Beithe

Jedna z ośmiu, które się zgadzają

Reputacja oghamu jako alfabetu drzew opiera się zaledwie na garści liter, a ta jest spośród nich najmocniejszym przykładem.

Staroirlandzkie beithe oznacza brzozę. Ma bezsporny celtycki rodowód: obok stoi średniowalijskie bedw, za oboma kryje się wyraz galijski, a całości blisko do łacińskiego betula. Nie ma tu żadnych sporów, rekonstrukcji ani naciąganych teorii. Średniowieczni glosatorzy przypisali tej literze brzozę i wyjątkowo po prostu potwierdzili pierwotne znaczenie nazwy, zamiast narzucać własną interpretację.

Tylko około ośmiu z dwudziestu pierwotnych feda ma taki charakter. W przypadku pozostałych dwunastu zaczynają się kłopoty, a przy kolejnej literze, Luis, ujawniają się one natychmiast.

Trzy kenningi opisujące jedno drzewo

Kenningi Bríatharogaim przypisane do Beithe są niezwykle konkretne, a czytane łącznie tworzą drobiazgowy opis wizualny.

Féochos foltchain, czyli uschnięta stopa o delikatnych włosach, zestawia ze sobą dwie połowy brzozy. Dolna część pnia dojrzałego drzewa jest ciemna, spękana i głęboko pobrużdżona, zupełnie niepodobna do pnia wyżej; korona zaś jest wiotka, zwisająca i lekka. Jedno drzewo, dwie skrajnie odmienne faktury, a kenning ujmuje obie zaledwie w trzech słowach.

Glaisem cnis, najszarsza ze skór, odnosi się do kory. Cnes to skóra (to samo słowo, którym określano skórę ludzką), a kora brzozy jest jasna, papierowa i łuszczy się płatami niczym naskórek po oparzeniu słonecznym. Dobór słów nie jest tu przypadkowy.

Maise malach, piękno brwi, to określenie najtrudniejsze i najcelniejsze. Najbardziej prawdopodobna interpretacja wskazuje na ciemne, poziome przetchlinki pręgujące biały pień brzozy: krótkie, ciemne łuki na jasnym tle, przypominające zarys brwi.

Trzy niezależne zestawienia, trzy odmienne cechy, wszystkie oparte na wnikliwej obserwacji, a nie na symbolice. Tak właśnie wygląda lista kenningów, gdy nazwa litery jest autentyczna.

Pierwsza litera i pierwsze nacięcie

Beithe to pojedyncze nacięcie wycięte na prawo od linii pnia, będące najprostszym znakiem w całym alfabecie.

Nadaje mu to rolę strukturalną wykraczającą poza samą wartość fonetyczną. Cały system opiera się na położeniu i liczbie nacięć, a tutaj mamy pozycję pierwszą i liczbę jeden: punkt wyjścia całego układu. Kamieniarz rozplanowujący inskrypcję zaczynał właśnie w tym miejscu.

Litera ta użycza również swojej nazwy całej grupie. Aicme Beithe to rodzina B, pierwsze pięć liter, a wszystkie aicmí biorą swe miana od pierwszego znaku w danym szeregu.

Warto zauważyć, czego ogham nie posiada w porównaniu z rzędami runicznymi: nie ma tu nazwy alfabetu utworzonej od jego pierwszych liter. Tak powstały futhark i futhorc, lecz ogham nie. Litery to feda (drewno lub drzewa), a sam alfabet to ogham, cokolwiek to słowo pierwotnie oznaczało.

Drzewo

Brzoza to gatunek pionierski i wszystko, co niesie ze sobą ta litera, wynika właśnie z tego faktu.

Przyjmuje się na ubogiej glebie, rośnie szybko, obficie rozsiewa nasiona i zasiedla tereny spalone, wykarczowane lub porzucone, zanim zdoła to zrobić jakakolwiek inna roślina. W skali lasu żyje krótko i nie tworzy ostatecznego drzewostanu: przygotowuje grunt dla wolniej rosnących drzew, które z czasem ją zastępują. W Irlandii i Brytanii należała do pierwszych drzew powracających w ślad za ustępującym lodowcem.

Kora brzozowa jest nieprzemakalna i łuszczy się płatami, dzięki czemu w całej północnej Europie służyła do wyrobu naczyń i pokryć dachowych, a z jej witek wiązano miotły.

To samo drzewo patronuje germańskiej runie Berkano, której staroangielska strofa opiera się na paradoksie: brzoza nie rodzi owoców, a jednak wypuszcza pędy bez nasion. Dwa niespokrewnione alfabety na dwóch różnych wyspach wybrały to samo drzewo na znak pisma i oba dostrzegły w nim dokładnie tę samą cechę.

W interpretacji

Współczesne wróżenie z oghamu to dwudziestowieczny konstrukt oparty na twórczości Roberta Gravesa i należy o tym pamiętać przy jego praktykowaniu. Beithe jest jednak jedną z tych liter, w których współczesna interpretacja rzeczywiście zbiega się z nazwą historyczną, ponieważ kenningi mówią o drzewie, a natura brzozy jest jednoznaczna.

W rozkładzie oznacza początek, który zdołał się przyjąć, lecz pozostaje jeszcze niewielki. Coś, co wystartowało na ogołoconej, spalonej lub zniszczonej ziemi: pierwsze odrodzenie po trudnym okresie, żywotne, ale jeszcze niewzmocnione.

Kenningi wprowadzają akcent, który współczesne glosy zazwyczaj pomijają. Wszystkie trzy dotyczą wyglądu zewnętrznego: jasnej kory, delikatnych witek, ciemnych łuków na białym tle. Brzoza rzuca się w oczy, szczególnie w zimowym lesie, gdzie wszystko inne jest szare. Beithe często oznacza coś nowego, co jest zarazem widoczne, a to działa w dwie strony: szybko zostaje dostrzeżone, ale też szybko wystawione na ciosy.

Jako pierwsza litera oznacza również po prostu pierwszeństwo: ruch otwierający, pierwszy znak, zanim pojawi się jakikolwiek punkt odniesienia.