskonalając identyfikację gwiazd oraz obliczenia astronomiczne stojące za babilońskimi spisami.
Bartel van der Waerden
1903–1996
Holandia i Szwajcaria
Matematyk i historyk nauki, którego studia nad trzydziestoma sześcioma gwiazdami i narodzinami astronomii umieściły astrolabia oraz MUL.APIN w długim procesie ewolucji wiodącym od spisów gwiazd ku astronomii matematycznej.
David Pingree
1933–2005
Stany Zjednoczone
Współautor pierwszego pełnego nowożytnego wydania MUL.APIN z 1989 roku; badał drogi przenikania zawartej w nim wiedzy o gwiazdach do astronomii i astrologii Indii, Iranu oraz Grecji.
Hermann Hunger
ur. 1942
Austria
Współwydawca obu nowożytnych edycji kompendium: w 1989 roku z Pingree oraz w 2018 roku ze Steele’em, a także wydawca znacznej części powiązanego korpusu obserwacyjnego.
Wayne Horowitz
ur. 1957
Izrael
Przygotował wydanie naukowe astrolabiów («Trzech gwiazd na miesiąc») poprzedzających kompendium oraz zrekonstruował kosmiczną geografię ścieżek Enlila, Anu i Ea w myśli mezopotamskiej.
John Steele
ur. 1971
Wielka Brytania i Stany Zjednoczone
Współredaktor (wraz z Hungerem) wydania z 2018 roku, stanowiącego obecnie standard naukowy, w którym ponownie skolomisjonowano czterdzieści rękopisów i na nowo zbadano rzeczywiste przeznaczenie schematów kompendium.
Czym jest MUL.APIN
MUL.APIN to podręcznikowe kompendium astronomii babilońskiej sprzed epoki wynalezienia zodiaku i teorii matematycznych: dwie tabliczki z pismem klinowym, które w ustalonym porządku gromadzą wszystko, co ówczesny uczony musiał wiedzieć o uporządkowanym niebie. Dzieło to wymienia gwiazdy i konstelacje według regionów sfery niebieskiej, układa harmonogram ich wschodów w ciągu roku, wskazuje gwiazdozbiory, przez które przemieszcza się Księżyc, podaje okresy widoczności pięciu planet, formułuje reguły korygowania kalendarza oraz zestawia długości cienia i wagę wody w zegarach wodnych na potrzeby odmierzania czasu. Tytuł stanowi po prostu jego pierwsze słowo: tekst otwiera się wzmianką o gwieździe mulAPIN (Pług), a dzieła klinowe cytowano zwyczajowo według ich pierwszego wersu. Zredagowane około 1000 r. p.n.e. lub nieco wcześniej na podstawie starszych materiałów, kompendium pozostawało podstawowym źródłem wiedzy o niebie przez większą część tysiąclecia.
Trzy ścieżki
Główną ideą porządkującą kompendium jest podział nieba na trzy pasy wyznaczane przez punkt wschodu na wschodnim horyzoncie: ścieżkę Enlila na północy, ścieżkę Anu pośrodku oraz ścieżkę Ea na południu. Każda gwiazda należy do jednej ścieżki i jednego boga. Układ ten ma wydźwięk teologiczny i w istocie taki jest, lecz sprawdza się znakomicie jako system astronomiczny: przypisuje każdej gwieździe pas deklinacji, dzięki czemu uczony znający ścieżki wiedział w przybliżeniu, gdzie i kiedy dane ciało niebieskie wzejdzie. Jest to najstarszy znany system katalogujący całe widoczne niebo, a jego echo przetrwało we współczesnym podziale sfery niebieskiej na strefę północną, równikową i południową.
Katalog i kalendarz wschodów
Tabliczka 1 rozpoczyna się od katalogu: sześćdziesięciu sześciu gwiazd i gwiazdozbiorów, wymienianych ścieżka po ścieżce wraz z ich boskimi patronami. Odnajdujemy tu figury babilońskiego nieba w ich własnym porządku: Pług, Starcza, Laskę Pasterską, Wielkich Bliźniaków, Raka, Lwa, Niebiańskiego Byka, Prawdziwego Pasterza Anu, Strzałę, Orła, Rybę, Skorpiona, Kozła-Rybę. Następnie pojawia się harmonogram: daty w idealnym 360-dniowym roku złożonym z dwunastu 30-dniowych miesięcy, w których najważniejsze gwiazdy wschodzą heliakalnie przed świtem, oraz zestawienia gwiazd wschodzących w chwili zachodu innych. Obie te sekcje przekształcają niebo w kalendarz, a kalendarz w narzędzie możliwe do zweryfikowania na podstawie obserwacji nieba.
