Beithe

Een van de acht die standhouden

De reputatie van Ogham als boomalfabet rust op een handvol letters, en dit is het sterkste voorbeeld daarvan.

Oudiers beithe betekent berk. Het woord heeft een zuivere Keltische stamboom, met daarnaast het Middelwelshe bedw en een Gallische verwant achter beide, en het staat dicht bij het Latijnse betula. Er is geen geschil, geen reconstructie en geen gewrongen redenering. De middeleeuwse glossatoren wezen deze letter de berk toe, en voor de verandering stemden ze simpelweg in met de naam in plaats van die hun wil op te leggen.

Ongeveer acht van de twintig primaire feda zijn van dit kaliber. Bij de overige twaalf beginnen de problemen, en bij Luis, de eerstvolgende letter, beginnen die meteen.

Drie kennings gericht op één boom

De Bríatharogaim voor Beithe zijn buitengewoon concreet, en vormen samen een nauwkeurige visuele beschrijving.

Féochos foltchain, verdorde voet met fijn haar, zet de twee helften van een berk tegenover elkaar. De voet van een volgroeide berk is donker, ruw en diep gegroefd, heel anders dan de stam hogerop; het bladerdak is fijn, hangend en licht. Eén boom, twee volstrekt verschillende texturen, en de kenning benoemt beide in drie woorden.

Glaisem cnis, grijste van huid, richt zich op de bast. Cnes is huid (hetzelfde woord dat men voor mensenhuid gebruikt) en berkenbast is bleek, papierachtig en laat los in vellen zoals huid na een verbranding. Die woordkeus is geen toeval.

Maise malach, schoonheid van de wenkbrauw, is de lastigste en de mooiste. De meest waarschijnlijke duiding betreft de donkere horizontale lenticellen die de witte stam van een berk omcirkelen: korte donkere bogen tegen een bleke achtergrond, precies wat een wenkbrauw is.

Drie onafhankelijke lijsten, drie verschillende kenmerken, alle waargenomen in plaats van symbolisch. Zo ziet een kenning-lijst eruit wanneer de naam authentiek is.

De eerste letter en de eerste streep

Beithe is een enkele streep, rechts van de stamlijn gekerfd, en daarmee het eenvoudigste teken in het alfabet.

Dat geeft de letter een structurele rol die verder reikt dan haar klankwaarde. Het hele systeem berust op een positie plus een aantal, en dit is positie één, aantal één: de oorsprong van het raster. Een steenhouwer die een inscriptie opzet, begint hier.

De letter leent tevens haar naam aan haar groep. Aicme Beithe is de B-familie, de eerste vijf tekens, en de aicmí zijn overal vernoemd naar hun beginletter.

Het loont om op te merken wat Ogham niet heeft en een runenreeks wel: er bestaat geen naam voor het alfabet die is ontleend aan de beginletters. Futhark en futhorc danken hun naam aan die opzet; Ogham niet. De letters heten feda, bomen of houtsoorten, en het alfabet heet Ogham, wat dat woord oorspronkelijk ook moge hebben betekend.

De boom

De berk is een pioniersoort, en alles wat de letter uitdraagt vloeit daaruit voort.

Zij neemt genoegen met arme grond, groeit snel, zaait zich uitbundig uit en koloniseert verbrande, gekapte of verlaten grond voordat enig ander gewas dat doet. Naar de maatstaven van een bos heeft de boom een korte levensduur en zij blijft er uiteindelijk niet staan; zij bereidt de bodem voor op de tragere bomen die haar plaats innemen. In Ierland en Groot-Brittannië behoorde de berk tot de eerste bomen die terugkeerden toen het ijs zich terugtrok.

Berkenbast is waterdicht en bladdert af in stroken, wat het in heel Noord-Europa geschikt maakte voor bakken en dakbedekking, terwijl van de twijgen bezems werden gebonden.

Dezelfde boom draagt de Germaanse rune Berkano, waarvan de Oudengelse strofe om een paradox draait: de berk draagt geen vrucht, en toch brengt zij scheuten voort zonder zaad. Twee onverwante alfabetten, op twee verschillende eilanden, kozen beide deze boom voor een letter en merkten beide hetzelfde daaraan op.

In duidingen

Moderne Ogham-divinatie is een twintigste-eeuws bedenksel, gebouwd op het werk van Robert Graves, en dient met dat besef te worden gehanteerd. Maar Beithe is een van de letters waarbij de moderne duiding en de historische naam daadwerkelijk samenvallen, omdat de kennings over de boom gaan en het karakter van de berk ondubbelzinnig is.

De letter duidt op een begin dat wortel heeft geschoten en nog pril is. Iets wat is gestart op grond die kaalgeslagen, verbrand of verwoest was: het eerste wat terugkeert na een zware periode, levensvatbaar maar nog niet fors.

De kennings voegen een nuance toe die de moderne glossen doorgaans over het hoofd zien. Alle drie gaan ze over uiterlijke verschijning: een bleke huid, fijn haar, donkere bogen op wit. De berk valt op, zeker in een winterbos waar al het andere grauw is. Beithe markeert vaak iets nieuws dat tevens zichtbaar is, en dat snijdt aan twee kanten: vroeg opgemerkt, en al vroeg blootgesteld.

Omdat het de eerste letter is, duidt Beithe simpelweg ook op het allereerste: de openingszet, het eerste teken voordat er ook maar iets is om het mee te vergelijken.