Straif

Een mineraal in een boomalfabet

Straif betekent zwavel, en het is de minst botanische naam in een alfabet dat zogenaamd over bomen zou gaan. Geen plant, geen dier, geen lichaamsdeel: een mineraal, en wel een mineraal met een industriële toepassing.

De klankwaarde is onzeker. De letter wordt getranslitereerd als z, maar het Vroegiers kende geen /z/. Hoogstwaarschijnlijk stond het teken voor een archaïsch cluster van sisklanken (/st/, /sw/ of /ts/) ter onderscheiding van de gewone /s/ van Sail. Wat het ook precies was, de klank viel al vroeg samen met andere klanken. Daardoor is de letter zeldzaam op steen en moesten latere kopiisten in de manuscripttraditie raden naar de oorspronkelijke waarde.

De middeleeuwse glosse luidt sleedoorn, draigen. De meest waarschijnlijke verklaring is een associatie op basis van gewaarwording: zwavel brandt en prikkelt chemisch, terwijl de sleedoorn fysiek prikt. Een etymologie is het geenszins.

De textielververij

Tressam rúamnai is de sterkste rúamna: een roodkleuring, een verfproces of een kleuring. Dit is de kenning die het anker van de letter vormt, en zij verwijst rechtstreeks naar de textielproductie.

Textielverven was in het vroege Ierland een veeleisend, vakkundig en economisch gewichtig ambacht. Geweven stof fungeerde als vermogensopslag en statussymbool; de rechtsteksten legden nauwkeurig vast welke kleuren en hoeveel tinten iemand van een bepaalde rang mocht dragen. Het hechten van een diepe, kleurvaste tint aan wol is geen eenvoudige scheikunde. Het proces staat of valt met beitsmiddelen (mordants): stoffen die de kleurstof aan de vezel binden zodat deze niet uitwast of verbleekt.

Zwavelverbindingen behoren bij uitstek tot die wereld, net als ijzerzouten, urine, aluin en loog. Het vakmanschap van de verver school grotendeels in de kennis van welk middel men moest inzetten, in welke verhouding en op welk moment in het proces.

Hierdoor sluit de tweede kenning volkomen logisch aan, zonder enig mysterie. Mórad rún is het vermeerderen of vergroten van rún: geheimen. De recepten van een verver vormden zijn nering. Weten hoe men een diep en slijtvast rood verkreeg was een bron van inkomsten, en die kennis werd strikt bewaard. De letter benoemt eerst het reagens en vervolgens de geheimhouding rond de toepassing ervan.

Saigid nél, het zoeken van wolken, is een zuiver fysieke waarneming: brandende zwavel brengt een dichte, verstikkende, bleke rook voort die omhoog kringelt. Iedereen die dit ooit heeft geroken, herkent de trefzekerheid van die omschrijving.

Geen alchemie

Het is verleidelijk om mórad rún occult te interpreteren, en hedendaagse Ogham-literatuur doet dat veelvuldig door Straif te koppelen aan magie, inwijding en verborgen krachten.

De kennings bieden daarvoor echter geen enkele steun en de chronologie maakt het uitgesloten. Alchemie als coherent stelsel bereikte West-Europa pas via Arabische overlevering rond de twaalfde eeuw. De Bríatharogaim stammen uit de Oudierse periode, vele eeuwen eerder. De rol van zwavel als een van de alchemistische grondbeginselen behoort tot een traditie waar de samenstellers van deze teksten onmogelijk toegang toe konden hebben.

Waar zij wel toegang toe hadden, was de werkplaats. Rún betekent een geheim in de alledaagse betekenis (iets wat bewust niet wordt doorverteld) en ambachtsgeheimen zijn historisch overvloedig gedocumenteerd zonder dat daar enige esoterische lading aan te pas komt. De verver, de smid en de arts beschikten stuk voor stuk over vakkennis die hun broodwinning vormde.

Een eerlijke lezing toont aan dat Straif draait om beschermde technische vakkennis, een gedachte die inhoudelijk veel interessanter is dan mystiek en historisch aanzienlijk beter onderbouwd.

In de duiding

Straif vertegenwoordigt de aanstichter van verandering in plaats van de verandering zelf.

Een beitsmiddel is niet de kleur. Het zorgt ervoor dat de kleur hecht, en in het voltooide weefsel is het onzichtbaar. In een legging wijst deze letter op de katalysator: de persoon, omstandigheid of informatie die een transformatie teweegbrengt zonder zelf die transformatie te zijn.

Haar tweede gedaante is geheimhouding die functioneel is in plaats van kwaadwillend. Iemand houdt iets achter omdat die kennis zijn positie waarborgt. Dit raakt aan vraagstukken rond expertise, professionele voorsprong en informatie-asymmetrie, zonder dat er sprake hoeft te zijn van kwade trouw.

De rook voegt een derde, waarschuwende toon toe. Zwavel is effectief, maar onaangenaam om bij in de buurt te zijn. Straif kan wijzen op een proces dat weliswaar het gewenste resultaat oplevert, maar tijdens de uitvoering bijzonder zwaar of onaangenaam is om te ondergaan.

Moderne kaartensets kennen sleedoorn toe, gekoppeld aan strijd, noodlot en onafwendbaarheid. Dat idee is afkomstig van de middeleeuwse glosse, en die glosse vloeide voort uit een woordspeling op een fysieke gewaarwording.