Gwiazdy zenitu
Kolejny wykaz podaje gwiazdy ziqpu: ciała niebieskie przechodzące dokładnie nad głową obserwatora, kulminujące w ustalonej kolejności przez całą noc. Ich zastosowanie miało charakter horologiczny (służyło odmierzaniu czasu). W każdą bezchmurną noc gwiazda stojąca w zenicie wskazywała straż nocną i godzinę, a raporty uczonych o zaćmieniach precyzowały czas zjawisk właśnie tą metodą, notując, która gwiazda ziqpu górowała w chwili, gdy cień dotknął tarczy Księżyca. W połączeniu z zegarem wodnym używanym przy zachmurzonym niebie gwiazdy zenitu dawały Babilonowi niezawodny nocny zegar na całe stulecia przed wyodrębnieniem astronomii jako samodzielnej dyscypliny.
Ścieżka Księżyca
W Tabliczce 1 kryje się najbardziej brzemienna w skutki lista w całym kompendium: gwiazdozbiory leżące „na ścieżce Księżyca”, czyli figury, przez które wędruje Księżyc, a wraz z nim Słońce i planety. MUL.APIN wymienia ich osiemnaście, w tym Niebiańskiego Byka, Wielkich Bliźniaków, Raka, Lwa, Bruzdę z kłosem zboża, Wagę, Skorpiona, łucznika Pabilsaga, Kozła-Rybę, Wielkiego ze strumieniami wody, Ogony ryb oraz Najemnika. Skrócenie tej listy do dwunastu pozycji i przypisanie każdej równego 30-stopniowego odcinka dało zodiak, co babilońscy astronomowie uczynili około V wieku p.n.e. Byk, Bliźnięta, Rak, Lew, Panna, Waga, Skorpion, Strzelec, Koziorożec, Wodnik, Ryby i Baran są bezpośrednimi potomkami tej listy, zachowującymi w większości nawet swoje pierwotne wyobrażenia.
Pięć wędrujących ciał niebieskich
Tabliczka 2 przechodzi od nieruchomego nieba ku ciałom, których nie sposób przypisać do jednego miejsca: Jowiszowi, Wenus, Marsowi, Saturnowi i Merkuremu. Kompendium rejestruje okresy, przez które każda z planet pozostaje widoczna i niewidoczna, oferując raczej schematy okresowości niż rozwiniętą teorię prognostyczną. Zainteresowanie badaczy jest jednak bezsporne: ruchy planet traktuje się jako zjawiska regularne, ich nieobecność na niebie jako mierzalną, a powroty jako przewidywalne. Między tymi prostymi schematami a kunsztownymi efemerydami epoki Seleucydów biegnie prosta linia doskonalenia wiedzy, rozwijanej przez stulecia prowadzenia Dzienników Astronomicznych.
Utrzymanie zgodności kalendarza
Babilońskie miesiące rozpoczynały się od dostrzeżenia pierwszego sierpa Księżyca, a dwanaście miesięcy księżycowych jest o około jedenaście dni krótszych od roku słonecznego, przez co kalendarz ulegał rozregulowaniu. MUL.APIN dostarcza reguł korekty: obserwuj położenie Księżyca względem Plejad i innych punktów orientacyjnych, sprawdzaj, które gwiazdy wschodzą w danych miesiącach, a gdy niebo rozmija się z datą o miesiąc, wtrąć trzynasty miesiąc. Kompendium ustala także idealne ramy czasowe, wyznaczając równonoce i przesilenia na piętnasty dzień miesięcy pierwszego, czwartego, siódmego i dziesiątego w roku schematycznym. Interkalacja pozostawała przez stulecia kwestią indywidualnej oceny uczonych, zanim w późnym okresie przekształciła się w regularny cykl 19-letni: ten sam, który do dziś wyznacza datę Wielkanocy i strukturę kalendarza żydowskiego.
Cienie i zegary wodne
Ostatnie techniczne sekcje kompendium poświęcone są zegarom. Jedna z tabel śledzi długość cienia rzucanego przez gnomon (pionowy pręt) w poszczególnych godzinach dnia w różnych porach roku. Inna podaje wagę wody wlewanej do zegara nocnego, tak aby woda wypłynęła dokładnie o świcie, przy czym najdłuższa noc otrzymuje dwukrotnie większą wagę niż najkrótsza, zgodnie z charakterystycznym dla babilońskiej astronomii schematycznej stosunkiem 2:1 (bardziej symetrycznym, niż wynika to z rzeczywistej szerokości geograficznej Babilonu). Dzień mierzony cieniem, noc odmierzana wodą i gwiazdami zenitu: ten zestaw narzędzi obejmował pełną dobę, ponieważ znak wróżebny niezgłoszony podczas właściwej straży nocnej był znakiem bezużytecznym.
Poprzednicy: «Trzy gwiazdy na miesiąc»
MUL.APIN nie stworzyło swojego systemu katalogowania od zera. Starsze zestawienia, zwane tradycyjnie astrolabiami (choć nie przypominają one późniejszych przyrządów o tej nazwie), przypisywały po trzy gwiazdy każdemu miesiącowi roku, po jednej z każdej ścieżki nieba (łącznie trzydzieści sześć), niekiedy rozrysowane w postaci współśrodkowych kół podzielonych na dwanaście części. Najwspanialsze z nich, Astrolabium B z Aszur, datowane jest na około 1100 r. p.n.e. Kompendium przejęło ich układ, skorygowało pozycje i zastąpiło wcześniejsze tablice, lecz same astrolabia dowodzą, że babilońska pasja do systematyzowania nieba była w pełni ukształtowana już w II tysiącleciu p.n.e.
Podręcznik badaczy wróżb
Tabliczka 2 kończy się zbiorem wróżb z ciał niebieskich, a ten dodatek odsłania właściwe przeznaczenie dzieła: MUL.APIN służyło dywinacji. Uczeni wypatrujący znaków z Enuma Anu Enlil musieli wiedzieć, z którą gwiazdą mają do czynienia, kiedy przypada jej wschód, czy kalendarz jest zgodny z biegiem nieba i która była godzina, gdy dane zjawisko wystąpiło. Kompendium odpowiada dokładnie na te pytania. W raportach kierowanych do asyryjskich królów oba dzieła tworzą nierozerwalną parę: MUL.APIN określa, jak niebo powinno się zachowywać, a seria wróżb wyjaśnia, co oznacza sytuacja, gdy niebo zachowuje się inaczej. Była to astronomia obserwacyjna i astrologia stosowana połączone w jeden program nauczania, między którymi skrybowie nie dostrzegali żadnej granicy.
Rękopisy i wydania
Z Niniwy, Aszur, Kalhu, Babilonu, Uruk i innych ośrodków przetrwało około czterdziestu rękopisów i fragmentów. Najstarsza datowana kopia została sporządzona w 687 r. p.n.e., a sama treść jest bez wątpienia dawniejsza: większość badaczy datuje kompilację na około 1000 r. p.n.e., a część zawartych w niej obserwacji na okres jeszcze wcześniejszy. Współczesne wydania naukowe są dziełem tego samego wąskiego grona uczonych, które odtworzyło pozostałe gałęzie astronomii babilońskiej: edycji Hermanna Hungera i Davida Pingree z 1989 roku oraz aktualnego standardu naukowego, przygotowanego przez Hermanna Hungera i Johna Steele’a w 2018 roku, a także wydania astrolabiów autorstwa Wayne’a Horowitza, obejmującego teksty wcześniejsze. Dzięki ich pracy najstarszy zachowany podręcznik nieba można dziś przeczytać od deski do deski.
Jak czytać tę sekcję
Powyższe karty odzwierciedlają strukturę samego kompendium: trzy ścieżki i katalog gwiazd, oparte na nich kalendarze i zegary, drogę Księżyca, która przekształciła się w zodiak, planety, poprzedzające je astrolabia oraz dodatek z wróżbami, ujawniający cel całego dzieła. Aby poznać serię wróżb, której służył ten podręcznik, przejdź do strony poświęconej Enuma Anu Enlil; tradycję łączącą oba te teksty opisuje strona babilońskiej astrologii wróżebnej. MUL.APIN i opisane w nim niebo stanowią część kompendium Tarot Academy we wszystkich pięćdziesięciu dwóch językach.
Często zadawane pytania
Najnowsze wpisy
Odkryj starożytną mądrość kart tarota i odkryj tajemnice swojej duchowej podróży. Nasz blog jest Twoją bramą do zrozumienia bogatej symboliki, znaczeń i praktycznych zastosowań czytania tarota.
